ساياسي احۋالدىڭ قايناپ تۇرعان ۋاقىتىندا قازاقستاننىڭ جەر-جەرىندە قۇرىلعان كوميتەتتەر بەدەلى مەن سول كوميتەت اتىنان ماعجان جۇمابايدىڭ مىنبەردەن سويلەۋى قىم-قۋىت شاقتاعى ۇلت زيالىلارىنىڭ ىزدەنىسىن ايقىندايدى. الاش قايراتكەرىنىڭ وسىنداي اۋقىمدى جيىنداعى بەلسەندىلىگى – قازاق حالقىنىڭ وزگەلەرمەن تەڭ قۇقىقتى بولۋىنا قول جەتكىزۋ جولىنداعى كۇرەسى ەدى.
سول كەزەڭدەگى ۋاقىتشا ءسىبىر ۇكىمەتىنىڭ ۋاكىلى كۋزنەتسوۆ بايانداماسىندا ءوڭىردىڭ ساياسي جاعدايىنا, بيلىكتىڭ باسقارۋ تۇرىنە, جالپىرەسەي فەدەراتسياسىنا كىرگەن كوميتەتتەردىڭ مارتەبەسىنە توقتالادى. بۇل باسقوسۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – كوميتەتتەر قۇرامىنداعى بارلىق ۇلت وكىلدەرىنە تەڭ قۇقىق بەرۋ, ياعني ولاردىڭ ۇلتىنا, دىنىنە, ناسىلىنە, جىنىسىنا, الەۋمەتتىك جاعدايىنا بولمەيتىن سايلاۋ جۇيەسىن قۇرۋ.
ءبىز ءۇشىن ماڭىزدىسى – وسى جيىنعا جاس تا بولسا بەلگىلى قازاق تۇلعاسىنىڭ قاتىسۋى.
قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ الاش قايراتكەرى, اقىن ماعجان جۇمابايدىڭ 1918 جىلعى ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى بۇعان دەيىن جالپى ماعلۇمات كەزدەسەتىن. وسى كەزەڭدەگى ساياسي قىزمەتىنە بايلانىستى قۇجاتتىق دەرەكتەر دە ءالى تابىلا قويماعان.
بۇدان 10 جىل بۇرىن وزىمىزبەن شەكتەس ومبى ارحيۆىندە سولتۇستىك ءوڭىردىڭ تاريحى مەن تۇلعالارىنا قاتىستى جۇمىس جۇرگىزە وتىرىپ, ماعجاننىڭ قۇجاتتارى بار دەگەن اقپاراتتى انىقتاۋدى ىزەرلەي تۇسكىمىز كەلگەن. وسى ماقساتتا رەسەي فەدەراتسياسى ومبى وبلىستىق تاريحي ارحيۆىنە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمدىگىنىڭ, سونىمەن قاتار وبلىستىق مەملەكەت ءارحيۆىنىڭ اتىنان 1918 جىلعى ماعجان جۇمابايدىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە قاتىستى سۇراۋ جولداعانبىز. وكىنىشكە قاراي, ومبىلىق ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى ءبىرتۋار اقىننىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە قاتىستى ءىستى ارحيۆ قورىنان تابا المادى.
ارادا ءبىرشاما ۋاقىت ءوتىپ, 2023 جىلى 8 قىركۇيەكتە سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي «ارحيۆ – تاريحتىڭ قىمبات قازىناسى» اتتى راۋس-باعدارلاما ۇيىمداستىرىپ, ءىس-شاراعا رەسپۋبليكالىق جانە شە- تەلدىك ارحيۆتەردەن ارىپتەستەرىمىزدى شاقىردىق. وسى ورايدا ومبى وبلىسى تاريحي ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ليۋدميلا الەكساندروۆنا چەكالينامەن الدىن الا سويلەسىپ, «مۇمكىندىك بولسا, ءوزى باسقاراتىن ارحيۆ قورىنان ماعجان جۇمابايدىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە قاتىستى تىڭ قۇجاتتاردى قازاقستانعا الا كەلۋىن» سۇراعان ەدىك.
مىنە, وسى باستاما ءبىزدى كۇتپەگەن تاريحي جاڭالىققا كەنەلتىپ وتىر.
اقىن ماعجان جۇمابايدىڭ 130 جىلدىق مەرەيتويى, سونىمەن قاتار سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى جىلى جەرلەسىمىزدىڭ ەلەۋلى ارحيۆتىك قۇجاتى ومبى ارحيۆىنەن تابىلىپ, بارشامىزدى قۋانتتى. قازىر سول قۇجاتتىڭ كوشىرمەسى ءارحيۆىمىزدىڭ ەلەۋلى قازىناسى دەر ەدىم.
ەندى قۇجاتتىڭ وزىنە توقتالاتىن بولساق, مۇندا 1918 جىلى قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندە سوۆەت ۇكىمەتىن قۇلاتىپ, بيلىك باسىنا قازاق جانە باسقا دا كوميتەتتەر كەلگەن كەزەڭى باياندالادى.
1918 جىلى 27 ماۋسىمدا پەتروپاۆل ۋەزدىك زەمستۆوسىنىڭ ءىى توتەنشە جينالىسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ ىشىندە مىنا ازاماتتار بولعان: ماعجان جۇماباي, سالماقباي كۇسەمىسوۆ, ع.قۋانىشەۆ, احمەت جانتالين, ن.ۇرانكين, الىمباەۆ.
كۇن تارتىبىندە ەسىل (يشيم) ۋەزىنىڭ تيپلودۋبنىي بولىسى مەن تۇقالا (تيۋكالينسك) ۋەزىنىڭ پراۆدينسكي بولىسىن پەتروپاۆل ۋەزىنە قوسۋ تۋرالى ماسەلە قارالىپتى.
1918 جىلى قاڭتاردا اقمولا وبلىسى دەگەن اتاۋ جويىلىپ, بۇكىل ايماق ومبى وبلىسى دەپ اتالعان. اتى وزگەرگەن ومبى وبلىسىنىڭ قۇرامىنا ومبى, پەتروپاۆل, كوكشەتاۋ, اقمولا, اتباسار, تارى, تەكەلى ۋەزدەرى ەنگىزىلگەن. وسىلايشا, ءبىر شەتى قىزىلجاردان باستاپ ۇلىتاۋ, بالقاشقا دەيىن, تورعاي ويپاتىنان ەرتىسكە دەيىنگى بۇكىل ارقا الابى ومبى وبلىسىنا قاراعان.
سونىمەن قاتار كۇن تارتىبىندە ەسەپ كوميسسياسىنا كانديداتتاردى قوسۋ جانە وبلىستىق زەمستۆونىڭ قۇرامىنا داۋىس بەرۋشىلەردى سايلاۋ بويىنشا
3 ءتىزىم دايىندالعان. ولار: №1 ءتىزىم: جۇماعالي تىلەۋلين, ماعجان جۇماباي, ءامىرجان جالمۇحامەتوۆ, مۇحامەتجان قۋانىشەۆ, №2 ءتىزىم: مۋراشكو, زابوروۆسكيح, ميچۋرين, شەۆىرنوگوۆ, باتسۋللو, تساپوۆ, پونومارەۆ, حاۆانسكي, كالمىكوۆ, №3 ءتىزىم: ميچۋرين, حاۆانسكي, پونومارەۆ, پياتاەۆ, باتسۋللو, جۇماعالي تىلەۋلين, ماعجان جۇماباي, ءامىرجان جالمۇحامەتوۆ, مۇحامەتجان قۋانىشەۆ.
جينالىستىڭ نەگىزگى تاقىرىبى – اعىمداعى وقيعالاردى تالداۋ. ۋاقىتشا ءسىبىر ۇكىمەتىنىڭ وكىلى كۋزنەتسوۆتىڭ سويلەگەن ءسوزىن ماعجان جۇماباي قازاقتار ءۇشىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ وتىرعانى حاتتامادا اتاپ تۇرىپ جازىلعان.
وسىلايشا, ماعجاننىڭ ءومىرىنىڭ تاعى ءبىر جولى – قايراتكەرلىگىن ايقىندايتىن جولى عىلىم اينالىمىنا ءتۇستى. بۇل قۇجاتتىڭ ماڭىزى – اقىننىڭ قازاق جەرىن قازاقستانعا قايتارۋ ءىسىنىڭ باسىندا بولعانى جانە ومبى وڭىرىندەگى قازاق اۋىل, بولىس, ۋەزدەرىنىڭ شاشاۋىن شىعارماي تۇتاس ساقتاۋعا اتسالىسقانى. مۇنىڭ ءبارى كەيىن 1921 جىلى قازاقستانعا قوسىلۋ كەزىندە ءوز جەمىسىن بەردى.
ارينە, ماعجان ەشقاشان ۇلتتىق ساياساتتان تىس بولعان ەمەس. وسىعان دەيىن ياعني داڭقتى اقىننىڭ 1917 جىلى 1-8 مامىردا پەتەربوردا وتكەن مۇسىلمان سەزىنە بارعانىن حح عاسىردىڭ باس شيرەگىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار جاقسى بىلەدى («قازاق» گازەتى, 11.06.1917). مۇنى ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءوزى ىلتيپاتپەن جازعان.
بولاشاقتا ماعجان جۇمابايدىڭ ساياسي قايراتكەرلىك ەڭبەگى جاڭا دەرەكتەرمەن تولىعا بەرەدى دەپ سەنەمىز.
ساۋلە مالىكوۆا,
سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
