ونلاين ويىندار نەنى ناسيحاتتاپ ءجۇر؟

كەيىنگى 10-15 جىلدا كومپيۋ­تەرلىك ويىندار الەمدە قىرۋار قارجى تۇسىرەتىن ۇلكەن يندۋسترياعا اينالىپ ۇلگەردى. ەلىمىزدە دە ونلاين ويىنعا ەلىتكەندەر سانى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. ناقتى ساندارعا كوز جۇگىرتسەك, 2020 جىلى كومپيۋتەر وينايتىن­دار قاتارى 5 ميلليون ادامدى قۇرا­عان, ونىڭ 70 پايىزى – بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر.

«Newzoo» اناليتيكالىق كوم­پانياسىنىڭ مالىمەتىنشە, 2018 جىلى وتانداستارىمىز ينتەر­نەت­تەگى ونلاين ويىنداردى 207 ميلليون دوللارعا ساتىپ العان. بۇل كور­سەتكىش بويىنشا ەلىمىز الەمدە 44-ورىنعا جايعاسىپتى.

ۇلىمنىڭ سىنىپتاسىنىڭ ايتىپ وتىرعان ويىنى «Standoff 2» دەپ اتالادى. «Standoff 2»-ءنى تەك كوم­پيۋتەردە ەمەس, تەلەفونمەن دە ويناۋعا بولادى. سوندىقتان قو­لىنا سمارتفون ۇستاعان ءاربىر بالا ءۇشىن قولجەتىمدى دۇنيە. مۇندا ويىنشى نە ارنايى جاساق بولىپ تەرروريس­تەرمەن سوعىسادى, نە تەرروريست بولىپ ارنايى جا­ساقپەن قاقتىعىسقا تۇسەدى. بۇدان بولەك, «Counter-Strike», «A War Story», «Black Fire» سەكىلدى كوپ­تەگەن ويىندا دا جاس بالالار «تەرروريست» بولۋدىڭ «قىر-سىرىن» مەڭگەرەدى ەكەن.

دەگەنمەن, بۇگىندە كومپيۋ­تەر­لىك ويىنداردىڭ قاۋىپتىلىگى تەك تەر­روريزمدى ناسيحاتتاۋ جانە ونى ەر­لىك رەتىندە كورسەتۋ ار­قى­لى كو­رىنىس تاۋىپ جاتقان جوق. كەيىنگى ۋاقىتتا بالالاردى جات ءدىني اعىمدارعا تارتاتىن ويىندار دا پايدا بولعان. ەلىمىزدىڭ اۋما­عىنداعى كومپيۋتەرلىك كلۋب­تاردا ءدىني مازمۇنداعى ويىن­داردىڭ نا­رىقتىق رەيتينگى جو­عارىلاپ كەلە جاتقان كورىنەدى. ماسەلەن, استانا قالاسىنداعى كوم­پيۋتەرلىك كلۋبتاردىڭ باعدار­لاماسىندا كەز­دەسەتىن ءدىني بەينە ويىنداردى 13 پەن 18 جاس ارالى­عىنداعى جاس­وس­پىرىمدەر مەن جاستار تۇراقتى تۇردە تۇتىناتىنى بەلگىلى بولعان.

شىمكەنت قالاسى ءدىن ماسە­لە­لەرىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ءدىن­تا­نۋشى مامانى نۇررازى اراپباي – جاسوسپىرىمدەر ويناپ جۇرگەن ءدىني مازمۇنداعى كومپيۋتەرلىك ويىندارعا تەرەڭدەتىلگەن بەينەۆيزۋالدى دىنتانۋلىق, كونتەنتتىك تالداۋ جاساعان مامانداردىڭ ءبىرى. ناتيجەسىندە, ول ونىمدەردە ەلى­مىزدىڭ اۋماعىندا تىركەلمەگەن سەكتالىق باعىتتاعى نانىم-سەنىم­دەردىڭ ۇستانىمدارى, وزگە دىنگە شاقىراتىن كورىنىستەر, سونىمەن قاتار زورلىق-زومبىلىق, دىن­ارالىق وشپەندىلىك, ازعىندىق تۇر­­لەرى دە ناسيحاتتالاتىنىنا كو­زى جەتكەن.

– ءبىز استانا قالاسىنداعى 8 كوم­پيۋتەرلىك كلۋبقا بارىپ, ءدىني مازمۇنداعى ويىندارعا تەك­سەرۋ جۇرگىزۋمەن قاتار, جاس­وس­پىرىم­دەر­مەن سۇحباتتاسىپ, ولار­دىڭ وسىنداي ويىندارعا دەگەن قى­زىعۋ­شىلىعىن بىلدىك. 9 بەن 18 جاس ارالىعىنداعى 50-دەن اس­تام جەتكىنشەكپەن اڭگى­مەلەسۋ بارى­سىندا ءبىز زەرتتەگەن ويىن­داردىڭ نەگىزگى ءدىني مازمۇنى ولار­دى قىزىقتىراتىنىن جانە با­لا­لاردىڭ ءدىني تانىمىن قالىپ­تاستىراتىن العاشقى باسپالداق ەكەنىن كوردىك, – دەيدى نۇررازى اراپباي.

ماسەلەن, سولاردىڭ ءبىرى – «Far cry 5» دەپ اتالاتىن شىتىرمان وقي­عالى ويىندا «ەدەمميت» دەپ اتا­لاتىن اككۋلتتىك قوز­عالىس سۋرەتتەلەدى. سيۋجەت جە­لىسى امە­ري­كانىڭ مونتانا شتاتىندا وتەدى. قوزعالىستىڭ كوسەمى دجوزەف سەيد ء(جۇسىپ) دەگەن «پايعامبار». ولار حوۋپ وكرۋگىندە ەدەم قاقپاسى دەپ اتالاتىن شتات قۇرادى. كوشباسشى دجوزەف سەيد ءوزىنىڭ «دجوزەف» اتتى كىتابىن (The book of joseph) شىعارادى. «كىتاپتىڭ مازمۇنىندا حريستيانداردىڭ جاڭا وسيەتى مەن كيەلى كىتابى نەگىزىندە وزىنە ايان بەرىلگەن ماتىندەر قامتىلادى. ءوزىن يسا ماسىحتەن كەيىن پايعامبار رەتىندە قۇدايدان كەلگەن ەلشى ەكە­نىن, اقىرزامان تاياۋ ارادا بو­لا­تىنىن جانە قۇتىلۋعا اسىعۋ كە­رەك­تىگىن حابارلايدى», دەيدى ءدىن­تا­نۋشى.

ونىڭ ايتۋىنشا, ويىن بارىسىندا دجوزەف سەيد «ەدەم» قوز­عا­لىسىنا كۇمانمەن قاراعاندار مەن ونى قارالاعانداردى اي­قىش­قا كەرىپ نەمەسە سۋعا اياۋ­سىز تۇنشىقتىرىپ ولتىرەدى. ال قول­داۋشىلارعا اسەرلى ۋاعىز جۇرگىزىپ وتىرادى. سەنۋشىلەر شىركەۋدە حور­مەن ءان ايتىپ «اكەمىز دجوزەف قۇتقارۋشى جانىمىزدى» دەپ قايتالاپ, حريستيان داستۇرىندەگى عيباداتتاردى نەگىز ەتىپ الىپ «ەدەم» ءراسىمىن ورىندايدى. ويىن با­­رىسىندا قوزعالىس مۇشەلەرىنىڭ پوليتسيامەن قاقتىعىسى, وزدەرىن قول­داماعان ادامداردى قيناپ ءولتى­رۋ كورىنىستەرى دە بار. ەڭ سو­ڭىندا الەمدە يادرولىق جارىلىس ورىن الىپ, ەدەم شتاتى مەن وعان سەنۋشىلەر عانا امان قالادى.

– ويىندا قاتىگەزدىك وقي­عا­لارىنىڭ ءجيى كورسەتىلۋىن بالا پسي­حيكاسىنا ىقپال جاساۋ فاكتورى رەتىندە قاراستىرۋعا بولا­دى. وزىمەن كەلىسپەگەندەردى جاۋ ساناۋ, ولارعا قارسى اگرەسسيا تا­نىتۋ سەكتانتتىق وي-سانا­نىڭ قا­لىپتاسۋىنا تۇرتكى بولۋى مۇم­كىن. بۇل ويىن 18 جاس­تان اس­قاندارعا ارنالعان دەپ ەسكەر­تىل­گەنىمەن, استانانىڭ ويىن كلۋبتارىندا جاس بالالار دا ويناپ ءجۇر, – دەيدى نۇررازى اراپباي.

بۇدان بولەك, «Outlast-2» اتتى ويىندا جىنىستىق قاتىناس, سا­بيلەردى قۇدايعا قۇرباندىق رەتىندە شالۋ, سونىمەن قاتار, حريستيان ءدىنىنىڭ ۇستانىمدارى ارالاسقان فانتاستيكالىق كورىنىستەر ناسيحاتتالادى. ءتىپتى اقش پەن ەۋ­رو­پا مەملەكەتتەرىنىڭ حريستيان قا­ۋىم­داستىقتارى نارازىلىق تا­نىت­قان بۇل ويىن ەلوردامىزدىڭ «PlayStation» كلۋبتارىندا ءجيى وينالادى ەكەن. سونىمەن قاتار, «Silent Hill-2», «Assassins creed» ويىندارى دا بالا پسيحيكاسىنا كەرى اسەر ەتەتىن كورىنىستەرگە تولى.

– «Assassins creed» ويىنى مۇ­سىلماندار مەن حريستياندار ارا­سىنداعى سوعىسپەن باستالادى. وقيعالار تاريحي مالىمەتتەرمەن قاتار ويدان شىعارىلعان سيۋجەتتەردەن تۇرادى. مۇندا مۇسىل­ماندار ز ۇلىم جاۋ رەتىندە كور­سەتىلگەن. ولار حريستيانداردى ايا­ۋسىز قىرىپ-جويادى. تاريحتاعى اسا كورنەكتى تۇلعا سالاح اد-دين ويىن بارىسىندا قانىشەر رەتىندە سيپاتتالادى. ورتا عاسىرداعى يسلام الەمىندە كوپ ب ۇلىك تۋدىرعان اسساسيندەردىڭ يسلام جاماعاتى رەتىندە كورسەتىلۋى اراب ەلدەرىندە ۇلكەن نارازىلىق تۋعىزىپ جاتىر. ساۋد ارابياسى وعان رەسمي تۇردە تىيىم سالدى, – دەيدى ءدىنتانۋشى.

نۇررازى اراپباي بۇل ءونىم دىندەر اراسىندا وشپەندىلىكتى وياتۋ­­مەن قاتار, جاسوسپىرىمدەر سا­نا­­سىندا بۇرمالانعان ءدىني تا­نىم-تۇسىنىك قالىپتاستىرۋى اب­دەن مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ويت­كەنى ويىن بارىسى تۇنىپ تۇر­عان يسلاموفوبيالىق يدەولوگيا. وكىنىش­كە قاراي, ونى ەلىمىزدەگى 13-20 جاس ارالىعىنداعى جاسوس­پىرىمدەر كۇندەلىكتى ويناپ جاتىر.

تەرروريزمدى, زورلىق-زوم­بى­لىق­تى, ءداستۇرلى سەنىمىمىزگە قاي­شى نانىمداردى, ازعىندىقتى جاس بالالارىمىزدىڭ ساناسىنا قۇيىپ جاتقان مۇنداي كوم­پيۋ­تەرلىك ونلاين ويىندارعا قا­شان تىيىم سالامىز؟ جالپى وعان تىيىم سالۋ مۇمكىن بە؟ ءبىز­دىڭ ويى­مىزشا, ۋاكىلەتتى ورگاندار جو­عارىدا ايتىلعانداي كوپ قول­دا­نى­لاتىن ءدىني مازمۇنداعى ويىنداردى انىقتاي وتىرىپ, وعان تەكسەرىس جۇرگىزىپ, ەگەر بالا دۇ­نيە­تانىمىنا كەرى اسەر ەتەتىن تۇس­تارى بولسا, ونى بۇعاتتاۋ شاراسىن قابىلداعانى ءجون. ءدىنتانۋشىنىڭ ايتۋىنشا, ويىن­داردى بۇعاتتاۋعا مۇمكىندىك بار. ول ءۇشىن الدىمەن ولاردىڭ ماز­مۇنىن باقىلاپ وتىراتىن ارنايى باعدارلاما جاساۋدى قولعا الۋ كەرەك.

– بۇل ءىت ماماندارىمەن بىرىگىپ جاسالاتىن جۇمىس. قازىرگى كۇنى ايك دەگەن باعدارلاما بار. ول ينتەر­نەتتە, الەۋمەتتىك جەلىلەردە تەر­­روريستىك, سالافيتتىك باعىتتاعى پاراقشالاردى انىقتاۋعا جانە بۇ­عاتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مى­نە, ويىنداردى دا باقىلايتىن وسىن­داي باعدارلاما جاسالۋى قا­جەت. مىسالى, ەۋروپا ەلدەرىندە ويىن­داردىڭ جالپى مازمۇنىن با­قىلايتىن باعدارلامالار بار, – دەيدى ول.

دەگەنمەن, ينتەرنەت تولىق­قان­دى باقىلانبايتىن ۇلكەن كەڭىس­تىك بولعاندىقتان, الگىندەي تەرىس سيپاتتاعى ويىنداردى ءبىر جەردە بۇعات­تاساڭ دا, ەرتەڭگى كۇنى ەكىنشى جەردەن قايتا شىعا كەلۋى مۇمكىن. ولاردى عالامتوردان تولىققاندى جويىپ جىبەرۋ مۇمكىن ەمەس. «سون­دىقتان ءبىز ءوز تاراپىمىزدان سو­عان قارسى ناسيحات جۇرگىزەتىن ءوز ويىن­دارىمىزدى دا ۇسىنۋىمىز قاجەت. بالا ساناسىنا دۇرىس سەنىم مەن ۇستانىم قالىپتاستىراتىن, پاتريوتتىق سارىنداعى, تاربيەلىك با­عىتتاعى ۇلتتىق جوبالارىمىز بولعانى ءجون. مۇنىڭ ءبارى قى­رۋار قارجىنى, مەملەكەت تارا­پى­نان قولداۋدى قاجەت ەتەدى. بالا بولاشاعى – ەلدىڭ بولاشاعى. سون­دىقتان قانشالىقتى اۋقىمدى جۇ­مىس بولسا دا, بۇل باعىتتا الدىن الۋ شارالارىن قانشالىقتى جە­دەل جاساساق, سونشالىقتى ءبىز ەل كە­لە­شەگىن باياندى ەتە الامىز» دەيدى ول.

پسيحولوگ ماماندار دا قوعام­نان الشاقتاپ, كومپيۋتەردى «دو­سى» ەتىپ العان بالانىڭ ونلاين ويىندارداعى ۇگىت-ناسيحاتقا ەرىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ما­سەلەن, پسيحولوگ كۇل­ماش ەل­شىباەۆانىڭ سوزىنشە, كومپيۋ­تەر­لىك ويىندار ەڭ الدىمەن اتا-انا قاراۋىنان تىس قالعان با­­لالارعا قاۋىپتى. «زەرتتەۋلەرگە سۇ­يەنسەك, كومپيۋتەر الدىندا ۇزاق وتىرۋ بالا پسيحولوگياسىنا تەرىس اسەر ەتەدى. بىرىنشىدەن, تىم كوپ اقپارات تاسقىنى ونى ەن­جار­لىققا ۇرىندىرادى. وزگەنىڭ ادامي مۇڭ-مۇقتاجىن تۇسىنبەيتىن, اي­نالاسىنداعىلاردىڭ جان قي­نالىسىن سەزىنە بەرمەيتىن, ياعني جۇرەگى سەلت ەتپەيتىن حالگە جەتۋى مۇم­كىن. دوستارىمەن, اينالا­سىن­داعى جاقىندارىمەن, سونىڭ ىشىندە ءتىپتى اتا-اناسىمەن ارالاسۋدان قال­عان ءجاسوسپىرىم شىنايى ءومىردى ين­تەرنەتتەگى «ۆيرتۋالدى» ومىرگە ايىر­باستاپ تا جىبەرۋگە دايىن بو­لادى. «كومپيۋتەرگە بايلانۋ» اۋرۋى نەگىزىنەن كىمدەردە پايدا بو­لادى؟» دەگەن ساۋالعا ماماندار: «كوبىنە شىنايى ومىردە وزدەرىنە سەنىمسىز, سونداي-اق تۇرمىستا كەز­دەسەتىن قيىن تۇيىندەردى شەشە ال­مايتىن ادامدار جانە اكە-شەشە قاراۋى­نان تىس قالعان بالالار بۇل دەرتكە بەيىم. وسى اۋەستىگى كومپيۋ­تەردەن تىس جەردە ۋاقىتتى بوسقا جو­عالتقانمەن بىردەي دەپ ەسەپ­تەي­تىندەي دەڭگەيگە جەتەدى», دەي­دى ول.