كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
تۇعىرلى تۇلعالار تۋرالى جازۋ, شىنى كەرەك, وتە قۇرمەتتى, جاۋاپتى ءارى كۇردەلى مىندەت ەكەنى بەلگىلى. ءبىز وسى نيەتپەن ءوز ءداۋىرىنىڭ عانا ەمەس, بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولاتىن تۇلعانىڭ ءبىرى اتانعان ءالىحان تورە شاكىرقوجا ۇلى تۋرالى, ول كىسىنىڭ ءومىرى, كۇرەسكەرلىك جولى مەن عۇمىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى اتقارعان شىعارماشىلىق قىزمەتتەرى جونىندە قازاق وقىرماندارىنا بايانداپ بەرۋدى ماقسات ەتتىك.
ءالىحان تورە سوعۋني شاكىرقوجا ۇلى 1885 جىلى 21 ناۋرىزدا تۇركىستان ولكەسىنىڭ توقماق شاھارىندا وزبەك وتباسىندا دۇنيەگە كەلەدى. ۇزدىكسىز وقۋ مەن ۇيرەنۋ, العا ۇمتىلۋدىڭ ارقاسىندا ول ءوز زامانىنىڭ تەرەڭ بىلىمگە يە عۇلاماسى دارەجەسىنە جەتتى.
ازەلدەن تاعدىر بارشا زاماننىڭ ۇلى كوشباسشىلارىنا تۇزاق تاستايدى. كەڭەستىك جۇيەنىڭ ءجون-جوسىقسىزدىعىنا قارسىلىق كورسەتۋشى مۇسىلمانداردىڭ ازاتتىعى جولىنداعى قايراتكەرلىك قىزمەتى سىنعا ىلىنە باستاعان سوڭ, 30-جىلداردا ءالىحان تورە وتباسىمەن قىتايعا ءوتىپ كەتەدى. سول تۇستا بۇل ەلدە دە جاعداي ءماز ەمەس ەدى. اقىرىندا 1937 جىلى ءالىحان تورەنى ءومىر بويى تۇرمە جازاسىنا كەسەدى. الايدا 1941 جىلى جاراتقاننىڭ جاردەمىمەن تۇرمەدەن بوساپ, «بوستاندىق قوعامىنا» باسشىلىق جاسايدى. سونىمەن شىڭجاڭ ولكەسىندە ازاتتىق قوزعالىسى باستالىپ, اقىرىندا «ازات شىعىس تۇركىستان» رەسپۋبليكاسى قۇرىلادى. بۇل 1944 جىلعى كوتەرىلىستىڭ ناتيجەسى ەدى.
چان كاي شي جانە گوميندانشىلاردىڭ ءجۇز مىڭعا جۋىق اسكەرىنە قارسى سوعىستا جەڭگەن ۇلتتىق اسكەردىڭ باس قولباسشىسى ءالىحان تورەگە مارشال اسكەري شەنى بەرىلىپ, شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى بولىپ سايلانادى.
سونىمەن وزبەكستاننان اۋماعى ءۇش ەسە ۇلكەن ايماقتا تاعى ءبىر يسلام مەملەكەتى ومىرگە كەلەدى. بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, عالىم مۇحتار قۇل-مۇحاممەد «كيەلى اۋلەت» اتتى كىتابىندا: «رەسمي تۇردە 1944 جىلدىڭ 22 قاراشاسىندا تاۋەلسىز شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسى جاريالانىپ, ونىڭ العاشقى پرەزيدەنتى بولىپ ء«اليحان تورە» دەگەن اتپەن تانىلعان تاشكەنتتىك وزبەك اليحان شاكيرحودجاەۆ سايلاندى. 1945 جىلدىڭ 5 قاڭتارىندا شىعىس تۇركىستان حالىقتارىنىڭ سەزىندە رەسپۋبليكانىڭ ساياسي دەكلاراتسياسى قابىلداندى. وندا جاڭا قۇرىلعان مەملەكەت ءوزىن الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىمەن, اسىرەسە كەڭەس وداعىمەن دوس رەتىندە جاريالادى», دەپ جازعانى بار.
الەم كارتاسىندا جاڭا مەملەكەتتىڭ پايدا بولۋى, شىنى كەرەك, كەڭەس وداعىنىڭ باسشىلارىنا مۇلدە ۇناعان جوق. ءستاليننىڭ بۇيرىعىمەن ءالىحان تورەنى كەلىسسوزگە شاقىرۋ سىلتاۋىمەن ۇرلاپ اكەتەدى. وتىز مىڭ اسكەرى جانە ميلليونداعان مۇسىلمان حالقى مۇڭايىپ قالا بەرەدى. بۇل جاعداي 1946 جىلدىڭ 28 ماۋسىمىندا بولعان ەدى. جاڭا, جاس مەملەكەت باسشىسى ءالىحان تورە شاكىرقوجا ۇلى تاشكەنتكە جەتكىزىلەدى. ءالىحان تورە تاشكەنتتەگى وزبەكستان كپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ باعىنا ورنالاستىرىلدى. وعان كۇندىز-ءتۇنى باس-كوز بولىپ تۇرۋ وزبەكستان كوممۋنيستەرىنىڭ جەتەكشىسى ۋسمان يۋسۋپوۆقا تىكەلەي مىندەتتەلدى. سونىمەن تاقۋالىقتىڭ شىڭىنا شىققان ءالىحان تورە ساياساتتان باس تارتتى.
وتىز جىل بويىنا ءۇي قاماعىندا وتىرۋ دەگەنىڭىز ازاپتىڭ ازابى عوي. جان-ءدىلى قايعى-قاسىرەتكە تولى بۇل ادام ءوزىنىڭ سابىرلىعىمەن قيىندىقتارعا شىداپ, ىزگى ماقساتىنان ءبىر ساتكە دە اينىمايدى. ءالىحان تورە تاشكەنتتە وتكىزگەن وتىز جىل ومىرىندە ءوز وتانداستارىمەن تۇركى تەكتەس ۇلت وكىلدەرىنىڭ الداعى عۇمىرىندا رۋحاني سەرىك ءارى بايلىق بولاتىن, سول كەزگە دەيىن بەيمالىم تۋىندىلاردى جارىققا شىعارۋ ءۇشىن بەينەتى اۋىر تىرلىككە قۇلاش ۇردى. اتاپ ايتۋ كەرەك, ءالىحان تورە حەرمان ۆامبەريدىڭ «بۇحارا نەمەسە ماۋرەنناحر تاريحى» كىتابىن, احماد ءدونيشتىڭ «ناۆوديرۋل ۆاقوە» شىعارماسىن جانە داۆريش الي چاگيدىڭ «مۋزىكا» ريسالاسىن پارسى تىلىنەن ءتارجىمالادى. سونىمەن قاتار «تەمىر ەرەجەسى» شىعارماسىن ەسكى پارسى تىلىنەن اۋدارىپ, سول كەزدەگى «گ ۇلىستان» جۋرنالىندا باستىرعانىن (1967) ايتا كەتۋ كەرەك. وسى تاماشا تۋىندىنىڭ جارىققا شىعۋى مىڭداعان وقىرماندى قۋانتسا, ال بيلىك باسىنداعى بىرەۋلەر ءالىحان تورەگە قارسى شابۋىلعا شىقتى. جۋرنالدىڭ باس رەداكتورىمەن بىرگە ورتالىق كوميتەتتە قىزمەت ىستەيتىن جاۋاپتى ازاماتتار دا جازاسىز قالعان جوق, جۇمىستارىنان بوساتىلدى. ءالىحان تورە ءامىر تەمىردى وزبەك حالقىنا ء«تىرىلتىپ» بەرىپ كەتتى.
وسى ورايدا ەسىمىزگە تۇرىك حالقىنىڭ ۇلى شايىرى ءجۇنىس ەمرەنىڭ: «جولعا شىق, جولدان شىقپا» دەگەن دانىشپاندىق ەكى اۋىز ولەڭ ءسوزى ورالا بەرەدى. دەمەك وتكەن بابالار ۇستانعان جول اداستىرمايدى ەكەن دەيمىز. ءالىحان تورەنىڭ الگى «تەمىر ەرەجەسى» كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىقتى. شىعارما بۇگىنگى وزبەك تىلىنە لايىقتالىپ, اۋدارماشىنىڭ جانىنا تاعى ءبىر قالامگەردىڭ اتى-ءجونىن قوسىپ, ء«الىحان تورەنىڭ اۋدارماسى ساپاسىز, قاتەلەرى كوپ, ءسويتىپ, قايتادان ءتارجىمالاندى» دەپ ءبىر پروفەسسور كىرىسپە جازعان. سودان كەلەسى جىلى عۇلاماعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق جيىندا ۇلى ۇستازدىڭ ءبىر شاكىرتى: «ۇستازدىڭ داڭق اتىنا مىنگەسىپسىز, بىراق ول كىسىنى قارالاپ, سىناۋعا سىزگە كىم قۇقىق بەردى, ۇلىلاردىڭ كەمشىلىگىن ىزدەۋ ءۇشىن ەڭ بولماسا سولاردىڭ دارەجەسىنە جاقىن بولۋ كەرەك», دەگەندە ۇلكەن زالدا قوزعالىس پايدا بولدى. ال ەل ارداق تۇتقان ۇلى ۇستازدى سىناعان پروفەسسوردىڭ قانداي كۇي كەشكەنىن وقىرمان ءوزى باعالار.
ء«اربىر مەملەكەت باسشىسى, پاتشاسى ەگەر «تەمىر ەرەجەسىنەن» تولىق حاباردار بولسا ءارى سوعان لايىق امال قىلسا, ول ەڭ ءادىل, ەڭ قۇدىرەتتى جانە جەڭىلمەس مەملەكەتتىڭ پاتشاسى بولماق», دەگەن ەكەن ءالىحان تورە. دەمەك ۇلى قولباسشىنىڭ ەرەجەسىن تەرەڭ, ءتۇسىنىپ وقىعان, سودان كەيىن وسىنداي وي تۇيگەن ءالىحان تورەنىڭ مىنا ءسوزى ەل بيلەيتىن تۇلعالار ءۇشىن تاپتىرمايتىن اقىل ەكەنى داۋسىز.
ءالىحان تورە تالانتىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە قىرى – ەمشىلىك قاسيەتى. داۋاسىز دەرت – راك اۋرۋىنا شالدىققانداردى دا ەمدەگەن. كەڭەس مەديتسيناسىندا قولعا الىنباعان سەكسوپاتالوگيا ءپانىنىڭ دە ناعىز بىلگىرى ەدى. ۇلى ءبىلىمدار اتانىڭ قالامىنان بىرنەشە كىتاپ تۋدى. ءبىز بۇل جەردە وسى ەڭبەكتەردىڭ مەديتسينا سالاسىنا ارنالعانىن اتاپ وتپەكپىز. بۇل ەڭبەكتەردە ەكى جۇزگە تارتا اۋرۋ ءتۇرى تۋرالى بايان ەتىلەدى. ءارى ەمدەۋ جولدارى جازىلادى.
داڭقتى ساياسي قايراتكەر, ءوز وتانىن شەكسىز سۇيگەن ازامات ءالىحان تورە اينالاسى 4-5 جىل ىشىندە «تۇركىستان قايعىسى» اتتى تاريحي پۋبليتسيستيكالىق شىعارما جازىپ, وقىرماندارىنا ۇسىندى.
قايراتكەر قالامىنان تۋعان «مۇحاممەدتىڭ تاريحى» كىتابى جازىلىپ بىتكەنشە ونىڭ قانشاما قيىندىققا تاپ كەلگەنى تۋرالى وسى تەڭدەسسىز ەڭبەكتىڭ جازىلۋ بارىسىندا باسى-قاسىندا بولعان بالالارىنىڭ ايتارى كوپ. جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە, ياعني ءدىندارلار قۋعىندا بولعان كەزەڭدە ول كىسى بۇل باعاسىز ەڭبەكتى زامان تالابىنا لايىقتاپ, كەلەشەك ۇرپاققا جەتكىزىپ بەرۋ ءۇشىن بىرنەشە جىل جەر استىندا وتىرىپ جازعان. جازىلعان قولجازبالاردى كەرەك بولسا ۇن سالىنعان قاپتاردا ساقتاعان. جەرتولەدە وتىرىپ جازىلعان دۇنيە ۋاقىتى كەلىپ جارىققا شىقتى. بۇل تاريحي كوركەم تۋىندى وتكەن عاسىرداعى قاداۋ-قاداۋ شىعارمالاردىڭ ءبىرى سانالادى.
اتاعا قىزمەت ەتۋدى ومىرلىك ماقسات ەتكەن ۇلى مۇحاممەديارحانتورەنىڭ ماماندىعى دارىگەر بولاتىن. ءالىحان تورەنىڭ سۇيىكتى پەرزەنتى مۇحاممەدارحانتورە كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي اتاسىنىڭ جازعاندارىن اق قاعازعا كوشىرەتىن ەدى. حۇسني حاتپەن وتە سۇلۋ ەتىپ جازاتىن. بالا كەزىنەن اتا تاربيەسىن العان ول دا تەرەڭ ءبىلىمدى ازامات بولعان. تاعدىر وعان نەبارى 46 جىل ءومىر سىيلادى. شىعارمانىڭ ەكىنشى جارتىسىن قايتا كوشىرۋدە كىتاپ يەسىنىڭ وزىنە شىن بەرىلگەن عالىم دارەجەسىنە جەتكەن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى ابدۋلازيز قارى ماحمۋدوۆ حازىرەتىنىڭ ەڭبەگى دە ولشەۋسىز ەدى.
ءالىحان تورەنىڭ «تۇركىستان قايعىسى» اتتى كىتابى دا – وقىرمان تاراپىنان اسا جوعارى باعا العان تاماشا تاريحي ەڭبەكتەردىڭ ءبىرى. جاسى ۇلعايعان شاعىندا وتكەن ءومىر جولدارىنان سىر شەرتكەن عۇلاما ەشقانداي بوياماسى جوق زامان سۋرەتتەرىن اشىق باياندادى. اتالعان كىتاپتا مىناداي جاقسى پىكىر مەن وي-تولعام بار: «ماقسات ەتكەن نارسەگە يە بولۋ ءۇشىن ءار ۇلتتىڭ بارلىق قۇقىعى سول ۇلتتىڭ ءوز قولىندا بولۋى شارت».
ءالىحان تورە شاكىرقوجا ۇلى – شىن ماعىناسىندا عالىم بولىپ, مەديتسينا, فيلوسوفيا, گەولوگيا, تاريح, ماتەماتيكا پاندەرىنىڭ جەتەكشى عالىمدارىنا, پروفەسسور, اكادەميكتەرگە ۇستازدىق ەتكەن كىسى. ولاي بولسا, نە سەبەپتى باسپاسوزدە ونىڭ اتى اتالماعان؟ شىندىعىندا, كەڭەس وكىمەتى بۇل كىسىنىڭ اتىن باسپاسوزدە اتاۋعا قورىققان, ىقىلاستى بولماعان.
مىنانداي ءبىر قىزىق مىسال كەلتىرەيىك. بىردە سادىقوۆ دەگەن تاشمي پروفەسسورى ءالىحان تورەنىڭ ۇيىنە ەسكى زاماندا جازىلعان قولجازبانى كوتەرىپ كەلەدى. «قولجازبانى وقىپ شىعۋعا ەشكىمنىڭ ءتىسى باتپاعان, ياعني ساۋاتى جەتپەپتى, – دەپ ەسكە الادى نەمەرەسى باحمان دەر شاكير. – اتامىز ءۇش ءجۇز جىل بۇرىن ەسكى پارسى تىلىندە جازىلعان قولجازبانىڭ مەديتسينا تاقىرىبىنا ارنالعان ەڭبەك ەكەنىن ايتىپ, الدىمەن اراب تىلىنە, سودان كەيىن تۇركى تىلىنە اۋدارىپ, يەسىنە قايتارىپ بەرگەنى بار ەدى. پروفەسسور مىرزا دايىن اۋدارماعا كىرىسپەسوز جازىپ, ەڭبەكتىڭ ءار جەرىن ءبىر ءتۇرتىپ, تۇزەتكەن بولىپ, ءوزىنىڭ اتىنان كىتاپ ەتىپ باستىرىپ شىعارىپتى. وسى جاعدايدان حاباردار بولعان اتا شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى: «الگى پروفەسسور قولجازبانى ۇلكەن بروشيۋرا ەتىپ ءوزىنىڭ اتىنان شىعارىپتى. ءسىزدىڭ اتى-ءجونىڭىزدى اۋىزعا دا الماپتى», دەگەندە اتامىز ك ۇلىپ: ء«يا, بارەكەلدى, كىتاپ ەتىپ شىعارىپ پا, قانشا دانا ەتىپ باستىرىپتى؟ حالىق وقيتىن بولىپتى عوي, بەرەكە تاپسىن», دەگەن ەكەن. مۇنداي كەڭجۇرەكتىلىك ۇلىلارعا عانا جاراسادى, ولاردىڭ مىقتىلىعى دا وسىندا.
70-جىلداردىڭ باسىندا ءالىحان تورەنىڭ ۇيىنە كەمباعالداۋ كىسى كەلىپ, جاعدايىن ايتادى. وسى كەزدە ءالىحان تورە نەمەرەسىمەن بىرگە ءدارى دايىنداپ جاتقان ەكەن. جاعدايمەن كەلگەن ادام داستارقان باسىندا شاي ءىشىپ وتىرادى. سودان اتانىڭ تاعى ءبىر شاكىرتى كەلىپ, اتاعانىم دەپ, قولىنا الدەبىر قاعازدى ۇستاتىپ كەتەدى. نەمەرەسىنە الگى بۇكتەلگەن قاعازدى اشتىرعان اتا, ونداعى ەكى مىڭ سومدى سول كۇيى جاعداي ايتىپ كەلگەن كىسىنىڭ قولىنا بەرەدى, «قارىز ەمەس, سىيلىق» دەپ شىعارىپ سالادى.
ول كىسىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – جوعارى مادەنيەتتىلىگى مەن ساۋاتتىلىعىندا. ءالىحان تورە سويلەگەندە ەڭ الدىمەن سابىر ساقتاپ, كەيىن ءجۇزى نۇرلانىپ, ەرەكشە داۋىسپەن اڭگىمەسىن باستايدى ەكەن. تاقىرىپتان اينىماي, كەرەكسىز سوزدەردى پايدالانبايتىن كورىنەدى. اتانىڭ سۇيىكتى شاكىرتىنىڭ ءبىرى – سارىاعاشتىق بالالار اقىنى, ۇلكەن ءتاۋىپ اتانعان, قۇداي دەگەن كىسىنىڭ ناعىز ءوزى ابەن دۇيسەكوۆ دەگەن وكىل بالاسى ەدى. ابەن اعامەن 1998 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا تاشكەنتتەگى ۇلكەن كىتاپ ساتاتىن دۇكەنگە بارۋعا تۋرا كەلدى. اللا ءناسىپ ەتىپ, ءالىحان تورەنىڭ «تاريحي مۋحاممادي» كىتابىن, تاعى باسقا دا كوپ ادەبي شىعارمانى ساتىپ الدىق. «تاريحي مۋحاممادي» كىتابىن ماڭدايىنا تيگىزىپ, قۋانىپ جىلاعان ابەن اعا ۇيىنە كەلگەن سوڭ دا ءالىحان تورە تۋرالى كوپ اڭگىمە ايتتى. اقىرىندا ۇلى ۇستازىنىڭ ارۋاعىنا باعىشتاپ قۇران وقىدى.
تەڭىزدەي تەرەڭ ءبىلىم يەسى اتانعان ءالىحان تورەنىڭ ۇيىنە اتاق-داڭقىنا قانىق بولعان تەگەران ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكى پروفەسسورى قوناققا كەلەدى. مەيماندار اتامەن قاي تىلدە سويلەسۋدىڭ ەبىن تاپپاي وتىرىپ قالادى. مۇنى بايقاعان اتا قوناقتارعا قاراپ: «مەنىمەن مۇسىلمان تىلىندە سويلەسسەڭىزدەر بولا بەرەدى, مەيلى اراب, پارسى, تۇركى تىلدەرىندە اڭگىمە ايتىڭىزدار», دەيدى.
سودان ەكى پروفەسسور ءوز تىلدەرىندە سويلەسەدى, ال بىراق اتا مۇدىرمەيدى, اڭگىمە بارىسىندا ءالىحان تورە ەكى پروفەسسورعا ابىلقاسىم فەردوۋسيدىڭ «شاحناماسىنداعى» رۇستەمنىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى ەلدىڭ قايسى ءۋالاياتىندا ءومىر سۇرەدى, ولاردىڭ سانى قانشا دەگەن سۇراق قويىپ, الگىلەردەن جاۋاپ بولماعان سوڭ, سۇراعىنا ءوزى جاۋاپ بەرەدى. تەگەران ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى اتانىڭ تەرەڭ بىلىمىنە ريزا بولىپ, كوزدەرىنە جاس الىپ, العىستارىن ايتادى, باستارىن يەدى, مۇباراك قولىن سۇيەدى, باتا سۇرايدى.
«حح عاسىردىڭ يمام ءبۇحاريى» اتانعان ءالىحان تورە جايىندا, راسىن ايتايىق, ءبىزدىڭ قازاق وقىرماندارى, سونىڭ ىشىندە زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ءبىرشاماسى حابارسىز. ال باتىس اۆتورلارىنىڭ التى اتاسىنا دەيىن تەرەڭ بىلەدى, ارينە, بۇل – جامان نارسە ەمەس.
يسلام ءدىنىنىڭ تاريحىن اشىق شىندىقپەن, جالىندى جۇرەكپەن جازعان ءالىحان تورەنىڭ ەڭبەگى ولشەۋسىز. ول كىسى 1976 جىلى ومىردەن ءوتتى. 1985 جىلى تاشكەنتتە وتكەن ءالىحان تورەنىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا ارنالعان ۇلكەن باسقوسۋدا ول كىسىنى شىعىستىڭ جەتى جۇلدىزىنىڭ قاتارىنا قوسىپ, سەگىزىنشى جۇلدىز دەپ باعا بەرىلگەنىن ءوز قۇلاعىمىزبەن ەستىگەنىمىزدى جاسىرمايمىن. ۇلى عۇلاما ناقشباندي اۋلەتىمەن جالعاساتىن ءالىحان تورەنىڭ تەگى شاكىرقوجا, مۇحاممەدقوجا, ءمىرنياز قوجا ۇلى بولىپ جالعاسادى.
ون جەتىنشى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن نامانگاندىق ۇلى شايىر باباراحم ماشرابتىڭ «اتاڭ رازى بولماسا, تاۋبەڭ قابىل بولماس سەنىڭ» دەگەن جىرى بارشا مۇسىلمان بالاسىنا بەرىلەتىن تاربيەنىڭ باستاۋىندا تۇرادى. بابالار جولى, مىنە, وسىلاي قاۋزاي بەرسەك, تەرەڭنەن تامىر تارتادى. اللانىڭ نازارى تۇسكەن جەردە بەرەكە, بايلىق بولادى, تىنىشتىق سالتانات قۇرادى...
ءازىزحان ارتىقوۆ,
جۋرناليست
تۇركىستان وبلىسى,
تۇلكىباس اۋدانى
