جاڭگىر حان قاي جىلى تۋعان؟

ونىڭ تۋعان جىلى ءالى كۇنگە دەيىن تالاس تۋدىرىپ كەلەدى. كوپ­تەگەن عا­لىمدار جاڭگىردىڭ اناسى اتان حا­نىمنىڭ 1815 جىلى 8 ماۋسىمدا ءى الەكساندرگە جولداعان وتىنىشىن­دەگى: كۇ­يەۋىم بوكەي حان نۇرالى ۇلى وت­­كەن مامىر ايىنىڭ 21-ءى كۇنى دۇنيە­دەن ءوتتى. ومىردەن وتەر الدىندا ءسىز­دىڭ يم­­پەراتورلىق راقىمىڭىزبەن رۇق­سات ەتى­لىپ, ءوزى باسقارعان قازاق حال­قىنا بيلىك ەتۋگە مۇراگەرى ەتىپ مەنەن تۋعان ۇلى 14 جاستاعى جاڭگىردى تاعا­يىنداپ, وسيەت جازىپ قالدىردى, – دەگەن ءسوزىن نەگىزگە الىپ, حان جاڭ­گىر 1801 جىلى تۋعان دەپ كورسەتەدى. [رەسەي مەملەكەتتىك تاريح ءارحيۆى, 1291-قور, 81-ءتىزىم, 5-ءىس, 95-پاراق]. بۇل اتان حانىمنىڭ ۇلى جاڭگىردى حان تاعىنا وتىرعىزۋ ماقساتىندا جازعان حاتى ەكەنى ءسوزسىز. سەبەبى, بوكەي حان ولگەننەن كەيىن پاتشا ۇكىمەتى جاڭگىر سۇلتاننىڭ جاسى كامەلەتكە جەتكەنشە دەپ حاندىق بيلىككە ءىنىسى شىعاي سۇلتاندى تاعايىندايدى. شىعاي سۇل­تان حاندىق بيلىكتى ءوزى يەلەنبەكشى بول­ىپ, ەلدىڭ سۇلتاندارى مەن بەدەلدى بيلەرىنە ورىنبورعا ءوتىنىش جازدىرىپ, ءوزىن «حان» دەپ جاريالايدى.

جاڭگىرمەن كەزدەسكەن زەرتتەۋ­شى­­لەردىڭ پىكىرى دە ءارتۇرلى. ا.تە­رە­ششەن­كو «دەشتى قىپشاق ىزدەرى جانە ىشكى قىرعىز-قايساق ورداسى» اتتى ەڭبەگىندە: «ول (جاڭگىر) 1845 جىلى ومىردەن ءوتتى, 45 جاسىندا بولسا كەرەك [كن. بوكەەۆسكوي وردە 200 لەت. 4 كني­­گا. «ولكە» باسپاسى, 2001. 172-ب.) – دەسە, ىشكى قازاق وردا­سىن باسقارۋ جونىندەگى ۋاقىتشا كەڭەس توراعاسى ي.س.يۆانوۆتىڭ «استرا­حانسكي ليس­توك» باسىلىمىنىڭ 1898 جىلى №185 نومىرىندەگى «جاڭگىر, ىشكى قازاق ور­داسىنىڭ حانى» («دجانگەر, حان ۆنۋت­رەننەي كيرگيزسكوي وردى») دەگەن ەڭبەگىندە: «بوكەي حاننىڭ ۇلى جاڭگىردىڭ جاسىن ناقتى انىقتاۋ قيىن. اناسى اتان حانىمنىڭ ايتۋىنشا 1815 جىلى 14 جاستا بولعان. وسىنى نەگىزگە الا وتىرىپ, بوكەي سۇل­تان ىشكى تاراپقا 1801 جىلى كوشتى دەسەك, جاڭگىر استراحان گۋبەرنياسىندا دۇنيەگە كەلگەن بولادى. قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى فۋكس­تىڭ ايتۋىنشا, 1826 جىلدىڭ قازان ايىندا جاڭگىرمەن كەزدەسكەندە حاننىڭ جاسى 24-تە. حان ستاۆكاسىنا 1834 جىلى كەلگەن گەبەل, جاڭگىر 30 جاستا دەيدى. ال ستاۆكادا 1837 جىلى بولعان كازانتسەۆ حاننىڭ جاسىن 40 شاماسىندا دەپ كورسەتەدى. حانىكوۆ 1822 جىلدىڭ اياعىندا اعاسى شىعايدىڭ جالاسىنان اقتالىپ, ءوزىنىڭ كامەلەتتىك جاسقا جەتۋىنە بايلانىس­تى وردانى باسقارۋعا تاعايىنداۋدى سۇراعانىن كورسەتەدى» [حان ورداسى مۋزەي-قو­رىعى №374ۆ] سونىمەن حاننىڭ زامانداستارى مەن اناسى اتان حانىمنىڭ ايتقاندارى سايكەس كەلمەيدى.

ەندى مۇراعات قۇجاتتارى بويىن­شا 1837 جىلى 3 ساۋىردە تولتىرىلعان حان جاڭگىردىڭ قىزمەتى مەن دارەجە­لەرى تۋرالى فورمۋليارلىق تىزىمدە: «اتى, تەگى جانە جاسى: ىشكى قازاق ور­دا­سىنىڭ حانى جاڭگىر, 1832 جىلى جانە 1839 جىلى يمپەراتور تاجىمەن بەزەندىرىلگەن اۋليە اننا وردەنىنىڭ ءى دارەجەسىمەن ماراپاتتالعان, 34 جاستا. نەنى باسقا­رادى, قاي جىل, اي, كۇننەن باستاپ: 1823 جىلى ماۋسىمنىڭ 22-ءسى كۇنى حان ساي­لانعان, – دەپ جازىلعان [قر وما ف. ي-4-قورى, 1-ءتىزىم 1607-ءىس, 6-پاراق]

تاعى ءبىر قۇجات 1843 جىلدىڭ 31 قاڭ­تارىندا تولتىرىلعان حاننىڭ قىز­­مەتى تۋرالى فورمۋليارلىق ءتىزىم. (شەنى, اتى, تەگى, قىزمەتى, العان ما­را­پات­تارى, جاسى: گەنەرال-مايور جاڭ­­گىر بوكەەۆ شىڭعىسحانوۆ; اكەسى بوكەي حان باسقارعان قازاقتاردىڭ حانى, گاۋ­ھار تاستى يمپەراتور ءتاجدى اۋليە اننا وردەنىنىڭ ءى دارەجەسىمەن جانە وسىنداي ءى دارەجەلى گاۋھار تاستارمەن بەزەندىرىلگەن يمپەراتور ءتاجدى وردەنمەن ماراپاتتالعان; 39 جاستا. [حو مۋزەي-قورىعى №4212/4ۆ] وسى اتالعان قۇجاتتار حاننىڭ كوزى تىرىسىندە ءوز ايتۋىمەن جازىلعانىن ەسكەرسەك, جاڭگىر 1803 جىلى دۇنيەگە كەلگەندىگىن كورسەتەدى.

تورەلەر تاريحىن زەرتتەۋشى, تاريحشى ارمان قيات زەرتتەۋىندە: «سۇل­­تان­دار شاريعات بويىنشا 15 جا­سىندا كامەلەتكە تولىپ, ۇيلەنىپ, ءۇيدىڭ قو­جايىنىنا اينالعانىمەن, ەلدىڭ قامىن موينىنا ارتىپ, تورە بولۋ ءۇشىن تاعى 5 جىل ەل باسقارۋ ىستەرىنە ۇيرەتىلىپ, تاجىريبەدەن وتەدى. مەنىڭشە, قازاق سۇلتاندارى ءۇشىن كامەلەت جاس وسى 20 جاستان باستالادى, – دەپ جازادى (قيات ا. «قازاق سۇلتاندارى» الماتى: «پوليگرافكومبينات» باسپاسى, 2017-276-ب).

1823 جىلدىڭ 26 قاڭتارىندا ستارشىندار مۇسىرەپ ايدابول ۇلى مەن ايتباي مامەتقازى ۇلى ورىنبور اس­كە­ري گۋبەرناتورى پ.ك.ەسسەنگە وردا­لىق سۇلتانداردىڭ, ستارشىندار­دىڭ, بيلەردىڭ جانە قاراپايىم حا­لىقتىڭ ءوتىنىشى بويىنشا بوكەيدىڭ مۇراگەرى جاڭگىر سۇلتاندى ىشكى قازاق ورداسىنىڭ حانى ەتىپ تاققا وتىرعىزۋ تۋرالى حات جولدايدى. [حو مۋزەي-قورىعى 4139/14] سول جىلدىڭ 22 ماۋسىمىندا پاتشانىڭ جاڭگىردى حان تاعايىنداۋ تۋرالى گراموتاسى جا­زىلادى. حان كوتەرۋ ءراسىمى 1824 جىل­دىڭ ماۋسىم ايىنىڭ 26-سى كۇنى ورال قالاسىندا وتەدى (مۋكاتاەۆ گ.ك. «حان جانگير. ۆەليكي پرەوبرازوۆاتەل ستەپي» سانكت-پەتەربۋرگ, «يزداتەلستۆو م.ۆ.ير­حينوي» 2001. 38-بەت]

حاننىڭ باسىنا قويىلعان قۇلپى­تا­سىنداعى جازۋ دا ايتقانىمىزدى راستاي تۇسەدى. قۇلپىتاستا:

(جەر بەتىندە) ءبارى دە ومىردەن وتەدى. ماڭگىلىك تەك ۇلى ءارى جومارت راببىڭ­نىڭ ءجۇزى عانا.

دەشتى قىپشاق حانى حان ابىلقايىر ۇعلى

نۇر(ع)الي حاننىڭ نەمەرەسى

حان جاھانگير بوكەي حاننىڭ كوزىنىڭ قاراشىعىنداي پەرزەنتى

فانيدان باقيعا ساپار قىلدى.

ء بىز اللاعا ءتيىستىمىز جانە وعان قايتامىز

42 جاسىندا 1260 جىل مۇحاماديەدە 1845 جىل ماسيحيەدە سۇمبىلە ايىنىڭ 11 كۇنىندە

رۋحىنا فاتيحا.

ارتقى بەتىندە جوقتاۋ ولەڭ جا­زىلعان:

جيىرما ءسۇرىپ حاندىق جاھاندا

ءوتىپتى عۇمىرى ونىڭ بۇل ءاماندا

ءبارىنىڭ ولەتىنى حاق تاعالا

اشىندىق وعان ەشتەڭە قىلماس

بۇ دۇنيەدە ەش ادام قالماق ەمەس

حان دا, سۇلتان دا, ءدارۋىش.

جاڭگىر حان 1845 جىلى 11 تامىزدا 42 جاسىندا تارعىن وزەنى ما­ڭىن­داعى جازعى قونىسىندا ومىردەن ءوتتى. ول تۋرالى فاتيما حانىمنىڭ اعاسى, گۆارديا پورۋچيگى ءا.گۋسەينوۆ: «ۆمەنيايۋ سەبە ۆ وبيازاننوست دونەستي ۆاشەمۋ ۆىسوكوپرەۆوسحوديتەلستۆۋ, چتو حان ۆنۋترەننەي كيرگيزسكوي وردى گەنەرال-مايور دجانگەر بۋكەەۆ, پوسلە كراتكوۆرەمەننوي بولەزني, 11-گو چيسلا سەگو اۆگۋستا مەسياتسا ۆ 6½ چاسوۆ پوپولۋدني پومەر» دەپ راپورت جولدايدى. [مۋكاتاەۆ گ.ك., «سۋلتان گۋبايدۋللا چينگيسحان پولنىي گەنەرال وت كاۆالەري» سانكت-پەتەربۋرگ, «يزداتەلستۆو م.ۆ.يرحينوي» 2003. 18-بەت] مارقۇم حاندى كۇننىڭ ىستىعىنا جانە جەر­دىڭ شالعايلىعىنا بايلانىستى ءدىني را­سىممەن تار­عىنداعى قونىسىنا اماناتتاپ جەر­لەيدى. وسىلايشا, از عۇمىرىندا كوپ ءىس تىندىرعان, تالاس-تارتىستى ءومىر سۇر­گەن « ۇلى دالانىڭ جاڭعىرتۋشىسى» اتانعان حان جاڭگىر باقيعا كوشەدى.

1848 جىلى 7 قىركۇيەكتە وردالىق سۇلتاندار شۇكە نۇرالىحانوۆ, مەڭ­دىگەرەي بوكەيحانوۆ, كوشەكقالي شىعاەۆ, ءباتىرالى جانسۇلتانوۆ ورىن­­بور اسكەري گۋبەرناتورى ۆ.ا.وب­رۋچەۆكە حان جاڭگىردىڭ ءمايىتىن حان ستاۆ­كاسىنداعى ءوز اعايىن-تۋىستا­رى جەر­لەنگەن قورىمعا قايتا جەرلەۋ تۋ­رالى ءوتىنىش جولدايدى [رگيا رمتا, 6-قور, 10-ءتىزىم, 6092-ءىس, 1-پاراق]. الايدا حاننىڭ ءمايىتىن قايتا جەر­لەۋ تۋرالى ماسەلە كەشىكتىرىلىپ, جاڭ­گىردىڭ ۇلى يبراحيم 1849 جىل­ى 15 اقپاندا ورىنبور گۋبەر­ناتورىنا راپورت جولدايدى. وندا: «جوعارى مارتەبەلى, مەنىڭ اكەم حان جاڭگىر 1845 جىلدىڭ جازىندا تار­عىن وزەنى بويىنداعى جازعى يمە­نيەسىندە دۇ­نيە سالدى. اعايىن-تۋىس­تارىمىز سول كەزدە مارقۇمنىڭ دەنە­سىن حان ستاۆ­كاسىنداعى قورىمعا اكە­لۋدى ويلا­عانمەن, قيىندىقتارعا باي­لانىستى كەيىنگىگە قالدىرۋعا تۋرا كەلگەن ەدى. تۋىستارىمىزدىڭ مارقۇم حاننىڭ ءمايىتىن قايتا حان ستاۆكاسىنا جەرلەۋ تۋرالى تىلەگى ورىن­دالماعاندىقتان جانە مارقۇمنىڭ دەنەسىن قايتا جەر­لەۋگە مۇسىلمان دىنىندە رۇقسات بەرىل­گەندىكتەن, سىزدەن جوعارى مارتەبە­لىم, اكەمنىڭ مۇردەسىن حان ستاۆكاسىن­داعى قورىمعا اكەلىپ قويۋعا رۇقسات بە­رۋى­ڭىزدى سۇرايمىن», دەپ جازادى [بۇل دا سوندا, 4-پاراق] ورىنبور اسكەري گۋبەرناتورى وبرۋچەۆ 1849 جىلى 22 اقپاندا سۇلتان ءيبراحيمنىڭ ءوتىنىشىن ىشكى ىستەر مينيسترىنە جەتكىزەدى [بۇل دا سوندا, 5-پاراق] گۋبەرناتوردىڭ بۇل حاتىنا ىشكى ىستەر ءمينيسترى سول جىلدىڭ 8 ناۋرىزىندا №1179 جاۋاپ حات جولداپ, حان جاڭگىردىڭ دەنەسىن قايتا جەرلەۋگە رۇقسات بەرىلگەنىن جازادى. الايدا قازىلىپ الىنعاننان كەيىن حاننىڭ دەنەسىن بىردەن قورعاسىن نە بولماسا شايىرلى (زاسمولەننىي) تابىتقا سالۋدى تاپسىرادى.

ىشكى قازاق ورداسىن باسقارۋ جو­نىندەگى ۋاقىتشا كەڭەس توراعاسى م.بوكەيحانوۆ ورىنبور اسكەري گۋبەر­ناتورىنا 1849 جىلى 11 قاراشا­دا جازعان №428 راپورتىندا مار­قۇم حان جاڭگىردىڭ دەنەسىن تارعىننان حان ستاۆكاسىنداعى قورىمعا كوشىرۋ­دى جاز مەزگىلىنىڭ ىستىعىنا بايلانىس­تى كۇزگە قالدىرعانىن, وتكەن قازان ايىندا حاننىڭ تۋىستارى ءمايىتتى كو­­شىرۋگە قاجەتتى زاتتاردىڭ دايىن­دى­­عىن حابارلايدى. ۋاقىتشا كەڭەس سۇل­تان مەڭدىگەرەي بوكەيحانوۆقا تار­عىنداعى ستاۆكاعا تۋىستارىمەن بارىپ, حاننىڭ مۇردەسىن قازىپ الىپ قورعاسىن نەمەسە شايىرلى تا­­بىتقا سالىپ نارىن قۇمىنداعى ستاۆ­­كاعا اكەلىپ جەرلەۋدى تاپسىرادى. م.بوكەي­حانوۆ ايتىلعانداردىڭ تو­لىقتاي ورىندالعانىن, قازىپ الىن­عان كەزدە مۇردەنىڭ ب ۇلىنبەگەنىن, حان­نىڭ دەنەسى سالىنعان تابىت 29 قازان كۇنى حان قورىمىنداعى تۋىستارىنىڭ قاسىنا قايتا جەرلەنگەنىن جەتكىزدى [بۇل دا سوندا, 14-پاراق 15].

حان جاڭگىردىڭ تارعىننان حان ستاۆكاسىنا قايتا جەرلەۋ راسىمدە­رىن وتكىزگەن وسىنداعى ءجامي مەشىتىن ­احۋنى, قازي ءجابير حاماد ۇلى ورىنبور ءدىني باسقارماسىنا جولداعان حاتىن­دا: «سو­ۆەتنيك جاساۋىل سۇلتان مەڭدىگە­رەي بوكەيحان ۇلىنىڭ 1849 جىلى 24 قازانداعى №3932 بۇيرىعىمەن جاڭ­گىر حاننىڭ ءمايىتىن نارىن قۇمىن­داعى تۋىستارىنىڭ جانىنا جەرلەۋ ءۇشىن 25 قازاندا شىعىپ, 27 قازاندا بورسىعا جەتتىك. حاننىڭ قابىرىنە قۇران شاريف حاتىم ەتتىك. سول كۇنى حان قابى­رىن قازىپ الدىق, تاڭ قالىپ تۇردىق, حان سۇيەگى بۇزىلماعان, سونى كورىپ شاتتانعانىمىزدان جىلادىق. سودان سوڭ جاڭا بوزگە وراپ, حاننىڭ سۇيەگىن ورداداعى حان ستاۆكاسىنا جەتكىزۋ ءۇشىن جولعا شىقتىق. وردا حالقى الدىمىزدان شىعىپ, حاننىڭ تابىتىن كوتەرىپ, قۇرمەت كورسەتتى. 29 قازاندا حان قابىرىن وردادا قاراعاي تابىتقا سالىپ, سۇلتان ءادىل بوكەيحان ۇلى تاراپىنان تۇزىلگەن قابىرىنە كەلتىردىك. رۋحىنا قۇران شاريف باعىشتادىق», دەپ جازادى [«اسار» كىتابى. ءىىى-ءىV توم. قازان: رۋحيات, 76-ب.].

جاڭگىر حان قۇلپىتاسىنىڭ زەرت­تەلۋى تۋرالى بىرەر ءسوز جازا كەتەيىك. حان قۇلپىتاسىن وقىپ, باسىلىم­عا جاريالاعان – وردا تاريحي مۇرا­جايىنىڭ (قازىرگى باتىس قازاقستان وب­لىستىق حان ورداسى تاريحي-مادەني, ارحيتەكتۋرالىق ەتنوگرافيالىق مۋ­زەي-قورىعى) اعا عىلىمي قىزمەتكەرى تال­­عات شارىپقاليەۆ. ت.مەڭدىعالي­ ۇلى­نىڭ «قۇلپىتاس بەتىندەگى كونە جازۋ­لار سىر شەرتەدى» ماقالاسىندا: «بۇگىن­دەرى جاڭگىر حاننىڭ مازارىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسى اياقتال­دى. وسى ورايدا ويلاندىرار جايت – حان قورىمىندا جەرلەنگەن حاننىڭ تۋما-تۋىس, ۇل-قىزدارىنىڭ ەسىمدەرى انىق­تالماي, جۇمباق بولىپ جاتۋى. ءبىز­دىڭ قولىمىزدا قازىر ەكى قۇلپىتاس جازۋى­نىڭ اۋدارماسى بار. ونىڭ بىرەۋى – حاننىڭ ءوز باسىنداعى قۇلپىتاس. ال­ماتى قالاسىنداعى تۇرىك-قازاق ليتسە­يىنىڭ مۇعالىمدەرى (اراب ءتىلىنىڭ ماماندارى) اۋدارىپ بەردى. قۇلپىتاس­تاعى جازۋلار تومەندەگىدەي رەتپەن شىقتى: «قىپشاق حانى ءابىلحايىردىڭ وعى­لى نۇرالى حاننىڭ ءناباراسى جيحان­گەر حان بوكەي حاننىڭ بارزانداسى دارفانيدەن دارىباككايىر رەحلەت ەتكەن (بۇل دۇنيەدەن و دۇنيەگە كەتكەن). ايات: «حاللۋ ينناحي يللاحي ۆا يننيحي يللاحي رادجي ان». 44 جاسىندا 1845 جىلىندا (مۇسىلمانشا 1265 جىل) دۇعا وقىلعان. بۇل قۇلپىتاستىڭ الدىڭعى بەتىندەگى جازۋلار, ال ارتقى بەتى مەن ەكى جانىندا قۇران سۇرەلەرى ورنەكتەلگەن», دەپ جازادى. [«وردا جۇلدىزى» گازەتى, 15.08.1997]. وردا اۋدانىنىڭ باس يمامى س.اشەنوۆتىڭ «قۇلپىتاستار قۇپياسى» ماقالاسىندا: «حان جاڭگىردىڭ قۇلپىتاسىنداعى جازۋدى وقىپ, 44 جاسىندا 11 سيمماحريدا 1845 مارحومدا دەپ, ارتىنا جازىلعانى جوقتاۋ ءبايىت ەكەنىن» جازادى [«ورال ءوڭىرى» گازەتى, 25.07.1998.] كەيىن ت.شارىپقاليەۆ جاڭگىر حان قۇلپىتاسىن قايتا زەرتتەپ, «حان جاڭ­گىر قاشان دۇنيەگە كەلگەن؟ ءدۇدامال پايىمداۋ­لار مەن قاراما-قايشى دەرەكتەر» اتتى ماقالاسىندا جاڭگىردى 42 جاسىن­دا 1845 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى دەپ كور­سەتكەن [«ورال ءوڭىرى» گازەتى, 31.01.2002].

2004 جىلى ش.ءۋاليحانوۆ اتىن­داعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينس­تيتۋتىنىڭ ما­­گيستران­تى ا.وما­روۆا, 2014 جانە 2016 جىل­دارى ر.سۇ­لەيمەنوۆ اتىن­داعى شى­عىس­تانۋ ينس­تيتۋتىنىڭ عالىم­دارى ءا.ءمۇ­مى­نوۆ, ا.نۇرمانوۆا, د.مەدە­روۆالار دا جاڭ­گىر حاننىڭ قۇلپى­تا­سىنداعى «1845 جىلى 42 جاستا دۇنيە­دەن ءوتتى» دەگەن دەرەكتى قۋاتتادى.

مۇراعات قۇجاتتارى مەن قۇلپىتاس جازۋلارىن ەسكەرە وتىرىپ, حان جاڭ­گىردىڭ تۋعان جىلى 1803 دەگەن پىكىردى قولداپ, عىلىمي ءبىرىزدى اينالىمعا ەن­گىزگەن دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىز.

گۇلمارۋ مىرزاعاليەۆا,

باتىس قازاقستان وبلىستىق

حان ورداسى تاريحي-مادەني, ارحيتەكتۋرالىق-ەتنوگرافيالىق مۋزەي-قورىعى ديرەكتورىنىڭ عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى