كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
ەلەڭ ەتە قالىپ, ەكپىندەپ تۇرعان قارا بالاعا قاراي قالدىم. ول «ال, تابىڭدار» دەپ ماسايراپ تۇردى. اركىم ءار اقىندى ايتىپ جاتىر, بىراق ەشكىم تابا الار ەمەس. ءبىرشاما تۇرعاننان كەيىن ولارعا جاقىنداپ: «بۇل ولەڭنىڭ اۆتورىن مەن ايتايىن» دەپ ەدىم, ءبارى ماعان «سەن قايدان بىلەسىڭ» دەگەندەي اڭتارىلا قارادى. «بۇل ولەڭنىڭ اۆتورى گۋرەۆ وبلىسىنىڭ ەمبى اۋدانىنداعى اقكيىزتوعاي دەگەن اۋىلدا تۇراتىن امانقوس ەرشۋوۆ دەگەن اقىن» دەدىم. الگىلەر تاڭىرقاپ قالدى, ولەڭدى وقىعان قارا بالا ماعان جاقىنداپ: «ونىڭ مەكەنجايىن مەن دە بىلمەيتىن ەدىم, سەن قايدان بىلەسىڭ؟» دەپ تاڭىرقاي قارادى. مەن ۇلكەن ماقتانىش ءارى قۋانعان لەپپەن: «ول مەنىڭ ۇستازىم, ماعان ادەبيەتتەن ساباق بەرگەن امانقوس ەرشۋوۆ» دەگەنىمدە ولار اكەسىن كورگەن بالاداي بولىپ, مەنى جاپىرلاي قورشاپ الىپ, قىزىعا قاراپ: «سوندا ول اقىن الماتىدا تۇرماي ما؟ اۋىلدا جۇرسە دە اتى الماتىعا جەتكەن قانداي باقىتتى اقىن» دەپ شۋلاپ كەتتى. سۇراسام بۇلار وقۋعا بيىل تۇسكەن جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ بالالارى ەكەن. كەيىن بۇلاردىڭ اراسىنان دا بەلگىلى قالامگەرلەر شىقتى. ولاردىڭ العاشقى تۋىندىگەرلىك جولىندا ۇستازىم امانقوس اعايدىڭ دا ۇلەسى بولعانى مەن ءۇشىن ءارى قىزىقتى ءارى قۋانىشتى ەدى. امانقوس اعامنىڭ وسى ولەڭى تالاي جىلدار بويى ونىڭ قازاق جىرىنىڭ كوشىندەگى شامشىراعى بولىپ, ونى وقىرمان اۋىلىنا قۇرمەتپەن جەتەلەپ وتىردى. ءوزى دە ءبىر ولەڭىندە:
«اتىم شىعىپ ءبىر شۋماق قارا بۇلتپەن,
مەن وسىلاي قوشتاستىم بالالىقپەن.
سودان بەرى قانشا جىل, قانشا زامان,
تاباقتاس تا بولماپپىن دانالىقپەن», دەپ جازدى. قاراپايىم ادام ەدى, دانالىقپەن تاباقتاس بولمادىم دەپ جازسا دا, تالانتتى تۋىندىلارى ارقاسىندا قازاقتىڭ اتاقتى اقىندارىمەن سىيلاس, سىرلاس, دامدەس, جولداس, ءىنى, اعا بولىپ عۇمىر كەشتى.
«قارا جەر, سەندە تۋدىم, سەندە ولەمىن,
نەسىنە ارام تەر بوپ سەندەلەمىن.
مەن وسىناۋ بۇلتتاعى بۇلقىنىسپەن,
بۋعا اينالىپ كەتكەندى ءجون كورەمىن», دەپ تولعانعان اقىن ەندى ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنىڭ توپىراعىندا ماڭگىلىك دامىلداپ جاتىر. اۋىلدا تۋدى, اۋىلدا ءوستى, اۋىلدا ولەڭ جازدى, اۋىلدا ومىردەن ءوتتى, استانادا تۇرماسا دا كوكجيەكتەن كورىندى, كوشتەن قالمادى, قازاق جىرىنىڭ ءبىر جۇيرىگى بولىپ, اقىندىق انتولوگياسىنا قولتاڭباسىن سالدى.
ءبىر قىزىق جاعداي ويىما تۇسەدى. مەنىڭ اكەم ورالباي مۇزداق ۇلى اقىن, جىرشى, ءانشى, دومبىراشى بولعان ادام. ول ءوزىن جىلىوي ايماعىندا عۇمىر كەشكەن, وسى جەردە ءجيى ساپاردا بولعان, جەم بويىنىڭ اۋاسىن جۇتىپ, سۋىن ىشكەن ارال مەن ءاجىباي, قاشاعان مەن ساتتىعۇل, ارالباي مەن بالا وراز, ورازعالي مەن قۇمار اقىنداردىڭ شاكىرتى سانادى, ولاردىڭ ولەڭ-جىرلارىن حالىق اراسىندا كەڭىنەن ناسيحاتتاپ, قادىر تۇتتى. مەن دە اكەمنىڭ شاكىرتى رەتىندە سونى قۇلاققا قۇيىپ ءوستىم.
امانقوس اعا جەتپىس جاسقا تولعاندا «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا ولەڭگە كەلۋىنە ىقپال ەتكەن ۇستازدارى مەن اعالارى تۋرالى ايتقاندا مەنىڭ اكەمنىڭ اتىن دا قۇرمەتپەن ايتا كەلىپ, «ونىڭ ۇلى وتەگەن اقىن مەنىڭ شاكىرتىم» دەپ تۇيىندەيدى. اقىندىق تا تۋىستىق سەكىلدى تۇتاسىپ جاتادى ەكەن. اكەم وعان ۇستازدىق ىقپال جاساسا, امانقوس اعا ماعان ۇستاز بولدى, مەن قازىرگى تالانتتى اقىن, دراماتۋرگ, عالىم, پۋبليتسيست, امانقوس اعانىڭ قىزى مارجان ەرشۋدى سوڭىمنان ەرگەن قارىنداسىم دەپ قادىرلەيمىن. ونىڭ اقىندىق البىرتتىعى مەن اقيقاتشىل مىنەزىن جاقسى كورەمىن. ول اكەدەن العان ءتالىمىن قازاق جۇرتىنا جاقسى كورسەتىپ كەلەدى. سانا ساباقتاستىعى وسى بولار دەپ ويلايمىن.
جاقىندا مارجان قارىنداسىم امانقوس اعانىڭ تۋعانىنا 80 جىل تولۋىنا وراي بۇرىن جازعان ماقالامدى جىبەرىپ, «وسىنى ۋاقىت تالابىنا ساي قايتا قاراپ, جاڭعىرتىپ بەرەسىز بە؟» دەپ قولقا سالىپ, امانقوس اعامنىڭ اكەم تۋرالى: «بەلگىلى اقىن, قوعام قايراتكەرى وتەگەن ءىنىمنىڭ اكەسى ورالباي دا ورامدى ءسوزدىڭ يەسى ەدى» دەپ اكەمنىڭ اناما ارناعان ءبىر شۋماق ولەڭىن كەلتىرىپتى:
«ويۋلانعان جيەگى,
اق كويلەگىن كيەدى.
شاكەس قۇيعان كۇرەڭ شاي,
دومبىرامنىڭ تيەگى», دەگەن جىرى جانىمدى جىلى نۇرعا بولەپ, كوڭىلىمدى كوككە كوتەرىپ جىبەردى. انامنىڭ ءاز ەسىمى شاكەس ەدى. بۇل ولەڭ نەگىزى ۇزاق, نازىك ليريكا بولاتىن, وكىنىشكە قاراي, مەن كەزىندە ۇستاپ قالا المادىم. بىراق امانقوس اعامنىڭ وسىنى مىسالعا كەلتىرگەنى مەنىڭ جان دۇنيەمدى جارقىراتىپ, اناما دەگەن شەكسىز ساعىنىشىمدى ودان ءارى تەرەڭدەتە كوتەرىپ, تەڭىزدەي تولقىتىپ, كوزىمە جاس ءۇيىردى. تىرىسىندە اتا-انانىڭ قادىرىن بىلە بەرمەيمىز, جوعالتقاسىن تاپپاي جەتىمسىرەيمىز. وسىناۋ ورنى تولماس ساعىنىشىمدى قايتا جاڭعىرتقان امانقوس اعانىڭ اكەمنىڭ اناما ارناعان ءبىر شۋماق ولەڭىن مىسالعا كەلتىرۋى ءومىر ساباقتاستىعى عوي. اقىننىڭ سەكسەن جىلدىق تويىنىڭ قارساڭىندا مەن تاپقان ءبىر اسىل وسى بولسا, ءبىر اسىل اقجارما اقىن امانقوس ەرشۋوۆتىڭ ولەڭ-ءومىرىنىڭ جالعاسىپ جاتقانى. ول ەندى مارجان جىر بولىپ مارجان قارىنداسىمدى جاڭا جىلدارعا جەتەلەپ كەلە جاتىر. جولى جورگەم بولسىن.
اقىندىق تاعدىر قىزىق قوي ءوزى... ۇستازىم تۋرالى ويلاعاندا, ەسىمە كوپ جايلار كولدەنەڭ ءتۇسىپ, سول جاعداياتتار الىس-الىس كۇندەرگە, سوناۋ اق شاعىلدى ارماننىڭ قيان قىستاۋىنا, ۇزان جايلاۋىنا الىپ جونەلەدى...
ەسىمە جەم جاعاسىندا جالاڭاياق جۇگىرگەن بالاڭ كۇندەر قايىرا ورالىپ, اناداي ابزال, اكەدەي اقجال اقكيىزتوعايىم الدىمنان قۇشاعىن اشىپ, باۋىرىنا باسىپ, جۇگىرە شىققانداي بولادى. قاتارلاستارىم, قاناتتاستارىم قاپتاپ الدىمنان ۇمتىلعانداي قۋانامىن. اكەمنىڭ كوزىن كورگەن, اناممەن سىرلاس بولعان قاريالار ۇمسىنىپ, الىس جولدان يىعىن شاڭ باسىپ ورالعان ۇلدارىنىڭ بەتىنەن سۇيگەندەي كۇي كەشەمىن.
جامانقۇماقتىڭ جالعىز موسىاعاشى تۇسىنا كەلگەندە «سەنىمەن بىرگە بارامىز» دەگەندەي بولىپ اسىعا جوڭكىلىپ, ابىرجي قوزعالىپ, قامشىلار جاعىمنان قاپتالداسا شۇبىرعان «اق بۇلتتار, الا بۇلتتار, قارا بۇلتتار» بۇيراباس ۇستازىمنىڭ شاشىنداي ۇيىسقان بۇيرىعىندى دالانى وزىمەن بىرگە ەرتىپ, اقكيىزتوعايعا قاراي اسىعا تارتادى. ويىما ولەڭ جولدارى كەلەدى:
«اق بۇلتتار, الا بۇلتتار,
قارا بۇلتتار,
قاراساڭ اسپاندا دا الالىق بار.
بىرەۋدە جاس تا بولسا دانالىق بار,
بىرەۋدە قارت تا بولسا شالالىق بار».
كوڭىلدىڭ قۇم-ساعاتىنا قايىرا ۇڭىلەمىن. بۇل ولەڭمەن كەزدەسۋىمە دەيىن ءالى ارادا بىرنەشە جىل جاتىر ەدى...
ول جىلدارى ءبىزدىڭ ءۇي مالدا, قويناۋى قۇت قاراقۇمنىڭ شىعىس-تەرىستىك جاعىندا وتىرار ەدى. جەردىڭ اتى دا وسى وڭىرگە ءتان – قوڭىرقۇدىق. شاعىرى شالعىندى ورمانداي بولعان, «قاراقۇم دەگەنشە قاراعىم دەسەيشى» دەگەن قاناتتى سوزگە كەيىپكەر بولعان قاراقۇم قويناۋىندا, قوڭىرقۇدىق پەن اققۇدىق جايلاۋىندا, مايكومگەن مەن ەتكومگەننىڭ بايلاۋىندا وتكەن بالاڭ كۇندەر اكەم ورالباي مەن امانقوستىڭ اكەسى نازار اقساقالعا دا ەتەنە ورتاق جەرلەر ەدى. دەمەك, بىزگە دە ىستىق, بىزگە دە ورتاق جەرلەر عوي ول.
اكەم ورتا ساۋاتتى, لاتىن قارپىمەن دە, ورىس ارپىمەن دە وقىپ, جازا الاتىن جان بولاتىن. جىبەرمەي قارايتىن ءباسپاسوزى – اۋداندىق «ەمبى» گازەتى. ايىنا ءبىر-ەكى رەت كەلەتىن اۆتودۇكەن جەتكىزەتىن شاڭ باسقان ءبىر بۋدا گازەتتى اقتارىپ-توڭكەرىپ, ىشىنەن «ەمبىنى» تاۋىپ الاتىن دا, ماقتادان سىرىلىپ تىگىلگەن جۇقالتاڭ كەۋدەشەسىنىڭ وڭ جاعىندا اۋىزى اشىڭقى قالتاسىنان قۇلاقشاسى قىزعىلت-قوڭىر كوزاينەگىن الىپ, ۇنەمى وندىق شامنىڭ جارىعىن, كوتەرىپ قويىپ, ۇزاقتى كەش «كازيت» قارايتىن. اكەم اسىرەسە ولەڭ-جىردى قاعىس جىبەرمەيدى. اۋدان اقىندارىن جاتقا بىلەدى. «جاناشتىڭ جاڭا جىرلارى شىعىپتى, اۋىزدىعىن شايناپ كەلە جاتقان جورعا عوي» دەپ وتىراتىن. «وسى, الگى جەتىمەك نازاردىڭ بالاسى جاقسى اقىن بولىپ كەلە جاتىر, اكەسى كوپ سويلەمەيتىن, تۇيىقتاۋ كىسى عوي, شاماسى ءسوز ناعاشى جاعىنان كەلدى مە ەكەن» دەپ, ءوز پىكىرىنە ءوزى توقمەيىلدىك تانىتىپ جاتاتىن. «اقىن بولعاسىن امانقوستاي بولۋ كەرەك قوي» دەپ اكەم اعىل-تەگىل بولادى دا جاتادى.
ءبىر كۇنى مەن دە «ەمبىنى» قاراي قالدىم. سوڭعى بەتىندە «قوڭىرقۇدىق» دەگەن ولەڭ باسىلىپتى. اۆتورى – امانقوس ەرشۋوۆ.
«اتا-بابام كوكەيگە قونىمدى عىپ,
دەپ قويىپتى اتىڭدى قوڭىرقۇدىق.
جىمىڭداعان تۇنگى وتتار شاقىرادى,
مەن تۇگىل, جولاۋشىنىڭ جولىن بۇرىپ», ەپ توگىلىپ بارادى. ول كەزدە ولەڭدى تالداۋعا كۇشىمىز جەتە بەرمەيدى, ءوزىمىز وتىرعان سوڭ با, الدە جەر اتى تانىس بولعان سوڭ با, وسى ولەڭ ماعان كەرەمەت اسەر ەتتى. ءاپ-ساتتە جاتتالدى دا قالدى. بۇل ولەڭدى ارادا وسىنشاما ۋاقىت وتسە دە ءالى كۇنگە جاتقا وقيمىن. اۋىلىم تۋرالى ويلانعاندا بۇل ولەڭ ەشقاشان ەسىمنەن شىققان ەمەس. قاسىم جىرىنىڭ قايسارلىعىن, مۇقاعالي اقىننىڭ تاۋ سۋىنداي توكپەلىگىن, سوعىس كەزەڭى اقىندارىنىڭ ارمان-مۇڭىن ونە بويىنان وتكىزگەن, جۇرتىنا جىر عىپ جەتكىزگەن الاشتىڭ ايتۋلى اقىنى امانقوس ەرشۋوۆ ادەبيەتكە وسى «قوڭىرقۇدىقتان» كەلگەن سياقتى بولادى دا تۇرادى.
اقكيىزتوعاي اۋىلىنداعى امانگەلدى ورتا مەكتەبىنىڭ 6-سىنىبىندا تالپىنىپ ولەڭ جازا باستادىم. العاشقى ولەڭىمدى سول كەزدەگى «جانىپ تۇرعان تاقىرىپ» – وكتيابرگە ارناعانىم ەسىمدە. ەشكىمگە كورسەتپەدىم, ەشقايدا بەرمەدىم ونىمدى. ولەڭدىك كوركەمدىگى جوق, ۇيقاسى اياعىن ءار جەردەن ءبىر باسقان نارسە سياقتى بولعانى دا ءالى ەسىمدە. ەندى اقىنداردى وزىمشە زەرتتەي باستادىم. بۇعان دەيىن مەكتەپ وقۋلىقتارى بەتتەرىنەن كورىپ, وقيتىن اقىندارىمىزدىڭ ءبارى تۇلدىر جەتىم, اكە-شەشەدەن ەرتە ايىرىلعان جاندار بولاتىن. مەن ءتىپتى اقىن بولۋ ءۇشىن اۋەلى جەتىم بولۋ كەرەك شىعار دەپ ويلايتىنمىن. جانە كىتاپتاعىلاردىڭ ءبارى دە شەتتەرىنەن بىرەر جىلدا قاتار تۋىپ, ءبىر جىلدا دۇنيەدەن وتكەن. سونىمەن ءتىرى اقىندى كورۋ دەگەن قيىن ەكەن دەگەن وي دا قىلاڭ بەرگەن. اكە-شەشەم ءتىرى, مەن, ءسىرا, اقىن بولا الماسپىن دەپ كۇدىكتەنە بەردىم.
ابىز بابا – ءپىر بەكەتتىڭ كىندىگى كەسىلگەن اقمەشىتتىڭ اقجايناق قۇمىندا كىندىكتەرى كەسىلگەن اقىندار: سوعىستىڭ سۇراپىلىنان ورالماعان, جانى نۇرلانعان شاقتا «جازىق دالا» دەپ قولىن قوياتىن دالاباي جازىقباەۆ, ەركە جەمنىڭ سابىرلى اعىسىنداي بيازى, ءبىر ءوزى ءبىر ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ جۇگىن كوتەرگەندەي قابيبوللا سىديىقوۆ, ولەڭدەرىنىڭ ەكپىنى جەلتاۋدان سوققان جەلدەي ەسكەن اقجارما ازامات مەڭدەكەش ساتىبالديەۆ, ات قۇلاعىندا ويناپ, تالاي الامان بايگەدە شاباندوز بالا اتانعان ايتۋار وتەگەنوۆ, ونىڭ ماقالاسىنسىز «ەمبى» گازەتى شىقپايتىن تۇسالماس ءتىلشى قوناش قالدىورازوۆ, سىرعا بەرىك سىرالعى دوستار, كلاستاس قاناتتاستار امانعالي سەڭگىرباەۆ, امان جانكەەۆ, ماقسوت قۋاتباەۆ, ولەڭنەن عىلىم سۇزگەن امانتاي وسپانوۆ, ءارى عالىم, ءارى سىنشى, ءارى اقىن, امانقوس اعامنىڭ قىزى مارجان ەرشۋ, اعىستى اقىن بۇركىت بازارباەۆ, ولاردان كەيىن شىققان جامىراعان جۇيرىكتەي جىگەرلى توپ, تاعى باسقا, اسىعىس شولعاندا اۋىزعا تۇسپەي جاتقان ءىنى-قارىنداستارىم اياۋلى مەكەن – اتاكۇلدىك اقكيىزتوعاي اۋىلىنىڭ تۇلەكتەرى. وسى ءتىزىمنىڭ ىشىندە مەن دە بارمىن دەپ كوڭىلىم توعايادى. ءبارىنىڭ باسىندا بەكەت اتا تۇر دەپ قابىلدايمىز. ال وسى ءتىزىمنىڭ ءتور تۇسىندا كوزگە تۇسەتىن امانقوس ەرشۋوۆتىڭ ورنى ءبىر بولەك. تۋعان جەرگە تۋىن تىگىپ, تابان اۋدارماي, ءتوزىمدى كۇن كەشىپ كەلە جاتقان, اقىندار ۇستاحاناسىنىڭ كورىگىن دۇرىلدەتىپ, جىرىن وقىعان جانداردىڭ جۇرەگىن دىرىلدەتىپ امانقوس اعامىز اقكيىزتوعايىندا وتىرىپ-اق الاشقا ءسوز ۇزاتتى.
پايعامبار حاديسىندە ەڭ ساۋاپتى ىستەردىڭ ءبىرى – ادامعا ءبىلىم بەرۋ, وقىتۋ دەگەن. سول ساۋاپتى قالاعانىنشا الىپ جاتقان اقىن-ۇستاز, اللاعا شۇكىر, جەتىمەك بولسا دا, جەتىم ەمەس ەكەن. ۇزاق جىل ۇجىمشار باسقارماسى بولعان اكەسى نازار ەرشۋوۆ ناعاشىمدى سان رەت كورىپ, اۋزىمدى تولتىرىپ «اسسالاۋماعالەيكۋم» دەپ سالەم بەرىپ, اتىن ۇستاعانىم بار.
سول كەزدە بۇرىن تاريح شاڭىنا كومىلىپ كەتە جازداعان ۇلتتىق ءداستۇر – اقىندار ايتىسى قايتادان جاندانا باستاعان. بىراق قازىرگى ايتىستارداي ازۋىن ايعا بىلەپ, قاعازعا قاراماي جوڭكىلە جونەلەتىن سالت ءالى قالىپتاسا قويماعان-دى. اقىندار جازىپ كەلىپ, سونى وقىپ بەرىپ ايتىسادى. سوعان قاتىسقان امانقوس اعامىز مۇندا دا قامشى سالدىرماي, ولەڭنىڭ بارلىق زاندىلىعى مەن تەحنيكاسىن تولىق ساقتاپ, ءتورت اياعى تۇگەل تەڭجورعا جىرلارىمەن ەلدىڭ اۋزىنان تۇسپەيتىن بولدى. ونىڭ تاۋىپ ايتقان تىركەستەرىن جۇرت جاتقا ايتىپ, كۇلەر جەردە ك ۇلىپ, قوستار جەردە قوستاپ جاتاتىن.
ستۋدەنت بولىپ جۇرگەن كەزىمدە, ەكىنشى كۋرستا اۋداندىق «ەمبى» گازەتىنە «تۋعان جەر» دەگەن تولعاۋىم شىققاندا ەلدەن, امانقوس ۇستازىمنان حات كەلدى. جىرىمدى جاقسى قابىلداپ: ء«بىرشاما وسكەنىڭدى كوردىم, ىزدەنە بەر, تىلەكتەسپىن» دەگەن ءسوزى ماعان بەرىلگەن كەپىلدەمە سياقتى بولىپ, جىگەرىمدى جانىپ كەتىپ ەدى.
بۇگىندە اقىندىق ايدىنى تەڭىز تەكتەس, شاشى جەلدى كۇنگى تەڭىزدىڭ جەلىنەن دۋدىراپ, اسپانعا تارتقان اقشا بۇلتتارداي بولىپ, باسىن ءبىر سىلكىپ تاستاپ, ولەڭ وقىپ تۇراتىن تالانتتى جاننىڭ تانىس بەينەسى كوز الدىما كەلەدى. تۋعانىنا سەكسەن جىلى تويلانىپ جاتاتىن ءىس-شارانىڭ ىزگى كەيىپكەرى اۋىلدا تۋىپ, اۋىلدا عۇمىر كەشكەن امانقوس ەرشۋوۆتىڭ ومىرشەڭ ولەڭدەرى ەندى ونىڭ ماڭگىلىك ءومىرى بولىپ جالعاسىپ جاتقانى كوڭىلگە قۋانىش سىيلايدى. ول قۋانىش – حالىقتىڭ قازىناسى. قازىنامىز كوپ بولسىن, قىمباتتى باۋىرلار!
وتەگەن ورالباي ۇلى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اقىن, جىلىوي اۋدانىنىڭ
قۇرمەتتى ازاماتى
