سۋرەتتى تۇسىرگەندەر – دميتري ەرافەەۆ, جەڭىس ىسقاباي
بۇل توي باسقا تويدىڭ وزگەشە ءورىلدى. جەر-انا بولىپ جاھاننىڭ جۇگىن ارقالاعان ونەر مايتالمانى قازاق ايەلىنىڭ عازيز وبرازىن كوڭىلگە قۇيىپ كەتتى. ءتىپتى, كينو سالاسىندا دا تەرسىڭدى ەڭبەك ەتىپ حالىقتىڭ كوڭىلىنە قۋانىش ۇيالاتىپ, قالامگەرلىك قىرىمەن دە ادەبيەت ايدىنىندا ەركىن ءجۇزدى. سول اسەردىڭ اۋەنىنە تەربەلگەن اعايىننىڭ باسى جەتىسۋدىڭ جۇرەگى تالدىقورعان تورىندە قوسىلدى. وبلىس اكىمدىگى مەن تۇركسوي ۇيىمىمەن بىرلەسىپ وتكىزىپ وتىرعان ءدۇبىرلى ونەر دوداسى 29 قىركۇيەكتەن 4 قازانعا دەيىن 1 اپتا بويى جالعاساتىنىن ەستىگەن كورەرمەن, بياپانىڭ اتىنداعى تالدىقورعان دراما تەاترىن لىقا تولتىردى. عاجايىپ تەاتر باسەكەسىنە ەلدەگى تانىمال تەاترلارىمەن قاتار باۋىرلاس قىرعىز, وزبەكستان, ازەربايجان, تۇرىكمەنستان, تۇركيا ەلدەرىنىڭ ونەر مايتالماندارى دا قاتىستى.
ءوز كەزەگىندە بەرەكەلى ىسكە باستاماشى بولعان وبلىس اكىمى بەيبىت يساباەۆ ءسوز الىپ, قازاق تەاتر ونەرىنىڭ ەڭلىكگ ۇلى اتانعان تۇلعانىڭ مەرەيتويىمەن كوپشىلىكتى قۇتتىقتادى. ابزال انا, اسىل جار بەينەسىن سومداعان, عۇمىرىنىڭ 60 جىلىن ساحناعا ارناعان بياپانىڭ تىرلىكتەگى اتقارعان ىزگىلىكتى ءىسى مەن تەرسىڭدى ەڭبەگىن ايشىقتاپ, ۇلى ەلدىڭ ساناسىندا ماڭگى قاشالعان بىرەگەي تۇلعا ەكەنىن جازعان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىدى. سونىمەن قاتار ول: «ونەر تاۋسىلماس ازىق, سارقىلماس بايلىق. تەاتر ونەرى قاي كەزدە دە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ, ادامگەرشىلىك پەن ىزگىلىكتىڭ ناسيحاتشىسى, ۇرپاقتىڭ باستى رۋحاني-ەستەتيكالىق تاربيەشىسى بولعان. ۋاقىت وتەدى, زامان وزگەرەدى, بىراق مادەنيەت ماڭگىلىك, ونەر ومىرشەڭ قالپىمەن قۇندى. وسى ورايدا ءوزىنىڭ ەسىمى بەرىلگەن وبلىستىڭ دراما تەاترىمەن بىرگە بيكەن ريموۆانىڭ دا عيبراتتى, جاسامپاز عۇمىرى جالعاسا بەرمەك», دەي كەلە حالىقارالىق ونەر فەستيۆالىنە قاتىسۋشىلارعا ساتتىلىك, شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرىنە تابىس تىلەدى.
جەتىسۋ توپىراعىندا جالاۋىن جەلبىرەتتى دەمەسە, كۇللى قازاققا ورتاق قۋانىش ۇستىندە مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا لەبىزىن ءبىلدىرىپ, مادەنيەت پەن ادەبيەت ۇلتتىڭ جانى ەكەنىن, مۇنداي ءىرى فەستيۆالدىڭ حالىققا, ونەرگە اسا قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى. ەلىمىزدە وسىمەن جالپى سانى 9-عا جەتكەن ءار بايقاۋ تالانتتاردى شىڭداۋعا, ونەردەگى جاڭا ەسىمدەردى انىقتاۋعا نەگىز بولسا, ءداستۇرلى قۇندىلىقتىڭ قاينارىن مولدىرەتىپ, كەشەگى مەن بۇگىندى جالعاۋعا, ۇرپاق ساباقتاستىعىن نىعايتۋعا دا وزەك ەكەنىن تەبىرەنە تولعادى.
ال, ءوز كەزەگىندە ءسوز العان تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى سۇلتان راەۆ قازاق جەرىنىڭ قاسيەتى تۋرالى تەبىرەنىپ, ونەرى وزىق ەلدىڭ ەڭ شۇرايلى مەكەنىندە باستاۋ العان بايقاۋدىڭ باياندى بولۋىنا تىلەكشى ەكەنىن جەتكىزدى. بيكەن ريموۆانىڭ قىزى مەرۋەرت قۇسايىنوۆا داڭقتى تۇلعانىڭ ءومىرى مەن ونەر جولىنداعى جارقىن جولى مەن ۇلى سۇرلەۋ-سۇردەگىنە, ادامي بەت-بەينەسى مەن بەكزات بولمىسىنا قاتىستى پەرزەنتتىك پىكىرىن ءبىلدىرىپ, بايقاۋعا باستاماشى بولعان جەتىسۋ وبلىستىق اكىمدىگىنە, تۇركسوي ۇيىمىنا العىسىن ءبىلدىردى.
تەاتر ساڭلاعىنىڭ تاعىلىمدى تويى «ونەرمەن ورىلگەن ءومىر» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تانىمدىق كونفەرەنتسيامەن تۇساۋىن كەستى. بۇل جيىنعا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ونەر قايراتكەرلەرى, مادەنيەت سالاسىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى قاتىستى. بەتاشار ءسوزدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى رۋستام ءالي الىپ, عاسىرلىق توي – ونەر مەن حالىقتىڭ ورتاق قازىناسى ەكەنىنە توقتالدى.
تويعا ارنايى كەلگەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, كسرو جانە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ءاسانالى ءاشىموۆ 100 جىلدىق تويعا قۇتتىقتاۋىن ارناپ, بيكەن اپادان العان ءتالىمى ومىرىنە ازىق بولعانىن اڭگىمەلەدى.
«انا – جەر-انا» قويىلىمىندا كەرەمەت وينادى. ونداي تۋىندىنىڭ ەندى بولۋ, بولماۋى ەكىتالاي. ول كىسى انامىزداي قامقور ەدى. ساحناعا شىعۋدىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتتى. وتىرىك, وسەك ايتپاۋعا باۋلىدى. ول كىسى ساحناعا شىققاندا جان-جاعىنا جان بىتەتىن, «قويىلىم اسەرلى كوڭىل-كۇيگە تولىپ» كەتەتىن. قازىر تەاتردا بيكەن اپانىڭ ورنى ۇڭىرەيىپ تۇرادى. بىراق اكتەرلەرگە سول كىسى قالاي ويناۋشى ەدى, سونى قايتالاڭدار دەپ ايتىپ وتىرامىز. وبلىس باسشىلارىنا وسىنداي توي وتكىزىپ وتىرعاندىعى ءۇشىن العىس ايتامىن. بيكەن اپانىڭ قازاق تەاترى مەن كينوسىندا قالدىرعان قايتالانباس وبرازدارى, دارىندى دراماتۋرگ رەتىندەگى سۇبەلى تۋىندىلارى, ونەگەلى ءومىر جولى مەن شىعارماشىلىق شىڭى كەيىنگى ۇرپاققا ماڭگىلىك مۇرا بولىپ قالا بەرمەك», دەدى ا.ءاشىموۆ.
كونفەرەنتسيادا بيكەن ريموۆانىڭ قىزى مەرۋەرت قۇسايىنوۆا اناسى جايلى ەستەلىكتەرىمەن ءبولىسىپ, ساحنادا اكتريسا بولعانىمەن ۇيدە ۇلكەن جۇرەكتى انا ەدى دەپ ەسكە الدى. اناسىنا بيۋست قويىپ جاتقان وبلىس باسشىلارىنا العىسىن ءبىلدىردى. باسقوسۋدا تەاتر سالاسىنىڭ ماماندارى ءسوز الىپ, قويىلىمداردى جانداندىرۋ بارىسىنداعى ويلارىمەن ءبولىستى.
رۋحاني شارادا تەاترتانۋشى امانكەلدى مۇقاننىڭ بيكەن اپامىزدىڭ عۇمىر-دارياسىنان سىر شەرتەتىن «كوكتەم قالپىنان اينىماي قالعان جان» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى.
ودان كەيىن جەتىسۋدىڭ جۇرەگى سانالعان تالدىقورعاندا تۇڭعىش رەت جالاۋىن جەلبىرەتكەن حالىقارالىق فەستيۆال بياپا تەاترى عيماراتىنىڭ الدىندا تۇعىر تەپكەن ۇلى اقىن اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويۋ راسىمىمەن جاندانا ءتۇستى. زامانانىڭ زارىن شەرتىپ, قارا ءسوز, قارا ولەڭمەن حالقىن ىزگىلىككە شاقىرعان الىپ ويشىلدىڭ رۋحىنا تاعزىم جاسالعاننان كەيىن ب.ريموۆا اتىنداعى تالدىقورعان دراما تەاترىنىڭ فويەسىنە ورناتىلعان بياپا ءبيۋستىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى وتكەرىلدى.
كيەلى ساحناعا نەبارى ون سەگىز جاسىندا اياق باسىپ, تەاتر مەن كينو الەمىن قوس قاناتىنا اينالدىرعان ساۋلەلى عۇمىر يەسىنىڭ قولادان قۇيىلعان ءبيۋستىنىڭ اشىلۋ ءراسىمىن جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بەيبىت يساباەۆ, مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ءاسانالى ءاشىموۆ پەن بياپانىڭ قىزى مەرۋەرت قۇسايىنوۆا اتقاردى.
ايتا كەتەيىك, بيۋست قولادان, ال تۇعىرى مارماردەن قويىلعان. مۇسىنشىلەرى – بۇركىتباەۆ ايدوس, ەرمۇحانبەتوۆ تيمۋر. ەسكەرتكىشتىڭ تۇعىرىمەن العانداعى بيىكتىگى 2 مەتر 70 سم. وعان جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 18,5 ملن تەڭگە جۇمسالعان.
عيبراتتى عۇمىرى عاسىرلارعا اڭىز بولىپ تارالاتىن تۇلعانىڭ قۇرمەتىنە وتكەن العاشقى حالىقارالىق فەستيۆالدە كورەرمەننىڭ رۋحى اسقاقتاپ, ونەرپازدار شالقىپ-تاسىپ, ۇلكەن تەبىرەنىسپەن جۇرگەنىن اڭدادىق. سالتانات تەاترلار شەرۋىمەن جالعاستى. وعان ەلىمىزدەگى م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق اكادەميالىق دراما تەاترى, ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترى, ن.ءجانتورين اتىنداعى ماڭعىستاۋ وبلىستىق مۋزىكالىق دراما تەاترى, الماتى قالالىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ «جاڭا عاسىر» تەاترى, س.سەيفۋللين اتىنداعى قاراعاندى دراما تەاترى, ج.ايماۋىتوۆ اتىنداعى پاۆلودار وبلىستىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى, استاناداعى مۋزىكالىق جاس كورەرمەندەر تەاترى قاتىستى. سونىمەن قاتار وزبەكستانداعى حورەزم وبلىسىنىڭ مۋزىكالىق-دراما تەاترى, تۇركيا مەملەكەتتىك تەاترى, ب.قىدىكەەۆا اتىنداعى قىرعىز مەملەكەتتىك بالالار مەن جاستار تەاترى, ا.ارسلان اتىنداعى تۇرىكمەنستان دراما تەاترى, ازەربايجان مەملەكەتتىك «يۋح» تەاترىنىڭ ۇجىمدارى دا قىزىل كىلەم ۇستىمەن سالتاناتپەن ءجۇرىپ ءوتتى. وسى ورايدا اتاپ وتەرلىگى, بۇل تەاترلاردىڭ بارلىعى ءبىر جەتى بويى ب.ريموۆا اتىنداعى دراما تەاترىندا جانە ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى مادەنيەت سارايىندا ءوز قويىلىمدارىن كورەرمەنگە ۇسىناتىن بولادى.
ب.ريموۆا اتىنداعى دراما تەاترى, ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى مادەنيەت سارايى, د.راقىشەۆ اتىنداعى فيلارمونياسىندا اپتا بويى وتەتىن ونەر دوداسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى ارمەن قاراي كونتسەرتتىك باعدارلاماعا ۇلاستى. ساحنا ساڭلاعىنىڭ ءومىر جولىنان ءۇزىندى رەتىندە قويىلىم كورسەتىلىپ, «جەتىسۋ سازى» فولكلورلى-ەتنوگرافيالىق ءانسامبلى جانە باسقا ونەر ۇجىمدارى كوپشىلىكتى سىرلى سازبەن تەبىرەنتسە, «مۇزارت» توبى باستاعان ەسترادا انشىلەرى ايتۋلى شارانىڭ اجارىن اشتى.
بيكەن ريموۆا ءوزىنىڭ ءومىر سۇرگەن جىلدارىن, تاجىريبەسىن, 58 جىل ساحناداعى ەڭبەك جولىن قورىتىندىلاي كەلە, جاستايىنان كورگەن تاعدىر تاۋقىمەتتەرىنەن العان ساباقتارىنان تۇيگەندەرىن, تۇيىندەي كەلە زامانداستارىنا قاراپايىم سوزدەرمەن تومەندەگىشە سىر اقتارعان ەكەن. «قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىردا ادامدار ءبىر-ءبىرىنىڭ قادىرىن ءبىلىپ جۇرسە ەكەن. ورىنسىز رەنىشتەردەن, ۇساق وسەك, ارىز-جالادان ۇيالامىن. ادام, ەڭ الدىمەن, ءوزىن اياۋى كەرەك. ءوزىن دە, وزگەنى دە اياي, سىيلاي المايتىندارعا كۇيىنەمىن. جوق جەردەن كىنارات ىزدەپ, بىت-شىت بولۋ, سوزگە كەلىپ قالۋ ۇلكەنگە دە, كىشىگە دە جاراسپايتىنىن قاي-قايسىمىز دا ەستەن شىعارماساق ەكەن». وسى ءسوزدى ۇرانعا العان ءتۇبى تۇركى باۋىرلاس تەاتر ۇجىمدارى ءبىر اپتا بويى جەتىسۋ جەرىندە ونەر كورسەتەدى. قورىتىندى كەش 4 قازان كۇنى جوسپارلانعان. سوندا «BIKEN» ءى حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالىنىڭ جەڭىمپازى بەلگىلى بولادى.
جەتىسۋ وبلىسى
