كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
«ەلمىزدە نوتاريۋستاردىڭ جالپى سانى 4 705 بولسا, ولاردىڭ 248-ىنە ليتسەنزيا بەرىلگەن. قازىر ەلدە 5 997 ادۆوكات بار. ولاردىڭ 288-ىنە ليتسەنزيا بەرىلگەن. ءتۇرلى نەگىزدەر بويىنشا 18-ىندە ليتسەنزيا توقتاتىلدى, 22-سىندە ليتسەنزيا ۋاقىتشا توقتاتىلدى, بىرەۋى ليتسەنزياسىنان ايىرىلدى. 25 ادۆوكات تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. ادىلەت دەپارتامەنتتەرى 2 331 ادۆوكاتتارمەن جانە زاڭ كەڭەسشىلەرىمەن تەگىن زاڭ كومەگىن كورسەتۋ تۋرالى كەلىسىمدەر جاسادى. 2023 جىلعا ارنالعان قارجىلاندىرۋ جوسپارى بويىنشا تەگىن زاڭ كومەگىن كورسەتۋگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2 ملرد 719 ملن 506 مىڭ تەڭگە ءبولىندى», دەدى مينيستر.
بۇگىندە رەسپۋبليكادا 263 مەملەكەتتىك جانە 2 111 جەكە سوت ورىنداۋشىسى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ وندىرىسىندەگى ىستەردىڭ جالپى قۇنى 20 ترلن تەڭگەگە جۋىقتاعان. ونىڭ ىشىندە 4 پايىزى اليمەنت تولەۋدەن جالتارىپ جۇرگەندەرگە تيەسىلى. سوندىقتان 7 219 ازاماتتىڭ شەتەلگە شىعۋىنا تىيىم سالىنعان. بۇل ەلىمىزدى اليمەنت ءوندىرىپ الۋ ماسەلەسىنىڭ ءالى دە وتكىر ەكەنىن اڭعارتادى. ويتكەنى بورىشكەرلەردىڭ قارىزى 7 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. ونىڭ ۇستىنە بۇل ۇدەرىستىڭ بالا كامەلەتكە تولعانعا دەيىن سوزىلاتىندىعىن دا ەستەن شىعارماۋ كەرەك.
«ورىندالىپ جاتقان وندىرۋلەردىڭ ۇلەسىنەن 13 316 قۇجات (5%) پروبلەمالىق ءوندىرۋ بولسا, 6 072 (46%) قۇجات بويىنشا قارىز مۇلدە وتەلمەگەن. ماسەلەن, 2023 جىلدىڭ 6 ايىندا اليمەنت تولەۋ بويىنشا سوت اكتىلەرىن ورىنداماعانى ءۇشىن
2 861 بورىشكەر اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلسا, 7 219-ىنا ەلدەن شىعۋعا ۋاقىتشا تىيىم سالىندى. اليمەنت ءوندىرۋ بويىنشا بارلىق پروبلەمالىق اتقارۋشىلىق قۇجاتتار بويىنشا سوت ورىنداۋشىلار ماجبۇرلەۋ شارالارىن قولدانادى. كەيبىر جاعدايدا بورىشكەردىڭ تۇراقتى تابىسى مەن مۇلكىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى اليمەنت ءوندىرۋ قيىنعا سوعادى. وسىعان وراي وبلىستىق ادىلەت دەپارتامەنتتەرى اكىمدىكتەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, بورىشكەرلەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ماقساتىندا بوس ورىندار جارمەڭكەلەرىن تۇراقتى تۇردە وتكىزىپ تۇرادى. مىسالى, 2023 جىلدىڭ 8 ايىندا رەسپۋبليكا بويىنشا 2 101 بورىشكەر جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى», دەدى ول.
كەيىنگى كەزدە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, الەۋمەتتىك جەلىدە اۆتورلىق قۇقىققا قاتىستى داۋ-دامايلار كوبەيىپ كەتتى. كوپشىلىك زاڭعا جۇگىنگەننىڭ وزىندە زاڭ سولقىلداق ەكەنىن ايتادى. جىل باسىنان بەرى زياتكەرلىك مەنشىك يەلەرى پلاگيات بويىنشا ادىلەت مينيسترلىگىنە 60-قا جۋىق شاعىم تۇسىرگەن. تەكسەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, جالپى قۇنى 24 ملن تەڭگەگە تەڭ 52 اۆتورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالعان. 12 مىڭعا جۋىق كونترافاكتىلىك تاۋار تاركىلەنىپ, 41 ادام اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. وسىعان بايلانىستى ازامات ەسقاراەۆ اۆتورلىق قۇقىقتىڭ ەندى قاتاڭ ساقتالاتىنىن ايتتى.
«ەلىمىزدە زياتكەرلىك مەنشىك سالاسىن دامىتۋعا باسا نازار اۋدارىلىپ كەلەدى. الايدا بۇل سالادا پاتەنت بەرۋ, ەلىمىزدىڭ مۇددەسىن دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدە قورعاۋ سىندى ماسەلە بار. وسى ماقساتتا پاتەنتتەردى, تاۋار بەلگىلەرىن جانە ونەركاسىپتىك ۇلگىلەردى تىركەۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. دۇنيەجۇزىلىك زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىقتارىن قورعاۋ ۇيىمىمەن بىرگە وتە تىعىز جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. ونىڭ ىشىندە اپورت الماسىن گەوگرافيالىق كورسەتكىش رەتىندە تىركەۋ دە بار», دەيدى مينيستر.
ەستەرىڭىزدە بولسا, بيىل 30 مامىردا مەملەكەت باسشىسى «اقپاراتتىق جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جەلىلەردەگى اۆتورلىق جانە ساباقتاس قۇقىقتار وبەكتىلەرىنە قۇقىقتاردى قورعاۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىعى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. كەلىسىم تسيفرلىق ورتادا زياتكەرلىك قۇقىقتاردى قورعاۋ جانە قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا, ونىڭ ىشىندە وسى سالاداعى ۇلتتىق زاڭنامانى ۇيلەستىرۋ ارقىلى تۋىندايتىن ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ بىرىڭعاي تاسىلدەرىن بەلگىلەيدى. وسىعان وراي ۆەدومستۆودا قىزمەتتەردى تسيفرلاندىرۋ, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جانە اۆتورلار مەن پايدالانۋشىلاردى وقىتۋعا دا ءمان بەرىلگەن.
كەي زاڭ جوباسىنىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقاسى تۇسىنىكسىز جازىلاتىنى جاسىرىن ەمەس. بۇل – بۇرىننان ايتىلىپ كەلە جاتقان تۇيتكىلدىڭ ءبىرى. وسى ورايدا ادىلەت ءمينيسترى ماسەلەنى شەشۋ جۇمىستارى بىرنەشە جىلدان بەرى ناقتى قولعا الىنعانىن, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كەيبىرى زاڭ جوبالارىن «Google Translate» ارقىلى اۋدارا سالعان كەزدەر دە ءجيى بولعانىن اتاپ ءوتتى.
«راس, بۇل – وتە كوكەيكەستى ماسەلە. مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى. تىلدەر تۋرالى زاڭدا دا ءىس جۇرگىزۋ ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جازىلعان. سوندىقتان زاڭ نورمالارىنا سايكەس ءىس-شارالار قابىلدانۋى كەرەك. ءبىراز جىل بويى زاڭ جوبالارى ورىس تىلىندە جازىلىپ, دايىندالىپ كەلدى. ءتىپتى مەملەكەتتىك تىلگە «Google Translate» قوسىمشاسى ارقىلى اۋدارا سالعان جاعدايلار دا تىركەلگەن. بۇل ماسەلەنى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى وزدەرىنىڭ قاداعالاۋىنا الۋى كەرەك», دەدى ازامات ەسقاراەۆ.
ۋاكىلەتتى ورگان زاڭ جوبالارىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, ساراپتاماسىن ارتتىرۋ جۇمىستارىن قولعا الىپ, ناقتى ءارى جۇيەلى شەشىم قابىلداعان. بۇعان قوسا مەملەكەت باسشىسىنىڭ نورما شىعارۋ ۇدەرىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ بويىنشا تاپسىرماسىن ورىنداۋ نەگىزىندە ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ جۇمىسى دا جۇيەلەندىرىلگەن.
«وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, ادىلەت ورگاندارى مەملەكەت قىزمەتىنىڭ قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتۋىن جۇزەگە اسىرادى. زاڭ جوبالاۋ جۇمىستارىنىڭ جوسپارىندا بيىل 28 زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ ماقساتى تۇر. ونىڭ ىشىندە 17-ءسى پارلامەنتتىڭ قاراۋىندا. وسى ايدا 2 زاڭ جوباسى پارلامەنتكە ەنگىزىلۋگە جاتادى. پرەزيدەنت تاپسىرماسى بويىنشا قىلمىستىق ىستەر, قىلمىستىق-پروتسەسۋالدىق كودەكستەرى جانە اكىمشىلىك ادىلەت جۇمىسىن جاقسارتۋ بويىنشا پارلامەنتكە 3 زاڭ جوباسىن ەنگىزدى. دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ اتىنان ءبىراز زاڭ جوبالارى ەنگىزىلگەن. باق قۇرالدارى قازىرگى تاڭدا ۆەدومستۆوارالىق, زاڭ جوبالاۋ كوميسسيالارىنا كەلىپ زاڭ شىعارۋعا باستاماشىلىق ەتەتىن مەملەكەتتىك ورگاننىڭ وكىلىنە سۇراق قويىپ, ءوزىن قىزىقتىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەردىڭ باسىن اشىپ الادى. ءبىزدىڭ سپيكەرلەر زاڭ جوباسىنىڭ ناقتى ماقساتىن جانە قانداي تەتىكتەرمەن شەشەتىنىن بايانداۋعا مىندەتتى», دەدى سپيكەر.
ەرەكشە باقىلاۋدا تۇرعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – زاڭسىز يەمدەگەن اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ. ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار الاڭىندا ادىلەت ءمينيسترى ازامات ەسقاراەۆ وسى زاڭنىڭ ماقسات-مىندەتىن تاعى ءبىر مارتە ءتۇسىندىرىپ ءوتتى.
«پرەزيدەنتتىڭ «زاڭسىز الىنعان م ۇلىكتى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىعىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا وسى جىلدىڭ 12 شىلدەسىندە «زاڭسىز الىنعان مۇلىكتى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ تۋرالى» زاڭ جانە وعان سايكەس ىلەسپە زاڭدار قابىلداندى. جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەل ىشىندە جانە شەتەلدەگى زاڭسىز الىنعان اكتيۆتەردى قايتارۋ پارامەترلەرىن انىقتاۋ. زاڭنىڭ نورمالارى دا زاڭسىز اكتيۆتەردى يەمدەنۋگە جانە ونى شەتكە شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەتىكتەردى جويۋعا باعىتتالعان. بۇل زاڭنىڭ اياسىنا اكىمشىلىك-بيلىك رەسۋرستارىنىڭ مۇمكىندىكتەرى بار جانە سونىڭ ناتيجەسىندە زاڭسىز بايۋ مۇمكىندىگىنە يە بولعان شەكتەۋلى تۇلعالار توبى جاتقىزىلادى. اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى ءىس-شارالار تىزبەسى زاڭدا بەلگىلەنگەن جوعارىدا اتالعان تۇلعالارمەن ۇلەستەس تۇلعالارعا دا قولدانىلادى. وسىلايشا, زاڭ ءىرى سىبايلاس جەمقورلىققا جانە اكىمشىلىك-بيلىك رەسۋرستارى سۋبەكتىلەرىمەن بىرىكتىرىلگەن وليگوپوليالىق توپتارعا قارسى پارمەندى شارالار ەنگىزەدى. زاڭدا اكتيۆتەردى قايتارۋدىڭ ەرىكتى دە, ءماجبۇرلى دە ءتارتىبى كوزدەلگەن. بۇل رەتتە قىلمىستىق پروتسەسس شەڭبەرىندە جانە سوتتاردىڭ نەمەسە شەت مەملەكەتتەردىڭ وزگە دە ۋاكىلەتتى ورگاندارىنىڭ شەشىمدەرى نەگىزىندە زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى تاركىلەۋ مۇمكىندىكتەرى ساقتالادى. بۇل جەردە ادىستەردىڭ ءبىرىن تاڭداۋ ءىستىڭ سيپاتى مەن جاعدايلارىنا بايلانىستى جۇزەگە اسىرىلاتىندىعىن اتاپ وتكەن ءجون», دەپ مينيستر ءسوزىن تۇيىندەدى.
