ارداگەرلەردىڭ اپتا سايىنعى باسقوسۋى جۇرتتى تاتۋلىققا ۇندەۋگە, اداسقاندى تۋرا جولعا, تەنتەكتى تەزگە سالاتىن, ەل ىشىندەگى داۋ-دامايدى, تۇرمىستىق ماسەلەلەردى شەشەتىن, ءبىر-بىرىنە قىرىن قاراپ جۇرگەن ەكى جاقتى ىمىرالاستىرىپ تاتۋلاستىراتىن, اۋىلدىڭ بىرلىگى مەن بۇتىندىگىن, بەرەكەسىن cاقتاۋعا دانەكەر بولاتىن ءداستۇرلى جيىنعا اينالدى. ءار جيىندا ارداگەرلەر ماۋسىمدىق جۇمىستاردى قورىتىپ, الداعى ىسكە باعىت-باعدار جاساپ وتىرادى. مال ۇرلىعى بولعان جاعدايدا كىنالىنى انىقتاپ, شەشىمىن ايتاتىن دا وسىنداعى ارداگەرلەر. ودان بولەك, ءوز ەڭبەگىمەن شارۋا قوجالىعىن اشىپ, كاسىپكە بەت بۇرعان ازاماتتاردىڭ ەڭبەگىن كوپشىلىك الدىندا ايتىپ, جالقاۋ جانداردىڭ نامىسىن قامشىلاپ تا وتىرادى. كەيدە اتقامىنەر قالتالى ازاماتتار دا اقساقالداردان اقىل-كەڭەس سۇراپ كەلەدى. قينالعاندارعا قولۇشىن سوزىپ, كەڭەس ايتىپ, اق باتاسىن بەرۋ دە قوعامدىق بىرلەستىك مۇشەلەرىنىڭ مىندەتىنە اينالعان. ۇيىم جۇمىسىنا تەك جاڭابازارلىقتار عانا ەمەس, كورشىلەس كوكىبەل, جىگىرگەن, قاراباۋ, ساراپحانا, قاراتاس اۋىلدىق اكىمشىلىكتەرىنەن دە بەلسەنە قاتىسۋشىلار كوپ. بەرەكەلى دە, ىنتىماعى جاراسقان اۋىلعا كەلەتىن ۇلكەندى-كىشىسى بار قوناق تا ۇزىلمەيدى. ءيا, ەلگە ۇلگى ەتەتىن يگى ىستەرى كوپ ارداگەرلەردىڭ بەلسەندىلىگى قالاي باستالىپ ەدى؟ اۋىلدىڭ اعا بۋىنىن بەرەكەلى ىستەرگە بىرىكتىرگەن قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى مەن ۇلتتىق سۋسىنى بولاتىن.
ءبىز ايتقان ءداستۇردى جەرگىلىكتى جۇرت «قىمىز جيىنى» دەپ اتايدى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءبىر ۇيدە باس قوسىپ, قىمىز ءىشىپ, ءوزارا اڭگىمە-دۇكەن وتكىزەتىن ءۇردىس 1950 جىلدان بەرى بار ەكەن. كەڭەس وكىمەتىنىڭ داۋىرلەپ تۇرعان كەزىندە بۇل وڭىردە 60-تان اسا ۇساق ۇجىمشار بولعان. سول كەزدە الىس-جاقىن اۋىلداردان اتپەن, ەسەكپەن جاڭابازار اۋىلىنا كەلىپ, قىمىز ءىشىپ قايتاتىندار از بولماعان. سۋسىنداۋدىڭ سەبەبىمەن كەلگەندەر ءوزارا اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, جاڭالىقتارىمەن ءبولىسىپ, شارۋا جايىن اقىلداسىپ وتىرعان. كەيىن بىرنەشە ۇساق ۇجىمشار بىرىكتىرىلىپ, 1963 جىلى جاڭابازار اۋىلىنان «كوممۋنيزم» قوي كەڭشارى قۇرىلعان ەكەن. بەرتىنىرەكتە, ياعني 1997 جىلى اۋىل ازاماتتارى «قىمىز دامگە» جيىلىپ, بۇگىندى سارالاي ەرتەڭگى كۇندى ويلاپ «قاراباستاۋ» وندىرىستىك كووپەراتيۆىن قۇرۋعا شەشىم قابىلداعان. الايدا «ورتاق وگىزدەن وڭاشا بۇزاۋدى ارتىق» كورگەندەر قاتارى كوبەيىپ, وندىرىستىك كووپەراتيۆ جۇمىسىن توقتاتادى. ءار شارۋا ءوز ۇلەسىن ءبولىپ الادى. ۋاقىت ءوتىپ, ەل ىشىندە قۇرىلىمدىق نەمەسە شارۋاشىلىق باسقارۋدا وزگەرىستەر بولىپ جاتقاندا, كوپتى كورگەن قاريالاردىڭ قالاۋىمەن بۇرىننان قالىپتاسقان «قىمىز جيىن» ءداستۇرى جوعالعان جوق. تاۋەلسىزدىك جىلدارى جاڭابازارلىقتار بۇل ءداستۇردى ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇستى. جەرگىلىكتى بەلسەندىلەردىڭ باستاماسىمەن «جاڭابازار ارداگەرلەرى» قوعامدىق بىرلەستىگى قۇرىلدى. اۋىل اقساقالدارى باس بولىپ, دەمەۋشىلەردىڭ كومەگىمەن ورتالىق ەلدى مەكەننىڭ كوركىن اشاتىنداي ادەمى عيمارات بوي كوتەردى. ماڭدايشاسىنا «ارداگەرلەر ءۇيى» دەپ, ودان تومەنىرەك «قىمىزحانا» دەپ جازىلدى.
«جومارت جانداردىڭ دەمەۋىمەن 22 ملن تەڭگە قاراجات جينالىپ, قىمىزحانا عيماراتى 5,5 ايدا سالىنىپ ءبىتتى. «جاڭابازار ارداگەرلەرى» قوعامدىق بىرلەستىگىنە مۇشە 55 ارداگەردىڭ 13-ءى – قاجى. قوعام ومىرىنە بەلسەنە ارالاسىپ جۇرگەن ارداگەرلەر, سونىمەن قاتار قىمىزدى, جىلقى ءوسىرۋدى جانە ۇلتتىق سپورتتى ناسيحاتتاپ, جاستاردى سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋعا شاقىرامىز. مەكتەپتەردە كەزدەسۋلەر وتكىزەمىز. سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا دا ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەمىز», دەيدى قوعامدىق بىرلەستىك توراعاسى جورابەك سۇيەۋبەكوۆ.
وزگەشە ورنەكپەن سالىنعان ءساندى دە ساۋلەتتى «ارداگەرلەر ءۇيى» كوڭىل سۇيسىنتەدى. كورمە زالى, ناماز وقيتىن, قوناق بولمەلەرى بار عيماراتتا قىمىزحانانىڭ وتكەنىنەن سىر شەرتەتىن دەرەكتەر دە ورنالاستىرىلعان. دەرەكتەردە جاڭابازار ەلدى مەكەنىندە ءىرى بازار بولعانى, سول ءوڭىردىڭ 10-15 كولحوز باسشىسى بىرلەسىپ, «جاڭابازار قىمىزحاناسىنىڭ» نەگىزىن قالاعانى ايتىلادى. ولاردىڭ قاتارىندا ءادىل, ءالىمباي, تىلەمىس, ارىنتاي, نازىرقۇل, يسەباي, زيامەت, نۇرجان, بەكمىرزا, تاعى دا باسقا ەل باسقارعان ازاماتتار بولىپتى. بۇگىندە الدىڭعى بۋىن اتالاردىڭ ۇرپاقتارى وسىناۋ ىزگى باستامانى جالعاستىرىپ كەلەدى. ارينە, جىل سايىن ۇرپاق الماسادى. ومىردەن وزعان اقساقالداردىڭ ورنىنا ۇلدارى كەلىپ قاتىسادى. ءسويتىپ, ۇرپاق ساباقتاستىعى جالعاسىن تابادى. بۇل ورتاعا قوسىلعىسى كەلەتىندەر دە كوپ. الايدا ولارعا قويىلار تالاپ جوعارى. ەلگە ابىرويلى, وزىندىك ايتار ءسوزى, ۇلگى ەتەر ونەگەلى ءومىر جولى بار 60-تان اسقان جاندار ارنايى كوميسسيانىڭ ىرىكتەۋىنەن وتكەندە عانا قاتارعا قوسىلادى ەكەن. جەكسەنبىلىك جيىنعا قىمىزدى جەرگىلىكتى ءتورت وتباسى دايىندايدى ەكەن. سونداي-اق سول كۇنگە ارناپ تاندىر نان جاباتىن وتباسى بار. بۇل كۇنى قىمىز جيىنىنا كەلەتىن قاريالارمەن قاتار جاستار دا بارشىلىق.
«جاڭابازار ارداگەرلەرى» قوعامدىق بىرلەستىگى قايرىمدىلىق جاساۋدان دا كەندە ەمەس. بىرلەستىك مۇشەلەرى ارىس قالاسىندا بولعان جارىلىستان زارداپ شەككەن وتباسىلارعا, ماقتاارال اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ ۇيلەرىن سۋ شايىپ كەتكەن كەزدە دە قولدان كەلگەن جاردەمىن ايامادى. جىل سايىن اۋىل اكىمدىگىنىڭ تىزىمىندەگى تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردىڭ ارقايسىسىنا ازىق-ت ۇلىگىن جەتكىزىپ, قايىرىمدىلىق جاساعان ازاماتتار دا از ەمەس. قازىعۇرت پەن قوسمولا تاۋىنىڭ اراسىن جايلاعان جاڭابازار اۋىلىنىڭ جىلدان-جىلعا كوركەيىپ, ءوسىپ-وركەندەپ كەلە جاتقانى دا ىنتىماق پەن تاتۋ تىرلىكتىڭ ناتيجەسى بولسا كەرەك.
«اقساقالدار اۋىلدىڭ تازالىعىنان باستاپ, جارىق, اۋىز سۋ, تابيعي گاز, جول, جايىلىم ءتىپتى قوعامدىق ورىندارداعى ءتارتىپ ماسەلەلەرىن دە ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستاپ, اۋىل وكرۋگى اكىمى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى باسشىلارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس جاسايدى. مۇنداي اقساقالداردىڭ باس قوسىپ, ماسەلەنى وڭىنان شەشىپ وتىراتىن ورتالىقتار ءار اۋىل وكرۋگىندە بولسا ەكەن دەگەن وي دا كەلەدى. بۇل ءار اۋىلدا ىنتىماق پەن بىرلىككە, اۋىزبىرشىلىككە جول اشاتىنى اقيقات. ءبىز – ءاردايىم ۇلكەندەردى سىيلاپ, سولاردى تىڭداپ وسكەن جاستارمىز. سوندىقتان ءومىر كورگەن, تاعدىر سىنىنان وتكەن اعا بۋىن ءاردايىم ۇلكەندىگىن كورسەتىپ, جاستارعا اقىل ايتىپ, جول كورسەتىپ وتىرسا قۇبا-قۇپ ەمەس پە؟», دەيدى قازىعۇرت اۋدانىنىڭ اكىمى ءازيزحان يسمايىلوۆ.
كەزىندە ساناۋلى عانا ارداگەرلەردىڭ باسقوسۋىمەن باستالعان «قىمىز جيىن» بۇگىندە زامان تالابىنا ساي قالىپتاسقان ۇلكەن ۇجىمعا اينالعان. سانالى عۇمىرلارىن ەلدىڭ ەلدىگى مەن بىرلىگىنە ارناعان, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن جالعاستىرعان, ەل ءۇشىن ەتكەن ەڭبەكتەرى دە ولشەۋسىز ءارى ەلەۋلى ارداگەرلەردەن قۇرالعان «جاڭابازار ارداگەرلەرى» قوعامدىق بىرلەستىگى 70 جىلدىعىن اتاپ وتەدى. بۇل ورايدا «ەلدىڭ ەلدىگى ارداگەرلەرىمەن تانىلادى» تاقىرىبىمەن اۋقىمدى ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلماق.
تۇركىستان وبلىسى
