قوڭىر كۇزدە تۋىپ, شىعارمالارىندا نازىك مۇڭ كەشكەن دارابوز قالامگەردى بوساعان كوڭىلمەن بەبەۋ قاعىپ ىزدەيتىن, ساعىنىپ سىر شەرتۋدەن شارشامايتىن زامانداسى مەن ارتىنا قالدىرعان باعا جەتپەس مۇراسى تۋرالى تولعانىپ ەسكە الار قالامداسى بۇل قالادا قالىڭ شوعىر. و دۇنيەگە اسىعىس اتتانعانىنا وتىز جىلدى ورتالاسا دا, وقىرمان ورالحانىن جوقتاۋدان جالىققان ەمەس. ۇلتتىق كىتاپحانادا وتكەن ء«ور التايدىڭ اسقاق جىرشىسى» اتتى كونفەرەنتسياعا ادەبيەت كوگىندە قاناتتاسىپ ۇشقان ۇلكەن-كىشى قالامداس, شىعارمالارىن ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن كىتاپسۇيەر قاۋىم قاتارىن بۇزباي كەلىپ تەگىس قاتىستى. الاش جۇرتىنىڭ سۇيىكتى پەرزەنتىنە اينالعان اردا ازاماتتىڭ تاعىلىمدى ءىزىن, ادەبيەتكە سىڭىرگەن ولشەۋسىز ەڭبەگىن, ەلىن سۇيگەن ۇلكەن جۇرەگىن اڭساي وتىرىپ, ەستەلىكتەر تيەگىن توقتاۋسىز اعىتتى.
جيىنعا اقىن, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى باۋىرجان جاقىپ مودەراتورلىق ەتتى. الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ارمان قىرىقباەۆ ساباقتاپ, مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قاريننىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى. ءىس-شاراعا جازۋشىنىڭ اپكەسى كلارا ماعزۇموۆا قاتىسىپ وتىردى.
باس بايانداماشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى نۇرداۋلەت اقىش «كەستەلى ءسوزدىڭ كەربۇعىسى» اتتى بايانداماسىندا ادەبيەتتى تۇسىنەتىن وقىرماندى بەي-جاي قالدىرماي, وڭ باعاسىن الىپ قويعان دۇنيەلەرىنە قايىرا ءبىر شولۋ جاساپ, جازۋشىنىڭ دارا ءستيلىن اڭداتقان كوركەم اتريبۋتتار – كەستەلى كوركەم ءتىل مەن كوركەمدىك تاسىلدەرى تۋرالى ايتا كەلىپ, تۋىندى تۇبىنە جاسىرىلعان, سىنشىلاردىڭ ءوزى اڭداماعان استارلى ءيىرىمى تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمەلەدى. «كەيبىر سىنشىلار ورالحان شىعارمالارىن تالداعان كەزدە, جەتكىلىكتى تاني الماي جاتاتىنى بار. ماسەلەن, «سارىارقانىڭ جاڭبىرى», «تەرىساققان» اڭگىمەلەرىن تابيعات تۋرالى دەسە, «بۋرا» مەن «كەربۇعىنى» زوولوگيالىق تاقىرىپقا ارنالعان دەگەندەر دە بار. شىعارمالاردىڭ استارىن جەتە تۇسىنبەي قالعان دەۋگە بولادى. اۆتوردىڭ ءوزى ول جونىندە: «تەرىساققان» مەن «بۋرادا» قازاق حالقىنىڭ تراگەديالىق تىرشىلىگىن سيمۆول ارقىلى بەرگەن ەدىم. ونى سىنشىلار سول قالپىندا قابىلداپ ءجۇر» دەگەنى بار» دەيدى ادەبيەتتانۋشى عالىم. سونداي-اق, عالىمنىڭ بايانداماسىندا كەلتىرگەن: «كەربۇعىدا» بۇعىلار اراسىنداعى شايقاس تا تابيعات ورتاسىندا اشىق سۋرەتتەلەدى عوي. سونداي تارتىس ادامدار اراسىندا دا بولىپ جاتادى. جازۋشىنىڭ ءوز بايلامى قىزىق: «نە نارسە سۇلۋ بولسا, وتاپ تاستاۋعا, نە نارسە بيىك بولسا, قۇلاتىپ تاستاۋعا, نە نارسە اپپاق بولسا, قارالاپ تاستاۋعا, نە نارسە ساۋ-سالامات بولسا, جارالاپ تاستاۋعا, نە نارسە ادال بولسا, ارامداپ تاستاۋعا اۋەس جۇمىرباستى پەندەنىڭ ءوز وڭباعاندىقتارىنان اياقتالار «اقيقات» ارقاشان دايىن» دەگەن ور-اعاڭنىڭ پالساپالىق ويى بۇگىنگى كۇنمەن ءتىپتى ۇيلەسىمدى قابىلدانادى.
ادەبيەتتانۋشى, قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى گاۋھار بالتاباەۆا دايىنداعان «ورالحان بوكەيدىڭ پروزاسىنداعى تاۋەلسىزدىك يدەياسى» اتتى قوسىمشا باياندامادا ايتىلعان وي-پىكىر جازۋشى تۇلعاسىن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىرشىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە جان-جاقتى ايشىقتاي ءتۇستى.
و.بوكەيدىڭ شىعارماشىلىققا و باستا جۋرناليستيكا ارقىلى كەلگەنى بەلگىلى. جۋرناليستيكا مەن ادەبيەت – قالامگەردىڭ قوس قاناتى سىندى جازۋ اسپانىندا ەركىن قالىقتاتتى. جاس شاعىندا جۋرناليستىگى اتويلاپ الدىڭعى ورىنعا شىققان تەگەۋرىندى ماقالالاردىڭ اۆتورى قازاق كوسەمسوزىنىڭ تاريحىنداعى سيرەك تالانتتىڭ ءبىرى ەكەنىن تۇستاستارى تۇگەل مويىندايدى. ونىڭ جازۋ مانەرىنە, ساف اۋا سىندى ءمولدىر ءارى نازىك ستيلىنە ەلىكتەپ ادەبيەت ەسىگىنەن اتتاعان قالامگەر شوعىرىنىڭ ءوزى بۇگىندە ءبىر قاۋىم ەل. ورالحان وزىنەن كەيىنگى بۋىننىڭ ادەبيەتتى سۇيۋىنە, قالام ۇستاۋىنا جانە سول قالامعا ادال بولۋىنا اسەر ەتكەن ىقپالدى قالامگەرلەردىڭ ءبىرى بولدى. شاقىرىلعان قوناقتاردىڭ ەستەلىگىندە ادەبيەتتەگى بۇل ەرەكشە قۇبىلىستى اتاماي, اينالىپ وتكەنى نەكەن-ساياق.
بەلگىلى ادامنىڭ بەيمالىم قىرى تۋرالى كوزكورگەننەن اسىپ كىم ايتار؟ ەلەڭدەپ, ەل ەستەلىگىن تىڭداۋعا اسىققان ەكەۋ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتتارى كادىربەك سەگىزباەۆ پەن بەكسۇلتان نۇرجەكە – جازۋشىنىڭ ەڭ جاقىن دوستارى. كوزىنە جاس الىپ وتىرىپ, ادال دوستىڭ ەسىمىن جاڭعىرتىپ ايتقان جۇرەكجاردى اڭگىمەگە جۇرت ايرانداي ۇيىدى. ورالحان قايتىس بولا سالىپ, ساعىنىپ ۇلگەرگەن, ىزدەۋدەن تالماي كەلە جاتقان ەل جۇرەگىندەگى ماحاباتتى وسى ارداقتى ازاماتتار ءماندى ەستەلىگىمەن مازداتا تۇسەتىندەي. قالامگەردىڭ ءوزى ومىردەن وزسا دا, تۇلعالىق تۇرپاتىنىڭ ۋاقىتپەن كولەگەيلەنبەي, كەرىسىنشە, حالىقتىڭ جۇرەگىنە بەرىك ورنىعىپ, الىستاعان سايىن بىرتە-بىرتە بيىك تارتىپ بارا جاتقان بەينەنىڭ جۇمباققا تولى سىرىنا توقتالىپ, كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋدارا ايتقان اڭگىمەسى, راس, اسەرلى ءورىلدى.
تۇركسوي جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت, ادەبيەت سىنشىسى ءامىرحان مەڭدەكە, قازاق پەن-كلۋبىنىڭ توراعاسى بيگەلدى عابدۋللين, حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى قۋاندىق تۇمەنباي, جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى الىبەك اسقاروۆ ادەبيەت كلاسسيگى كوتەرىلگەن بيىكتىڭ دەڭگەيى, ازاماتتىق دۇنيەتانىمى, ادامي ىنتا-زارى تۋرالى تولعامدى وي ايتتى. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار جازۋشىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان كىتاپ كورمەسى مەن سۋرەتشىلەردىڭ تۋىندىلارىمەن تانىستى. كەڭسايداعى قالامگەر قابىرىنە زيارات جاسالىپ, قۇران وقىلىپ, اس بەرىلدى.
سونداي-اق ورالحان بوكەيدى ەسكە الۋعا ارنالعان رۋحاني شارالار جەلىسىن الامان ايتىس ونەرى جالعاستىردى. «الاتاۋ» ءداستۇرلى ونەر تەاترىندا وتكەن ءسوز سايىسىنا ەلىمىزدىڭ بەتكەۇستار 14 ايتىسكەر اقىنى قاتىستى. ولاردىڭ قاتارىندا اسەم ەرەجەقىزى, جانسايا مۋسينا, سەرىك قۋانعان, اسپانبەك شۇعاتاەۆ, شۇعايىپ سەزىمحان, قازىرەت بەردىحان, مۇحتار نيازوۆ, اردابەك اقبابا, نۇرزات قارۋقىزى, مەيىربەك سۇلتانحان, اقنيەت جۇبانىش, تولەگەن جامانوۆ, ەرجان ءامىروۆ, فارحات مارات بار. كىل جۇيرىك باق سىناسقان ءسوز دوداسىنىڭ تىزگىنىن ايگىلى ايتىسكەر اقىن امانجول ءالتاي ۇستادى. «الماتىنىڭ حالقى ايتىستى ساعىنىپ قالعان ەكەن. ينە شانشار جەر جوق, زال تولىپ وتىردى. جىر ارقاۋى – قازاق ادەبيەتىنىڭ زاڭعار تۇلعالارىنىڭ ءبىرى, كلاسسيك جازۋشى ورالحان بوكەي اعامىز. ايتىسقا اعامىزدىڭ دا تىكەلەي قاتىسى بار. ول 90-جىلداردىڭ كەزىندە ءوزى ۇيىتقى بولىپ, الماتىدا بىرنەشە مارتە ايتىس وتكىزگەن. ال بۇگىن ونىڭ مەرەيتويىندا اقىندار كەلىپ, ورالحان اعانى جىرعا قوسىپ وتىر. كىتاپ وقيتىن, ادەبيەت سۇيەتىن ۇلت بار كەزدە اعامىزدىڭ بەينەسى جادىمىزدان وشپەك ەمەس», – دەدى امانجول ءالتاي. قازىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن رەسپۋبليكالىق الامان ايتىستىڭ باس جۇلدەسىن شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماي شىن جۇيرىك ەكەنىن تانىتقان مۇحتار نيازوۆ جەڭىپ الىپ, وعان 2,5 ميلليون تەڭگەنىڭ سەرتيفيكاتى تابىستالدى. قازىرەت بەردىحان ءى ورىندى جەڭىپ السا, ءىى ورىننىڭ تورىنە شۇعايىپ سەزىمحان مەن جانسايا مۋسينا جايعاستى. ال ءىىى ورىندى سەرىك قۋانعان مەن تولەگەن جامانوۆ ءوزارا ءبولىستى. وسى كەشتە ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ ستۋدەنتتەرى و.بوكەيدىڭ «قار قىزى» پوۆەسى جەلىسىمەن تەاترلاندىرىلعان كورىنىس ساحنالادى. سونداي-اق ءسوز دوداسىن تاماشالاۋعا كەلگەن قۇرمەتتى قوناقتار مەن يگى جاقسىلارعا «ورالحان بوكەي – 80» مەرەيتويلىق مەدالدارى تاپسىرىلدى.
الماتى
