ەگەمەندىك – ايبارلى ۇعىم

وسى ورايدا مەملەكەتتىك ەگەمەندىك پەن مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك ءبىر-بىرىمەن اجىراعىسىز بايلانىستى ۇعىمدار ەكەنىن ايتقان ءجون. ۋيكي­پەديادا جانە ساياسي سوزدىكتەردە فران­تسۋزدىڭ «souveraineté» سوزىنەن اۋدارىل­عان ەگەمەندىك ۇعىمى مەم­­لەكەت­تىڭ سىرتقى ىستەردەگى تاۋەل­سىز­دىگ­ىن جانە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ىشكى ىستەر­دەگى ۇستەمدىگىن بىلدىرەتىنى, سون­داي-اق سايا­سي تۇرعىدان العاندا, تاۋەل­سىزدىك سىرت­قى قاتىناستاردا مەم­لە­كەتتىڭ ەگەمەن­دىگى­نىڭ مىندەتتى ءبىر بولىگى بولىپ سانالا­تىنى, ال ىشكى قاتى­ناس­تاردا بيلىك تارماق­تارى­نىڭ ءبولى­نۋىن بىلدىرەتىنى اتاپ كور­سەتىل­گەن. ياعني مەملەكەتتىك ەگەمەن­دىك ۇعى­مى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك ۇعىمى­مەن سا­لىس­تىرعاندا الدەقايدا كەڭ دە ماڭىزدى.

وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى-توقسا­نىن­شى جىلدارىندا ۇلتتىق قۇرامىن­داعى قازاق حالقىنىڭ ۇلەس سالماعى 40 پا­يىز عانا بولعان, ال سولتۇستىك وڭىر­لەرىندە ۇلتسىزداندىرۋ ساياساتى ەرەكشە ەكپىنمەن جۇرگىزىلگەن ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن 1990 جىلعى 25 قازاندا قابىلدانعان «قازاق سوۆەت­تىك سوتسياليستىك رەسپۋب­ليكاسىنىڭ مەم­لە­كەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەك­لارا­تسيانىڭ ءمانى ەرەكشە. بۇل رەتتە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بىلتىر رەس­پۋب­ليكا كۇنىنە وراي اقوردادا بولعان سال­تاناتتى جيىندا: «ەگەمەندىك دەكلاراتسيا­سىن حالىقتىڭ جان-جاقتى جانە ۇزاق جىلعى كۇرەسىنىڭ ناتيجەسى دەۋگە بولادى. ارينە, مۇنداي قادامعا بارۋ وڭاي بول­عان جوق. ەلىمىزدىڭ سول كەزدەگى ساياسي-الەۋ­مەت­تىك جانە دەمو­گرافيالىق احۋالى تۇر­عى­­سى­نان قاراساق, بۇل وتە باتىل ارەكەت بولاتىن. 

ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى – تاۋە­كەل مەن ديپلوماتيانىڭ, اقىل مەن سابىردىڭ جەمىسى. وسى تاريحي قۇجاتتىڭ اسەرى كوپ ۇزاماي بايقالا باستادى. ءبىز قوعامنىڭ ىرگەتاسىن جاڭارتىپ, جاڭا بەلەستەرگە ۇمتىلدىق. قازاقستان قيىن وتكەلدەن ءوتىپ, ىرگەلى ەل بولۋعا باعىت ۇستادى. ۇلى اباي ايتقانداي, «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسا» وتىرىپ, ەشقانداي دۇربەلەڭسىز تاۋەل­­س­ىزدىككە قول جەتكىزدىك», دەگەن پايى­م­ى سول كەزدەگى ءومىر شىندىعىنان تۋىنداعان.

تمد ەلدەرى – ازەربايجان, وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستان, تۇرىك­مەنستان, مولدوۆا 1989-1990 جىل­دارى وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەن­دىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىل­دا­عانىمەن, وسى تاريحي ماڭىزدى قۇ­جات جاريا ەتىلگەن كۇندەردى مەرەكەلەر تىزبەسىنە ەنگىزگەن جوق. تەك 1991 جىلى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك تۋرالى رەسمي قۇجاتتار قابىلدانعان كۇن­دەردى تاۋەلسىزدىك كۇنى ۇلتتىق نەمەسە مەملەكەتتىك مەرەكەسى رەتىندە اتاپ وتەدى.

كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنداعى وداق­­تاس رەسپۋبليكالاردىڭ «ەگەمەندىك شەرۋىن» بالتىق جاعالاۋى مەملەكەتتەرى باس­­­تا­عانى بەلگىلى. تاس قۇرساۋدى بۇزۋ ارە­كەتىن ءبىرىنشى بولىپ ەستونيا جاساپ, 1988 جىلعى 16 قاراشادا ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياسىن جاريا­لادى. 1989 جىلعى 26 مامىردا ليتۆا, 28 شىلدەدە لاتۆيا وسىنداي ساياسي قۇجات قابىلدادى. الايدا اتالعان مەملەكەتتەر دە ءوز ەگەمەندىگىن جاريالاعان كۇندەردى مەرەكەلەمەيدى. تەك ءوز مەملەكەتتەرىنىڭ قۇرىلعان جانە تاۋەلسىزدىگىن قالپىنا كەلتىرگەن كۇندەردى مەملەكەتتىك مەرەكەلەر رەتىندە جىل سايىن اتاپ وتەدى.

وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ «ەگە­مەن­­دىك شەرۋى» ءبىزدىڭ ەلدەگى قوعام­دىق-ساياسي جاعدايعا ەلەۋلى اسەرىن تيگىزگەنى انىق. مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتى جاريالاۋدى تالاپ ەتۋشىلەر قاتارى قالىڭداپ, قوعامدىق قوزعالىستار 1990 جىلعى قازان ايىندا اسا بەلسەندىلىك تانىتتى. ولار سول كەزدەگى رەسپۋبليكا استاناسى – الماتى قالاسىنداعى جوعارعى كەڭەس عيماراتىنىڭ جانىندا ساياسي ميتينگىلەر وتكىزدى. پيكەت ۇيىمداستىرىپ, اشتىق جاريالاعان جاستار دا بولعانى جادىمىزدا. كەي وڭىرلەردە كازاچەستۆونىڭ باس كوتەرۋى دە حالقىمىزدىڭ  نارازىلىعىن تۋعىزىپ, اسىرەسە جاستاردىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىن وياتىپ, ەگەمەندىك يدەياسى توڭىرەگىندە ۇيىستىرا ءتۇستى.

شىن مانىندە, ەگەمەندىك دەكلا­راتسيا­سى كەڭەس وداعىنىڭ ىرگەسى شايقالىپ, كۇيرەۋدىڭ الدىندا تۇرعان الماعايىپ كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ الداعى دامۋ جولىن دەربەس بەلگىلەۋىنە مۇمكىندىك بەرگەن ال­عاشقى ساياسي قۇجات بولدى. ونىڭ قاعي­داتتارى نەگىزىندە 1991 جىلعى 16 جەل­توقساندا «قازاق­ستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ مەملە­كەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونس­تيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى.

ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن قابىلداۋ وڭاي بولماعانى دا ءمالىم. ونىڭ نەگىزگى جوباسى جانە جوعارعى كەڭەستە قۇرىل­عان «دەموكراتيالىق قازاقستان» دەپۋ­تات­تىق توبى ۇسىنعان بالامالى جوبا رەس­پۋبليكالىق باسپاسوزدە جاريالانىپ, قوعام­دا قىزۋ پىكىرتالاس تۋدىردى. بۇل قۇجات­تار ون ەكىنشى شاقىرىلىمداعى جوعارعى كەڭەستىڭ ەكىنشى سەسسياسىندا, 1990 جىلعى 15-16 قازاندا كەڭى­نەن تالقىلاندى. «دەموكراتيالىق قازاق­ستان» توبى ۇسىنعان جوبا اۆتورلارى ءبىزدىڭ كوپ ەتنوستى ەلدە ۇلتتىق رەسپۋب­ليكانىڭ ورنىنا ازاماتتىق قوعام قۇرىلۋعا ءتيىس دەگەن ۇستانىمدا بولدى. دەپۋتات سۇل­تان سارتاەۆ ولارعا قارسى ءۋاج ايتىپ: «ۇلت­تىق مەملەكەت ازامات­تىق قوعامعا, ياعني قۇقىقتىق مەملەكەتكە قاي­شى كەل­مەيدى. ماسەلەن, انگليا – كۇقىق­تىق مەم­لەكەت. الايدا ول – اعىلشىن­داردىڭ ۇلت­تىق مەملەكەتى. سونداي-اق فرانتسيا, يسپا­نيا, جاپونيا جانە باسقا كوپ­تەگەن ۇلت­تىق نەگىزدەگى قۇقىق­تىق مەم­لە­كەتتەردى مىسال­عا كەلتىرۋگە بولادى. ءبىز دە وسى مەملە­كەت­تەردىڭ ۇلگىسىندە ءوزى­مىز­دىڭ ەگەمەندى, ۇلت­تىق رەسپۋبليكامىز­دى دامىتىپ, كور­كەيتەمىز», دەگەنى ەسىمىزدە.

دەكلاراتسيا جوبالارىن ەكى كۇن بويى قىزىلكەڭىردەك بولىپ ايتىسىپ-تارتىسىپ تالقىلاعان دەپۋتاتتار بىرقاتار ماسەلە بويىنشا ورتاق شەشىمگە كەلە الماۋىنا بايلانىستى  جوعارعى كەڭەس 16 قازاندا 25 دەپۋتاتتان تۇراتىن ارنايى كەلىسىم كوميسسياسىن قۇرىپ, ونىڭ جۇمىسىنا جەتەكشىلىك جاساۋدى دەپۋتات, اكادەميك سالىق زيمانوۆقا تاپسىردى. وسى كوميسسيا ون كۇن بويى جۇمىس ىستەپ, دەكلاراتسيا جوبالارىنىڭ ءاربىر بابىن جان-جاقتى قاراپ, كوپشىلىك داۋىسپەن ماقۇلدادى.

كەلىسىم كوميسسياسى ابدەن پىسىق­تاعان دەكلاراتسيا جوباسى 1990 جىلعى 25 قازاندا جوعارعى كەڭەستىڭ جالپى وتىرىسىندا قارالدى. تالقىلاۋ 6 ساعاتقا سوزىلىپ, تاعى دا قىزۋ پىكىرتالاس ءوربىپ, قۇجات جوباسىنىڭ ءاربىر بابى بويىنشا داۋىس بەرۋ جۇرگىزىلدى. سول كەزدەگى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ كەلىسىم كوميسسياسى ازىرلەگەن دەك­لاراتسيا جوباسىنىڭ باپتارىن قولداپ ءسوز سويلەپ, داۋلاسقان دەپۋتاتتاردى كەلى­سىمگە شاقىرىپ, ورىندى ۇسىنىستار دا ەن­گىزىپ وتىرعاندىعى وڭ اسەرىن تيگىزىپ, اقى­رى اسا ماڭىزدى تاريحي قۇجات دەپۋ­تات­تاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ داۋىسىمەن قابىل­داندى. وعان 360 دەپۋتاتتىڭ 71-ءى قار­سى داۋىس بەرگەندىگى – سول كەزدە ەلىمىز­دىڭ ەگەمەن­دىگىنە, انا ءتىلىمىز بەن اتا سالت-ءداس­تۇرىمىزدى جاڭعىرتىپ, ۇلتتىق ور­كەن­­دەۋىمىزگە قارسى ادامداردىڭ از بول­ماعان­دىعىن اڭعارتادى. ال پارلامەنت مۇشە­لەرىنىڭ 181-ءى ۇلتى قازاق ازاماتتارى بول­عانىمەن, ولاردىڭ ىشىندە, وكى­نىشكە قاراي, «دەموكراتيالىق قازاق­ستان» توبىنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرى رەتىن­دە كوزگە تۇسكەن كەيبىر بەلگىلى ساياسي تۇلعالار دا بار ەدى.

17 باپتان تۇراتىن دەكلاراتسيانىڭ 1-بابىندا: «قازاق سوۆەتتiك سوتسيا­ليستiك رەسپۋبليكاسى – ەگەمەندi مەملە­كەت, ول باسقا رەسپۋبليكالارمەن ەگە­مەندi رەسپۋبليكالار وداعىنا ەرiكتi تۇردە بiرiگەدi جانە ولارمەن ءوزارا قاتى­ناس­تارىن شارتتىق نەگiزدە قۇرادى. قازاق سسر-ءى وداقتان ەركiن شىعۋ قۇقى­عىن وزiندە ساقتاپ قالادى», دەپ جازىل­دى. 2-باپتا رەسپۋبليكامىز ۇلت­­تىق مەملەكەتتiگiن ساقتاۋ, قورعاۋ جانە نىعايتۋ جونiندە شارالار قول­دا­نا­تىندىعى, 3-باپتا ەگەمەن ەلىمىز­دىڭ قازىرگى شەكاراسىنداعى تەرريتورياسى بولىنبەيتىنى جانە وعان قول سۇعىلمايتىندىعى مالىمدەلىپ, سايا­سي پارتيالار, قوعامدىق ۇيىمدار, وزگە دە توپتار نەمەسە جەكەلەگەن ادامدار تارا­پىنان ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇ­رىلىسىنا قارسى جاسالاتىن كەز كەل­­گەن كۇشتەۋ ارەكەتi, ونىڭ تەرري­تو­ريا­­­سىنىڭ تۇتاستىعىن بۇزۋعا شاقى­را­­تىن, سونداي-اق ۇلت ارازدىعىن قوز­دىراتىن جاريا ۇراندار زاڭ بويىنشا جازالاناتىندىعى ەسكەرتىلدى. 8-باپتا رەسپۋبليكا ءوزىنىڭ ەگەمەندi قۇقىقتارى مەن كونستيتۋتسياسىن بۇزاتىن وداق­تىڭ زاڭدارى مەن ونىڭ جوعارى ورگان­دارى­نىڭ اكتiلەرiنiڭ قولدانىلۋىن توق­تاتا تۇرۋعا قۇقىلى ەكەندىگى اتاپ كور­سە­تىلدى. 9-باپتا جەر جانە ونىڭ قوي­ناۋى, سۋ, اۋە كەڭiستiگi, وسiمدiكتەر مەن حايۋاناتتار دۇنيەسi, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار, حالىقتىڭ مادەني جانە تاريحي قازىنالارى, بۇكiل ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكا­لىق الەۋەت – بۇكiل ۇلتتىق بايلىق رەسپۋبليكانىڭ ەرەكشە مەنشiگiندە بولاتىندىعى جاريا ەتىلدى. 10-باپتا رەسپۋبليكا مەملەكەتتiك ۇلتتىق بانك جانە ءوزiنiڭ قارجى-كرەديت جۇيەسiن قۇرۋعا قۇقىلى ەكەندىگى, مەملەكەتتiك بيۋدجەتiن دەربەس قالىپتاستىراتىنى, جالپىوداقتىق م ۇلىكتەگi, ونىڭ iشiندە الماس, ۆاليۋتا قورلارى مەن التىن قورىنداعى ءوز ۇلەسiنە قۇقىعى بارىن مالىمدەدى. 11-باپتا رەسپۋبلي­ك­ا ەكولوگيالىق قاتەر توندىرەتىن وبەكتىلەردىڭ قۇرىلىسىنا تىيىم سالۋعا جانە ولاردىڭ جۇمىس iستەۋiن توقتاتۋعا قۇقىلى ەكەندىگى ايتىلا كەلىپ, يادرولىق قارۋدىڭ سىنالۋىنا, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ وزگە دە تۇرلەرiن سىناۋ پوليگوندارىن سالۋعا  تىيىم سالىناتىندىعى  مالىمدەلدى. 13-باپتا ەلىمىز جوعارعى كەڭەسى مەن پرەزيدەنتىنە باعىناتىن ءوز iشكi اسكەرiن, مەملەكەت قاۋiپسiزدiگi جانە ىشكi iستەر ورگاندارىن ۇستاۋعا قۇقىلى ەكەندىگى,  14-باپتا رەسپۋبليكا حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ دەربەس سۋبەكتiسi بولۋعا, سىرتقى ساياساتتى ءوز مۇددەلەرiنە ساي بەلگiلەۋگە, ديپلوماتيالىق جانە كونسۋل­دىق وكiلدiكتەر الماسۋعا, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, ونىڭ iشiندە بiرiككەن ۇلت­تار ۇيىمىنىڭ جانە ونىڭ مامان­داندىرىلعان مەكەمەلەرiنiڭ قىزمەتiنە قاتىسۋعا قۇقىلى ەكەندىگى, شەت مەملەكەتتەرمەن ەكونوميكالىق جانە ساۋدا بايلانىستارىن ءوزارا تيiمدi شارتتار نەگiزiندە قۇراتىندىعى ايتىلدى.

ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى ەلىمىز­دىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ باتىل شەشىم­دەر قابىلداۋىنا جول اشتى. ول ءوز جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاپتى. سونداي-اق قازاق كسر-ءنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن قۇرۋ, وداققا باعىنىشتى مەملەكەتتىك كاسىپ­ورىندار مەن ۇيىمداردى قازاق كسر ۇكىمەتىنىڭ باسقارۋىنا كوشىرۋ, التىن قورى جانە الماس قورىن قۇرۋ, ەلدىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق قىز­مەتىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى جارلىقتار شىعاردى. وسىلايشا, وداقتىق مينيسترلىكتەردىڭ ۇستەمدىگى جويىلىپ, رەسپۋبليكانىڭ شىن مانىندەگى ەگەمەندىگى قامتاماسىز ەتىلدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ 1995 جىلعى 18 قازانداعى جارلىعىمەن 25 قازان ۇلتتىق مەرەكە – رەسپۋبليكا كۇنى دەپ جاريالاندى. 2001 جىلى بۇل كۇن مەملەكەتتىك مەرەكەلەر قاتارىنا جاتقىزىلدى. 2009 جىلى رەسپۋبليكا كۇنى مەملەكەتتىك مەرەكەلەر تىزبەسىنەن الىنىپ تاستالدى. بۇعان قوعامداعى «تاۋەلسىزدىك كۇنى بار بولعان سوڭ رەسپۋبليكا كۇنىنىڭ قاجەتى قانشا؟» دەگەن  سىڭارجاق پىكىر سەبەپ بولدى. ال پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلعى 29 قىركۇيەكتە رەسپۋبليكا كۇنىنە ۇلتتىق مەرەكە مارتەبەسىن قايتارعان زاڭعا قول قويدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قايتا جاڭ­عىرعان رەسپۋبليكا كۇنى – بۇل حالقى­مىزدىڭ رۋحىن كوتەرىپ, ەلدى­گىمىزدى نىعايتا تۇسەتىن اسا ماڭىزدى تاريحي قادام», دەگەن ءسوزىنىڭ ماعى­ناسى تەرەڭ. پايىمداپ قاراساق, مۇنىڭ ءوزى ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن ازىرلەۋگە جانە ونى قابىلداۋعا ايانباي اتسالىسقان اتاقتى زاڭگەرلەر, اكادەميكتەر سالىق زيمانوۆ, سۇلتان سارتاەۆ, عايرات ساپارعاليەۆ, مۇرات بايماحانوۆ, كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن قابىلداعان جوعارعى كەڭەستىڭ توراعاسى بولعان ەرىك اسانباەۆ, كىمنىڭ كىم ەكەنى انىق بايقالعان سىن ساتتەر­دە ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدى شىنايى جاناشىرلىقپەن قورعاسىپ, «ورىس حالقىنىڭ قازاق ۇلى» اتانعان دەپۋتات الەكساندر كنياگينين سىندى ەلىن سۇيگەن ەرلەردىڭ ەرەن ەڭبەگىنە بەرىلگەن ءادىل دە لايىقتى باعا ەكەنى دە داۋسىز.