كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
نەسىن جاسىرايىق, جاسىمىز قىرىققا تاياسا دا ۋلانعان سانا شەڭبەرىنىڭ ىشىنەن شىعا الماي, داعدارعانىمىز انىق. ءبىرتۇرلى ەستىلدى. الدىندا عانا بۇكىلوداقتىق رەفەرەندۋم وتكەن. كوز الدىمىزدا قيۋى قاشىپ, قيسىنى كەتىپ بارا جاتسا دا سارتاپ سوقپاقتىڭ جەتەگىندە كەتىپ, قازاقتاردان كەيىن ءبىراز جۇرتتىڭ تايداي تۋلاپ, بۋراداي بۇلقىنىپ جاتقانىنا دا ءمان بەرە قويماي, قويىرتپاق سۇراققا بىدى-بىدىمەن ء«يا» دەپ جاۋاپ بەرگەنبىز. دەگەنمەن, جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن انا جاقتان جەل ەسسە, داۋىلداتا جونەلەتىن قۇيىن ۇراندارعا كۇدىكپەن قارايتىن, ونىسىن كەيدە: «كوشپەندى تۇرمىس قۇلاقكەستى قۇلدىقتى, ءدىني ءفاناتيزمدى, الەۋمەتتىك كونتەرىلىكتى, بيلىككە باس ۇرۋشىلدىقتى مويىنداعان ەمەس. «باس كەسپەك بولسا دا, ءتىل كەسپەك جوق», «وزىڭە يىلگەنگە ءيىل, ول اكەڭنىڭ ق ۇلى ەمەس, وزىڭە شۇيىلگەنگە ءشۇيىل, ول قۇدايدىڭ ۇلى ەمەس» دەيتىن قاعيدانى ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتپاي كەلگەن تەڭدىكشىل, بوستاندىقشىل حالىقتىڭ جىگەرىن توتاليتاريزم ءبىرجولاتا جەر جاستاندىرىپ كەتە المادى. كەشەگى كەنەۋى كەتىپ تۇرعان قىزىل توتاليتاريزمگە الدىمەن قول كوتەرگەن قاۋىمبىز» ء(ا.كەكىلباەۆ) دەپ, وسى تەكتەس ساناڭدى سەرگىتەتىن رۋحتى ءسوز ايتاتىن ازاماتتار شىعا باستاپ ەدى.
دەكلاراتسيا ماتىنىندە وتان كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدار ۇستەمدىگى, ىشكى, سىرتقى ساياساتتى انىقتاۋ, ەل اۋماعىنىڭ تۇتاستىعى, سىرتتان وعان ەشكىمنىڭ قولسۇعا المايتىندىعى, ەلدىكتىڭ نەگىزىن قۇرايتىن مەنشىگى, جەر, جەر بايلىعى, التىن, الماز قورلارى, سۋ, اۋا كەڭىستىگى, وسىمدىگى, جانۋارلار الەمى, مادەني جانە تاريحي, ۇلتتىق قۇندىلىقتار, يادرولىق قارۋعا تىيىم, حالقىمىزدىڭ جانە قاناتتاس وتىرعان وزگە ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ءتول مادەنيەتىنە, داستۇرىنە, تىلدىك دامۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ – ءبارى دە دەرلىكتەي دايەكتەلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءتورت قۇبىلامىز تۇگەل كورىنىس تاپتى. بۇدان كەيىن سەرگىمەي, سەرپىلمەي تۇرا الاسىڭ با؟
ساناعا ساۋلە تۇسىرگەن, تۇماندانعان قوس جاناردى تۇنىققا تارتقان بۇل دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋى وڭاي بولعان جوق. ۇستەمدىككە ۇيرەنىپ قالعاندار, باسقانى كوزگە ىلە قويمايتىندار قيسىق بىتكەن اعاشتاي قىڭىرايىپ باققان. ول كەزدەگى تۇلعالارىمىز, قايراتكەرلەرىمىز كەرەمەت كەمەل, ءبىلىم-بىلىگى ءبۇتىن, جۇدىرىقتاي جۇمىلعان مىقتىلاردان ەدى. شەتىنەن الاش رۋحتى بولاتىن. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا: «ەندى قازاق ەلەۋلى ەل بولام دەسە, ساناۋلى سىباعا الام دەسە, الاتىن كەزى كەلدى. العاندا نەمەن الادى؟ ارينە, بەلدەسىپ, تەڭدەسىپ وتىرىپ ايتىسا الادى. بەلدەسۋگە كۇش كەرەك, تەڭدەسۋگە جول كەرەك», دەگەن ج.ايماۋىت ۇلى قاعيداسىمەن قاناتتاندى. زاڭگەر س.زيمانوۆتاي زاڭعارىمىز, س.سارتاەۆتاي ءبىلىمدارىمىز, ءو.جانىبەكوۆتەي رۋحتىمىز, ش.مۇرتازاداي ايبىندىمىز, س.تاكەجانوۆتاي تانىمالىمىز, ا.كنياگينين, ز.فەدوتوۆا سەكىلدى تىلەكتەستەرىمىز, ءا.كەكىلباەۆتاي كەمەڭگەرىمىز, «سەن تۇرا تۇر, ادىلدىكتى مەن ايتايىن» دەپ «بەلدەسىپ, تەڭدەسكەن», تىزەلەسىپ كەلگەندە تالاي كەرتارتپانىڭ تىزەسىن دىرىلدەتكەن, ءجون سوزگە يلانباسا, توقسان تولعاپ شەگە قاققانداي جاعىن قارىستىرعان حح عاسىر سوڭىنداعى الىپتاردى تىزە بەرسەك جەتىپ ارتىلادى. ولار «...حالىق ءبىز ءۇشىن ەمەس, ءبىز حالىق ءۇشىن تۋعانبىز, ولاي بولسا, موينىمىزدا حالىقتىڭ زور بورىشى, اۋىر جۇگى جاتىر» (ج.ايماۋىت ۇلى) دەپ بەل شەشكەن, ۇلت جولىنداعى ىنتىماققا ۇيىپ, الا كوزدەسىپ شەتكە شىقپاعان, ءسوز جارىستىرماعان, اراسىنا نيەتى قاراۋدى كىرگىزبەگەن شەتىنەن دارا, شەتىنەن دانا, شەتىنەن زەرەك, زەردەلى ەدى. ولار اقىلدى العا وزدىرىپ ارىستانداي الىسپاعاندا ۇلت ارمانى ءبىراز توسقاۋىلعا تاپ بولۋى عاجاپ ەمەس ەدى. ەندەشە, كەلەشەكتە «...تاۋەلسىزدىك دەگەن ۇعىمدى قاستەرلەپ, سونىڭ قاسيەتىنە جەتۋدىڭ ءاربىر كورىنىسى ەرەكشە سيپاتقا يە» دەپ س.زيمانوۆ ەسكەرتكەندەي, ەلدىك ءىستى تايتالاستا توپ جارىپ الىپ شىققان, الەمگە قازاق اتىن جەتكىزگەن سول الىپتاردىڭ ۇلگىسىن ۇكىلەپ, ونەگەسىن ورىستەتىپ كەيىنگى جاسقا ءبولىپ-جارماي تانىستىرىپ وتىرساق, ونى داستۇرگە اينالدىرساق, ساباق الىپ, بىرلىككە بەكەم بولار ەدىك.
ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن قابىلداۋدىڭ وڭاي بولماعانىن اتاپ وتتىك. مايلى ىشەگى مول, جايلى جۇرتتان كىمنىڭ ايىرىلعىسى كەلەدى؟ وعان زاڭگەر سالىق زيمانوۆتىڭ مىنا ءبىر دالەلىن كەلتىرەلىك: ء«بىز... دەكلاراتسيا جوباسىن ازىرلەۋگە كىرىستىك. الايدا رەسپۋبليكاداعى عانا ەمەس, بەلگىلى ءبىر سىرتقى كۇشتەرگە دە قازاقستاننىڭ ەگەمەن باعىتىنا جاسالعان وڭ قادامدارىن كىدىرتۋ نەمەسە كەيىنگە قالدىرۋ قاجەت بولدى. «دەموكراتيالىق قازاقستان» دەپۋتاتتار فراكتسياسى رەسپۋبليكالىق باسپاسوزدە مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى زاڭنىڭ بالاما نۇسقاسىن ۇسىندى. «ەدينستۆو» قوعامدىق بىرلەستىگى دە ءوز نۇسقالارىن جاريالادى. ءبىز دە ءوزىمىز ازىرلەگەن نەگىزگى تەزيستى حالىققا جەتكىزدىك. بۇل 1990 جىلدىڭ تامىز ايى ەدى. ايتىسىپ-تارتىسىپ جۇردىك. اقىرى جوعارعى كەڭەستە كەلىسىم كوميسسياسى قۇرىلىپ, ونىڭ جۇمىسشى توبىن مەن باسقاردىم. ءسىرا, 12-13 كۇن قىزۋ پىكىر استىندا قالدى-اۋ دەيمىن. ءتۇنى بويى كوز ىلمەي, تاڭ اتقانشا ءار باپ بويىنشا ءارتۇرلى نۇسقا جازىپ كەلىپ جۇردىك. اقىرىندا مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدادىق... ءبىر عانا ءتىل ماسەلەسىندە مامىلەگە كەلۋ وڭاي بولعان جوق. نەشە ءتۇرلى جوسىقسىز ارەكەتتەردىڭ جولى كەسىلدى. باس قاتىرعان جايلاردان قينالساق تا الىپ شىعا بىلدىك. مەن ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا رۋحىنا زور قۇرمەتپەن قارايمىن. سابىرسىزداردى ساباسىنا تۇسىرگەن بۇل قۇجاتتىڭ, سول تۇستاعى ۇلتتىق جانە ازاماتتىق بەلسەندىلىكتىڭ باعاسىن ءالى كەلەر ۇرپاق ايتاتىن بولادى», دەيدى زاڭگەر.
وسى جەردە حالقىمىزدى قادىر تۇتقان وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ دە بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون. دەكلاراتسيادان كەيىن تاۋەلسىزدىك تۋرالى زاڭ تالقىعا تۇسكەندە دە تارتىنىپ قالماي, ەسكى سارىنمەن تارامىستاي تىرىسقاندار تابىلماي قويعان جوق. سوندا الەكساندر كنياگينين: «زاڭدى قولداۋ كەرەك. مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك – قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويعى ارمانى. قازاق جەرىن مەكەندەگەن ءبىز, قازاق ەمەس حالىقتار ءبارىمىز بىردەي سول نازىك سەزىمگە ارقاشان ءوز سەزىمىمىزدەي قۇرمەتپەن قارايىق», دەپ كەجەگەسى كەيىن تارتىپ تۇرعاندارعا باسۋ ايتىپ, شاڭىراققا قاراۋ كەرەكتىگىن جەتەگە جەتكىزىپ, جۇرت ءىلتيپاتىنا بولەنگەن بولاتىن.
«ۋاقىت تەز عوي... دۇربەلەڭ دە, قاساڭ ۇستەمدىك تە بولدى, شامىرقانۋ دا, شيرىعۋ دا بولدى. ءبىز ساياسي كۇرەستى اقىلعا سالىپ جەڭدىك دەپ سانايمىن. تۇلعالى ازاماتتارىمىزدىڭ تاريحي تۇرعىدا تانىلعان تۇسى دا وسى كەزەڭ دەپ بىلەمىن», دەپ زەردەلى عالىم س.سارتاەۆ ايتپاقشى, ەلدىكتىڭ العاشقى قادامى سانالاتىن ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى جانكەشتىلىكپەن قول جەتكىزگەن, قۇلدىق ساناعا ساۋلە ءتۇسىرىپ, قىزىل يدەولوگيانىڭ يىرىمىندەگى ۇيىقتىڭ زالال, زاردابىن ۇقتىرىپ, تەك تامىرىڭنان اجىراتىپ, قالىڭ ۇيقىدان وياتىپ الماۋ ءۇشىن نەبىر قيتۇرقىلىقتار ويلاستىرىلعانىن اشكەرە ەتكەن العاشقى ۇراندى قۇجاتىمىز ەدى. العاشقى ۇلتتىق مەرەكەمىز سول ەدى عوي. امال نە, قۇبىلا قالاتىن قىلىققا بوي الدىرىپ, سول مەرەكەدەن كوز جازىپ قالعاندا, ء«اي, وسى ءبىز...» دەپ دۇڭك ەتكەن جۋرناليست ەرجۇمان سمايىل بولدى. ومىردەن قايتارىنان ءسال بۇرىن, «سول اتاۋلى كۇندى قايتاراتىن ۋاقىت بولدى, قوزعاساڭدارشى!» دەدى. اعا ءسوزى – ىنىگە مىندەت. «تۇركىستان» باسىلىمىنا ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى تۋرالى, تۇڭعىش مەرەكەمىز تۋرالى شاعىن ماقالا جازىپ, ءوتىنىشتى ورىنداعانداي بولعانمىن. ەندى, مىنە, تۇڭعىش ەلدىك مەرەكە تۇعىرعا قايتا قونىپ, دەكلاراتسيا كيەلى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستاۋ باسى ەكەنىن جاس قاۋىم بىلە باستادى. ايقىندالعان كەلەشەك بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزىپ وتىر. ەندى بۇدان كەيىن دە ازات ەلدىڭ ۇلانى الدىنداعى پارىزعا قارىز بولىپ قالماي, ءجۇزىمىز جارىق جۇرسەك, كانە!
سۇلەيمەن مامەت
