جىل سايىن ۇيىمداستىرىلاتىن ءىس-شارانىڭ ماقساتى – بالالار مەن جاستارعا ءوز مۇددەسى مەن قۇقىقتارىنا قاتىستى ماسەلەلەر بويىنشا ەركىن پىكىر بىلدىرە الاتىن اشىق الاڭ ۇسىنۋ. ورىمدەي جاستاردىڭ ورەلى ويلارى ايتىلعان كونفەرەنتسيانىڭ حەدلاينەرى ەلىمىزگە تانىمال «Ninety One» توبى بولدى. ولار جەتكىنشەكتەر اراسىندا ءجيى كەزدەسەتىن, قازىرگى قوعامنىڭ تۇيتكىلىنە اينالعان بۋللينگ ماسەلەسىن كوتەردى.
– ءبىز بۋللينگكە كەزىگۋ جانە وعان قارسى تۇرۋ قانشالىقتى اۋىر جانە كۇيزەلىستى ەكەنىن ءوز تاجىريبەمىزدەن بىلەمىز. جاس كەزدە قۋدالاۋمەن ەش قولداۋسىز كۇرەسۋ وتە قيىن بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان UNICEF Talks-قا قاتىسۋ جانە جاس سپيكەرلەرگە قولداۋ كورسەتۋ ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى. بايقاعانىم, سپيكەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى العاش رەت قاۋىم الدىنا شىعىپ وتىر. سونىڭ وزىندە ءوز تاجىريبەلەرىمەن بولىسۋدەن جاسقانبادى. مەنى بۇل نارسە قۋانتادى. ويتكەنى ولاردىڭ شىنايى اڭگىمەلەرى مەن پروبلەمادان شىعۋدىڭ جولدارىن كورسەتۋى وزگەلەرگە وسىنداي قيىندىقتاردى مەيلىنشە جەڭىل ەڭسەرۋگە كومەك بولاتىنىنا سەنىمدىمىن. سونىمەن قاتار ەلىمىزدەگى ءار بالانىڭ باقىتتى بولاشاعى مەن تەڭ مۇمكىندىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاعدايدى جاقسى جاققا وزگەرتە الاتىن ۇلكەندەرگە جاستار ءۇنى جەتەتىنە سەنەمىن,– دەدى «Ninety One» توبىنىڭ ءانشىسى دۋلات مۇحامەتقالي.
جاقىندارىنان قولداۋ تاپپاي, قيىن جاعدايدا تاپ بولعان جاسوسپىرىمدەرگە قانداي كومەك كەرەك؟ ولارعا قولۇشىن سوزعاندا نەنى ەسكەرگەن ءجون؟ وسى سۇراقتارعا ءوز ومىرىنەن ناقتى مىسال كەلتىرە وتىرىپ, جاۋاپ بەرگەن سپيكەرلەردىڭ ءبىرى – حالەل دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى بەيبارىس سارسەن.
– دۇنيەجۇزى ەلدەرىنىڭ اراسىندا قازاقستان سۋيتسيد سانى بويىنشا الدىڭعى ورىنداردا تۇر. سۋيتسيدتىك پسيحولوگيالىق مىنەز-ق ۇلىق 13-28 جاس ارالىعىندا – 30, ال جەتكىنشەك كەزىندە 6-10 پايىزدى قۇرايدى ەكەن. بۇل – وتە ۇلكەن ماسەلە. ماسەلەن مەن 19 جاستامىن. زامانداستارىمنىڭ 30 پايىزى وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋعا دايىن دەگەن ءسوز. ولار پسيحولوگيالىق تۇرعىدان ءالى تۇراقتى ەمەس. ءجاسوسپىرىم كەزىندە جاعىمسىز اتموسفەرانى سەزىنگەن, اتا-انا قامقورلىعى مەن مەيىرىمى جەتپەگەن جاستار سۋيتسيد جايىن ءجيى ويلايدى. دوستارى جوق, ءوزىن جالعىز سانايتىن بالا دا وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋى ابدەن مۇمكىن. قايعىلى جاعدايدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن اتا-انا وڭ-سولىن ەندى تانىپ كەلە جاتقان بالاسىمەن قارىم-قاتىناسىن رەتتەۋ كەرەك. ودان بولەك ۇيدەگى ۇرىس-كەرىس تە ءجاسوسپىرىمنىڭ پسيحولوگياسىنا كەرى اسەر ەتەتىنى انىق. پسيحولوگيالىق قىسىم بالاعا جان-جاقتان جاسالۋى مۇمكىن. بالالار ۋاقىتىنىڭ كوپ بولىگىن مەكتەپتە وتكىزەدى. مۇعالىمدەرى اۋىر سوزدەر ايتىپ, ۇرساتىن كەزدەرى دە بولادى. ءار ادامنىڭ قابىلداۋى ءارتۇرلى. جۇرەگىنە بارلىق ءسوزدى جاقىن قابىلدايتىن وقۋشى وكپە-رەنىشتى وزىنە جيناي بەرەدى. وتپەلى كەزەڭدە كوپ ءجاسوسپىرىم قولداۋعا مۇقتاج بولادى. ال قولداۋ كۇتكەن كەزدە ۇرىس ەستىگەن ءسات – ەڭ قيىنى. بۇل جەردە مۇعالىمدەرگە دە كىنا ارتۋعا بولمايدى. سەبەبى, ولاردىڭ دا الدىنان ءتۇرلى ادەپسىز وقۋشىلار وتەدى. دەگەنمەن, ءار ايتىلعان ءسوزدىڭ كيەسى بولاتىنىن ۇمىتپاعان ءجون, – دەدى ول.
كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن وزەكتى ماسەلەلەردەن بولەك, الاڭدا قوعامنىڭ قامىن كۇيتتەپ جۇرگەن 11-23 جاس ارالىعىنداعى سپيكەرلەر دە ءسوز تىزگىنىن الدى. ولاردىڭ قاتارىندا زاعيپ جانداردىڭ بولمەدە, ءتىپتى كوشەدە ءوز بەتىمەن جۇرۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن كوزىلدىرىك ويلاپ تاپقان ءمىرزاالى اسانوۆ پەن نۇرلىبەك وڭداعان بار. ماڭعىستاۋدان كەلگەن ونەرتاپقىشتار – نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ 12-سىنىپ وقۋشىلارى.
– ءار عىلىمي زەرتتەۋدىڭ باستى ماقساتى قوعامدىق ماسەلەلەردىڭ الدىن الۋمەن نە شەشۋمەن ۇشتاسۋى كەرەك. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, الەمدە 300 ميلليوننان استام كورۋ قابىلەتىنەن ايرىلعان جان ءومىر سۇرەدى. «DolphEYE» دەپ اتالاتىن كوزىلدىرىك زاعيپ جانداردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىندە تۋىندايتىن قولايسىزدىقتىڭ الدىن الادى. بۇل ەرەكشە قۇرىلعى زاعيپ جانعا ا نۇكتەسىنەن ب نۇكتەسىنە كەدەرگىسىز جەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني جوبانىڭ تەحنيكالىق بولىگىن قۇرايتىن «اrduino» پلاتفورماسىنىڭ كومەگىمەن, كوزاينەك دىبىس تولقىندارىن جىبەرۋ ارقىلى كورۋ قابىلەتى ناشار ادامنىڭ الدىنداعى كەز كەلگەن كەدەرگىنى انىقتاپ, وعان بەلگى بەرەدى. بۇدان بولەك قۇرىلعىدا Bluetooth تولىقتىرۋى ارقاسىندا ۇيالى تەلەفونعا جالعانىپ, قولدانۋشىعا قالانىڭ كارتاسىن اشىپ, جول باعىتىن قۇرۋعا بولادى. ال 3D پرينتەر ارقىلى باسىپ شىعارىلعان جاقتاۋ «DolphEYE»-دىڭ قاڭقاسىن قاراپايىم كوزىلدىرىككە ۇقساتادى, وسىنىڭ ارقاسىندا زاعيپ جان دەنساۋلىق ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى قوعامدىق قىسىمنان ايىرىلادى, – دەدى ءمىرزاالى اسانوۆ.
ءىس-شاراعا 200-دەن اسا قاتىسۋشى جينالدى, ولاردىڭ اراسىندا ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ديپلوماتيالىق كورپۋس, مەديا جانە جالپى جۇرتشىلىق وكىلدەرى بولدى.
– UNICEF-تە ءبىز جاستار ۇنىنە سەنەمىز جانە وسى الاڭدا كوتەرىلگەن ءار ماسەلەنى بارشاعا جەتكىزۋگە ۇمتىلامىز. بالا قۇقىعىن ساقتاۋدى ماقسات تۇتقان ۇيىم ەلىمىزدە وتىز جىلعا جۋىق جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ءبىلىم الۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, سۇيىسپەنشىلىككە تولى وتباسىندا ءومىر ءسۇرۋ سياقتى بارىمىزگە تانىس قاعيداتتاردىڭ ىشىندە كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن قۇقىق بار, ول – بالالاردىڭ وزدەرىنە قاتىستى بارلىق ماسەلە بويىنشا كوزقاراسىن ەركىن ءبىلدىرۋ قۇقىعى. UNICEF Talks الاڭىندا بۇل قۇقىق شىندىققا اينالادى, – دەدى UNICEF-ءتىڭ قازاقستانداعى وكىلىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى لەتيسيا باززي-ۆەيل.
كەزدەسۋ ۇيىمنىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەرىندەگى پاراقشالارىنان تىكەلەي ەفيردە دە كورسەتىلدى. جاستاردىڭ ەرىك-جىگەرىن قايراپ, ومىرگە دەگەن قۇلشىنىسىن ارتتىراتىن جيىنعا ونلاين قاتىسۋشىنىڭ ءبىرى – نابيرا اسەتقاليقىزى.
– قوعامداعى بۋللينگ, سۋيتسيد, جاسوسپىرىمدەردىڭ جەتىلۋ كەزەڭىندە بولاتىن كۇيزەلىس سەكىلدى وزەكتى ماسەلەلەردى جاستار, اسىرەسە جەتكىنشەكتەردىڭ وزدەرى تالقىلاعانى دۇرىس. ويتكەنى كەز كەلگەن جان ءوزى سەكىلدى ادامنىڭ تاجىريبەسىن, وقيعاسىن تەزىرەك قابىلدايدى. ماسەلەن, مەكتەپ وقۋشىسىنا قاتارلاستارى تاراپىنان بۋللينگ بولدى دەلىك. ول بالا اتا-اناسىنان كومەك سۇراۋعا قىسىلادى. سوندىقتان كوپ جاعدايدا ەشكىمگە ايتپاي, ىشىندە ساقتايدى. وسىنداي ورتالاردا ماسەلە اشىق تالقىلانسا, ءدال سونداي جاعدايعا تاپ بولعان ءوزى سەكىلدى باسقا بىرەۋ وقيعاسىن ايتىپ, قالاي ونىمەن كۇرەسكەنىن ايتسا, جاڭاعى بۋللينگكە ۇشىراعان وزگە بالالار قيىندىقتان شىعۋدىڭ ايقىن مىسالىن كورەدى. مەن – بالاباقشا تاربيەشىسىمىن. سوندىقتان جاسوسپىرىمدەردىڭ, بالالاردىڭ ماسەلەلەرىن كوتەرىلەتىن پودكاست, جيىن, ديسكۋسسيا بولسىن ۇزبەي قاراپ, وزىمە اناليز جاساپ وتىرامىن. ماعان بۇل كوممۋنيكاتسيا جاساۋدا, جوسپار قۇرۋدا, بالا پسيحولوگياسىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە ۇلكەن كومەك, – دەدى ول.
