بالتاباي سىزدىقوۆ – ەلگە ەسەلى ەڭبەگىمەن جاققان, توقىراۋ جىلدارى ەرتىس-بايان وڭىرىندەگى ۇلتتىق رۋحانيات پەن مادەنيەتىمىزدى تورگە شىعارۋعا عۇمىرىنىڭ جارتىسىنان استامىن ارناعان ابزال جان. «باتالى قۇل ارىماس» دەگەن ناقىلدى ءاس تۇتىپ, ەل ۇلكەندەرىنىڭ اق باتاسىن العان, كوكىرەگى تولعان قازىنا قارتتىڭ ەڭبەك جولىنا ۇڭىلسەك, قاي قىزمەتتە بولسا دا ۇلتىمىزدىڭ ونەرىن التىنداي باعالاعانىن تۇسىنۋگە بولادى. نەگىزگى العان ءبىلىمى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ينجەنەر-مەحانيك بولا تۇرا, ونىڭ مادەنيەت سالاسىندا قالدىرعان قولتاڭباسى وراسان. اسىرەسە 90-جىلداردىڭ سوڭى مەن جاڭا عاسىردىڭ باسىندا مادەنيەتىمىزدى دامىتۋدا بۇل كىسىدەي تىنىمسىز ەڭبەكتەنگەندەر سيرەك. باياناۋىل اۋدانىندا بىرلىك كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تۇرعاندا ەلدى مەكەنگە جاڭادان مادەنيەت ءۇيىن سالدىرىپ, كەيىن اۋدان ورتالىعىندا ۇزاق ۋاقىت مادەنيەت ءبولىمى باسشىسى لاۋازىمىن اتقارعان تۇستا ونىڭ اتسالىسۋىمەن جەرگىلىكتى «بەۋ, جىگىتتەر», «بايان اۋەندەرى», «بايان سۇلۋ» انسامبلدەرى «حالىقتىق ونەر ۇجىمى» اتاعىن يەلەنىپ, باياناۋىلدا حالىق تەاترى قۇرىلدى. ودان سوڭ اۋداندا العاش رەت «بايان تۆ» تەلەارناسىن ءوزى باس بولىپ قۇردى. جاياۋ مۇسا اتىنداعى ونەر مەكتەبىندە جاس جەتكىنشەكتەردى اقىندىق ونەرگە باۋلىپ, جەرگىلىكتى جەردەگى ونەرپازداردىڭ باسىن قوسىپ دومبىرا ءانسامبلىن جاساقتادى. اسىرەسە وتاندىق ساپالى اقپاراتقا سۋساپ وتىرعان جەرگىلىكتى جۇرت ءۇشىن «بايان تۆ» ارناسىنىڭ ماڭىزى زور بولعان ەدى. كوممەرتسيالىق جوبا ءوزىن ءوزى اقتاپ, ارنا ۇجىمى بيۋدجەتتەن بىردە-ءبىر تيىن كومەك المادى. بالتاباي اعا ءبىر ءوزى رەداكتور, ديكتور, جۋرناليست قىزمەتتەرىن اتقارىپ, كورەرمەنگە ءار اپتانىڭ سەنبىسىندە جەرگىلىكتى جاڭالىقتارمەن بولىسۋگە اسىعاتىن. ىسكەر ءارى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا جەرگىلىكتى مادەنيەتتى ورگە سۇيرەپ, ونىڭ تۇسىندا باياناۋىل جەرىندە رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق دەڭگەيدەگى ءتۇرلى ونەر فەستيۆالى ءجيى وتەتىن. وسىنىڭ بارلىعى كاسسەتالى كامەراعا ءتۇسىرىلىپ, جەرگىلىكتى حالىققا تەلەديداردان تۇراقتى كورسەتىلىپ تۇردى. بۇدان باسقا كوگىلدىر ەكران ارقىلى ايماقتىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەلەرى, جاسىباي دەمالىس ايماعىن دامىتۋ جايى, جەكەشەلەندىرۋگە قاتىستى تۇيتكىلدەر ءجيى تالقىلاناتىن. «بايان تۆ» ارقىلى سول جىلدارى حالىقتىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جانە رۋحاني ساۋاتتىلىق دەڭگەيى ءوستى دەپ باعا بەرۋگە بولادى.
بالتاباي اعانىڭ دومبىراشىلىق ونەرى سوناۋ جاس شاعىنان ەلگە بەلگىلى بولدى. الماتىدا وقىپ ءجۇرىپ, 60-جىلداردىڭ ورتاسىندا رەسپۋبليكالىق ستۋدەنتتەر اراسىنداعى بايقاۋدا جەكە كۇي ورىنداۋدان ەكى مارتە جەڭىمپاز اتانعان. بۇل جەتىستىگى ءۇشىن ول وزگە ونەرپازدارمەن بىرگە 1968 جىلى «قازكسر-ءدىڭ پولشاداعى مادەنيەت كۇندەرىنە» قاتىسادى. ۆارشاۆا, گدانسك, ششەتسين, سلۋپسك تاعى بىرقاتار ۇلكەن شاھاردى ارالاپ, دينانىڭ «بايجۇما», قۇرمانعازىنىڭ «سەرپەر» كۇيلەرىن ورىنداپ, قازاقتىڭ اسىل ونەرىن وزگە جۇرتقا پاش ەتكەن. سول جىلدارى ول اتاقتى اسپاپ جاساۋشى قامار قاسىموۆپەن ءبىر قاتاردا ەڭبەك ەتكەن شەبەر ەمانۋەل رومانەنكونىڭ قولىنان شىققان دومبىراعا يە بولعان. سول كونە اسپاپ – كۇنى بۇگىنگە دەيىن بالتاباي اعانىڭ جان سەرىگى. ءبىر ءوزى قازاقتىڭ 80-نەن اسا كۇيىن ورىنداي بىلەدى.
ەندى ءبىر ونەرى – سۋىرىپسالما اقىندىعى. 1985 جىلى باياناۋىل جەرىندە جاياۋ مۇسانىڭ 150 جىلدىعى تويلانىپ, ۇلكەن ايتىس ۇيىمداستىرىلادى. سوندا جەرگىلىكتى ۇستاز, اقىن زەكەباي سولتانباي ۇلى بالتاباي سىزدىقوۆتى دايىنداپ, جىر سۇلەيلەرىنىڭ بايگەسىنە قوسقان ەكەن. سول ايتىستا بالتاباي اعا وبلىستىڭ باس اقىنى اتالىپ كەلگەن تۇرسىنباي ولجاباەۆتى اقتىق سىندا باسىمدىقپەن جەڭىپ, باس جۇلدەنى يەلەنگەن. كەيىن ونىڭ جولىن جەرگىلىكتى ايتىسكەر اقىندار جۇمكەن سەيىتوۆ, باعدات دۇيسەنوۆ تاعى باسقالارى لايىقتى جالعاستىردى. بالتاباي اعانىڭ ءوزى لاۋازىمدى قىزمەتتەگى ادام بولعاندىقتان, ايتىستاعى مانسابىن جالعاستىرۋعا مۇمكىندىگى بولماعان. تەك سۋىرىپسالما ونەرىن جۇرت ەرەكشە باعالاپ, ەل ىشىندە «بالتاباي اقىن ايتتى» دەگەن ماقامدار, ءازىل ولەڭدەر ءالى كۇنگە دەيىن ءجيى كەزدەسەدى.
بۇگىندە جاسى 78-گە جەتىپ قالعان قاريا باتاگويلىگىمەن دە ەلدى اۋزىنا قاراتىپ وتىرعان جايى بار. 2019 جىلى اتىراۋ جەرىندە وتكەن رەسپۋبليكالىق سايىستا ءبىرىنشى, ال بيىل مامىر ايىندا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن اقساقالدار اراسىندا وتكەن ءى رەسپۋبليكالىق باتا بەرۋ بايقاۋىندا باس جۇلدەنى جەڭىپ الدى. قازىنالى قاريانىڭ اۋزىنان توگىلەتىن ءاربىر ءسوزى جاقۇت, ادامدى كەمەلدەنۋگە جەتەلەپ, سانا كوكجيەگىن كەڭەيتۋگە باعىت بەرەدى. اقساقالدىڭ سوزىنشە, باتا بەرۋ – تەك داستارقانعا اس قايىرىپ, پەندە بالاسىنا جىلى ءسوز, جاقسى تىلەك ارناۋ ەمەس. باتا – قازاقتىڭ كونە داستۇرىنەن جالعاسقان قاسيەتتى قۇندىلىقتارىنىڭ ەڭ ماڭىزدىسى.
– ادام بالاسى دۇنيەگە كەلىپ, ءفاني دۇنيەگە كەتكەنگە دەيىنگى ءومىر جالعاستىعىن باتامەن كەسكىندەگەن. باتانىڭ ءتۇرى وتە كوپ. قازىرگى ءومىر نەگىزىندە الساق, مىسال ءۇشىن «شىلدەحانا باتاسى», «بەسىك باتاسى», «تۇساۋكەسەر باتاسى», «سۇندەت باتاسى», «اشامايعا مىنگىزۋ باتاسى», «توقىمقاعار باتاسى», ء«تىلاشار باتاسى», «اسكەرگە شىعارىپ سالۋ باتاسى», «جاس جۇبايلارعا ارنالعان باتا», «ۇزاتىلعان قىزعا باتا», «قونىس باتاسى», «اقساقالدارعا بەرىلەتىن باتا», تاعىسىن تاعى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. باتانىڭ دەنى داستارقانعا ارنالعان. ەرتەدە كوپ ورتاسىندا باتانى تەك ەلگە سىيلى, جاسى ۇلكەندەر عانا بەرگەن. قاريالار بولماعان جەردە ورتا جاستاعى ەركەك كىندىكتىلەر, ءتىپتى بولماسا كىشكەنتاي ەر بالالارعا بەرگىزگەن. ەر وتىرعان جەردە ايەل ادامنىڭ باتا بەرۋى – ورەسكەل ءىس. مۇنىڭ ماعىناسى – ايەل ادامدى كەمسىتۋ ەمەس, كەرىسىنشە ەر ازامات شاڭىراقتىڭ يەسى, اۋلەت ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارقالايتىن جان دەپ تۇسىنگەن قوعامىمىز.
بۇل حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن ساقتاپ قالاتىن كودتىڭ ءبىرى ەكەنىن ۇمىتپايىق, دەيدى اقساقال.
ۇزاق جىلعى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە بالتاباي ساكەن ۇلى ەلىمىزدىڭ «مادەنيەت قايراتكەرى» اتاعىنا يە بولدى. قازاقتىڭ قارا ءسوزىن قانىنا, سۇبەلى ءسوزىن سۇيەگىنە سىڭىرگەن ۇلاعاتتى اقساقالدىڭ دەنىنە ساۋلىق, كۇش-قۋات تىلەيمىز.
پاۆلودار وبلىسى
