ول كەزدە ادەبيەت تۋرالى كوپ ايتىلادى. جۇرت دۇكەننەن كىتاپ ساتىپ الىپ وقيدى. زيالىلاردىڭ مادەنيەتىن كورگەن (الدە ەستىگەن) كەيبىر ءوزىن وركەنيەتتى سانايتىندار سىقيتىپ ۇيىنە كىتاپ جيناپ, وعان پارىقتىڭ نەمەسە كەڭەس ادامىنىڭ تۇرمىستىق سالتىنىڭ ءبىر بەلگىسى رەتىندە قارايتىن.
جالپى جازۋشى جايلى ايتىلادى, بىراق جۇرتتىڭ جادىندا, اۋزىندا كىتاپتىڭ اتتارى جۇرەتىن. ونىڭ اۆتورىنىڭ كىم ەكەنىن بىلمەۋى مۇمكىن, ءتىپتى ول ماڭىزدى دا سانالمايدى, كىتاپتىڭ اتىن شاتاستىرماسا بولدى. بىرەۋ الدەبىر وقيعانىڭ سيۋجەتىن بايانداپ, «شۇعانىڭ بەلگىسىنەن» وقىدىم» دەسە, «جو-وق, ول «بوتاگوز» رومانىندا عوي» دەپ داۋ ايتادى. «دۇرىس ەمەس, ء«مولدىر ماحابباتتا» دەيدى ەندى ءبىرى.
قالىپتاسقان ۇردىسپەن شىعارمانى اۆتورىنا قاراماي وقي بەرەسىڭ. ءوزىم دە ۇناعان كەيبىر ولەڭدەردى جاتتاپ الاتىنمىن. «جالىن», «جۇلدىزدى» بىلاي قويعاندا, ءوزىمىزدىڭ اۋداندىق گازەتتەن دە ۇناعان ولەڭدەردى جاتتاي بەرەتىنمىن.
شىلىكتى وزەك, ءشيلى وزە
بايىرعى ساي,
بايىرعى ساي – مەن وسكەن
«قايىڭدى ساي»,
بالا كوڭىل تابىسقان وزىڭمەنەن
ايىرىلعىسى كەلمەي تۇر,
ايىرىلعىسى-اي.
بالا كۇننەن سىر تارتىپ باۋ,
قۇراعىڭ,
جىلعالاردا جىرلاسا ءجاۋدىر اعىن,
كوكتەمەدەن ءنار العان
قويناۋىڭنىڭ
بالبىراۋىن قاراشى, بالبىراۋىن.
مۇنى كەيىن ءبىلدىم, اراسانباي اقىننىڭ «قايىڭدى ساي» دەگەن ولەڭى ەكەن. مىنە, حالىق ادەبيەتتى وسىلاي وقىپ, وسىلاي بىلەتىن. ءتىرى جازۋشىنى كوپ كورە قويمايدى, جازۋشى دەگەن ەلدىڭ قيالىنداعى جەرگە اندا-مىندا تۇسەتىن پەرىشتە سياقتى.
مەكتەپتەگى كەزىمدە اۋدان ورتالىعىندا سەكەن يماناسوۆ, وتەپبەرگەن اقىپبەكوۆ سياقتى ءبىر-ەكى قالامگەر بار دەپ ەستيتىنمىن. كەيىن بايقاپ قاراپ ءجۇرىپ, سولاردىڭ ءبىرى – اراسانباي ەستەنوۆ ەكەنىن ءبىلدىم. بالا كوڭىلمەن, «جازۋشى بولسا ءبىتتى, ەگدە جاستاعى ادام» دەپ ويلايتىنبىز. «جالىن» الماناعىنان سۋرەتىن كوردىم, جاپ-جاس جىگىت – تاڭعالدىم.
1977 جىلى – كەڭەس ەلىندە ۇلى قازان توڭكەرىسىنىڭ 60 جىلدىعى تويلاندى. قىل اياعى «ادگوندە» وتكەن كىشىگىرىم ءىس-شاراعا دەيىن قىزىلداردىڭ جەڭىسى مەن كەمەلدەنگەن ءسوتسياليزمنىڭ جىرى جىرلانىپ جاتتى. سول جىلى «گوسكوميزدات» جانە لەنينشىل كوممۋنيستىك جاستار وداعىنىڭ ورتالىق كوميتەتى, جازۋشىلار وداعى بىرلەسىپ ۇيىمداستىراتىن ءداستۇرلى «جالىن» جابىق بايگەسى دە, البەتتە, بولشەۆيكتەر ۇكىمەتىنىڭ قۇرمەتىنە وتكىزىلدى. وسى ادەبي بايگەنىڭ ىنتالاندىرۋ سىيلىعىن اراسانباي ەستەنوۆتىڭ «شىرعالاڭ» حيكاياتىنىڭ يەلەنۋى – قازاق قوعامىنىڭ ۇلكەن جەڭىسى ەدى. سەبەبى يمپەرشىل يدەولوگيانىڭ كوزدەيتىنى دە, كوكسەيتىنى دە كوممۋنيستىك مۇراتتىڭ ارقاشان ۇستەم بولۋى. ال مىنا شىعارمادا قازاق حالقىنىڭ قياناتتىقپەن قىرعىنعا ۇشىراعانى, ەل باستايتىن يگى جاقسىلارىنىڭ قولعا تۇسكەنى باسى شابىلىپ, وزگەسى توز-توز بولىپ قاشقانى سۋرەتتەلگەن ەدى. مۇنداي شىعارمانى بايگەگە ۇسىنباق تۇگىلى جازۋدىڭ ءوزى – جۇرەكجۇتقاندىقتى كورسەتەدى. اراسان اعامىز نەبارى 24 جاستا ەكەن. الدە البىرتتىقتىڭ بەتىمەن وسىنداي نار تاۋەكەلدىككە باردى ما؟..
ال «شىرعالاڭ» حيكاياتى نە تۋرالى جانە كىمدەر جايلى ەدى.
بولشيۆيكتەر وكىمەتى ورناعاندا اۋەلدە اۋىلناي بولعان, ارتىنان كوزقاراستارى ۇيلەسپەي قىزىلدارعا قارسى شىعىپ, تۇتقىندالىپ, اقىرى قاشقىندىققا ۇشىراعان ەل اعاسى نۇرمۇحانبەت جايلى. ول جاپان تۇزدە جالعىز كەلە جاتىپ, سان ءتۇرلى ويعا كەتەدى. «جاڭا زامان قۇرىسامىز دەپ, اتتان تۇسپەي ءتۇن قاتىپ جۇرگەندەگى شىققان ۇشپاقتارى وسى ما؟ باياعى اتام زاماننان بەرى مالىن باعىپ, «قويىن قۇرتتاپ, ايرانىن ۇرتتاپ», كەلە جاتقان ءبىر قازاقتى «كەدەي» مەن «باي» دەپ ەكى جىككە ءبولىپ, بىرىمەن-ءبىرىن اتىستىرىپ, شابىستىرىپ, قىرقىستىرىپ قويعانىنا اقىلى جەتپەيدى. سول ايتاققا ەرگەن ءوز اعايىندارىنا تاڭ. اكەم-اۋ, بۇعان دەيىن قالاي ءومىر ءسۇرىپ كەلىپ ەدى... باي دەگەن ءسان-سالتاناتىمەن, اۋىل-ايماعىمەن ەل-جۇرتتىڭ قورعانى, ماقتانىشى ەمەس پە ەدى. اتاعى التى الاشقا كەتكەن كەشەگى مامان – تۇرىسبەكتەر قانداي ەدى دەسەڭشى. اينالاسىنداعى تامام ەلگە قامقور دا, قورمال بولعانى ءوز الدىنا جاڭاشا وقىتاتىن مەكتەپ سالىپ, قازاق بالالارىنىڭ كوزىن اشىپ, ۇلكەن قالالار ۆەرنىي مەن ۋفا, پەتەربورعا دەيىن ءبىلىم الۋعا ۇيىتقى بولعانى نەگە ەلەنبەيدى؟ ەل-جۇرتى قۇرمەتتەپ, «بايقاجى» اتاپ كەتكەن سول مامان اۋلەتى اشقان «مامانيا» مەكتەبىنىڭ العاشقى تۇلەكتەرى ءبىلال مەن ءىلياس ءبىلىمدى دە بىلىكتى ازامات ساناتىندا وسى كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەلەشەگى ءۇشىن تەر توگىپ, جاڭا زاماننىڭ ىرگەسىن قالاسىپ ءجۇر عوي. ونى نەگە كورمەيدى بۇلار؟.. كۇيىندىڭ نە, كۇيىنبەدىڭ نە, ەندى ءبارىبىر. سەبەبى جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي ەل مەن جەر قامى ءۇشىن ارقا ەتى ارشا, بورباي ەتى بورشا بولا عۇمىر كەشكەن سول اۋلەتتىڭ باسىنا تۇسكەن كەشەگى قيامەت قايىم كۇنىن ايتساڭشى! و دۇنيەلىك بولعان مامان, ونىڭ ۇلى تۇرىسبەكتەر قايتا ول زاۋالدى كورمەي كەتتى. ءدال بۇلاي بولارى ءۇش ۇيىقتاسا تۇستەرىنە كىرمەگەن دە شىعار, جاندارى ءجانناتتا بولعىرلار. كورمەي كەتكەندەرى دە ءجون ءبىر ويدان» دەگەن تولعاقتى نەبىر بايلامنىڭ باسىن شالادى.
«سول اۋلەت» دەپ وتىرعانى مامان ءبيدىڭ ورەن-جاراندارى. بالاسى تۇرىسبەك ۋفا قالاسىنداعى «عاليا مەدرەسەسىنىڭ» ۇلگىسىن الدىرىپ, قارااعاش قىستاعىندا مەكتەپ سالدىرىپ, ونى اكەسىنىڭ ەسىمىمەن «مامانيا مەدرەسەسى» دەدى. ال ءىنىسى ەسەنقۇل 1913 جىلى قازاق رومانىنا تۇڭعىش بايگە جاريالاعان مەتسانات. سول كەزدە زيالىلار ونى «قازاقتىڭ نوبەلى» اتادى. سونىمەن قاتار «الاشوردا» قايراتكەرلەرىمەن قارىم-قاتىناسى تىعىز بولعان جانە سەمەيدە «الاش» اتتى اسكەرىن قۇرۋعا قولۇشىن بەرگەن ادام ەدى. الاشوردانىڭ «قازاق» گازەتى مەن «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ ۇزبەي شىعىپ تۇرۋىنا قارجىسىن اياماعان كىسى.
وسى اۋلەت زامان تەپكىسىمەن ارعى بەتكە اۋىپ كەتكەندە, ادىسقوي قىزىلدار ارتىنان مۇحامەدجان تىنىشباەۆ پەن ءبىلال سۇلەەۆكە ەسەنقۇل قاجى مەن تۇرىسبەكتىڭ ۇلى قۇدايبەرگەنگە حات جازدىرادى. حاتتارىندا «اتاجۇرتقا قايتا كوشىپ كەلسە, كەشىرىم بەرىلىپ, ءبارى باياعىداي بولادى» دەپ ايتىلادى.
حاتتى ارعى بەتكە اپارىپ بەرىپ جۇرگەن باس كەيىپكەر نۇرمۇحامەت. بۇل –1921 جىل ەدى. حاتتى وقىپ ەسەنقۇل قوپالاقتاپ قالادى. ال قۇدايبەرگەن قاجى بۇل ۇگىتكە يىمەگەن. سەنگىسى دە كەلگەن جوق. كوكىرەك كوزى اشىق, الداعىنى بولجاي بىلەتىن ونىڭ سونداعى ايتقان اماناتى: «مەن ءوز جەرىمنەن, ەلىمنەن قاشقان جوقپىن. مەنى ەلىمنەن ەرىكسىز قۋدى. ماجبۇرلەدى. كەڭەس وكىمەتى مەنى ادام قىلمايدى. جايىما قالدىرمايدى. اتپاعان كۇندە, سوتتايدى. مەن تىنىش ءومىر ءسۇرىپ, ۇرپاق سۇيگىم, مامان اۋلەتىن جالعاستىرعىم كەلەدى. تەكتىلىكتەن ايرىلماۋىمىز كەرەك. امان جۇرسەڭ, كەلەر ۇرپاققا وسىنى جەتكىز!» دەيدى.
سونىمەن ەسەنقۇل مال-مۇلكىمەن, ەل-جۇرتىمەن قايتا اتاقونىسقا ورالادى. ورالىسىمەن تۇتقىندالىپ, يتجەككەنگە ايدالادى. ايەلدەرىن كەڭەس زاڭىمەن تاراتىپ جىبەرەدى. اتالعان تۋىندى ەل باسىنا تۇسكەن زوبالاڭدى كۇندەردى كوركەم سيپاتتاي العان ەدى.
وسىنداي الامان دودادان اراسانباي ەستەننىڭ اۋىلدا ءجۇرىپ توبە كورسەتۋى, ادەبيەتكە دەگەن ۇلكەن قابىلەتىن تانىتتى. بايگە مازمۇنى قىزىل سۇڭقارلاردى ۇلىقتاۋعا ۇندەسە, وندىردەي ول شىعارماسىندا قىزىلداردىڭ قىسپاعىنان بولعان ۇلتتىق تراگەديانى ءسوز ەتتى. باتىلدىق پەن شەبەرلىك ءدوپ كەلىپ, جاس جىگىت قوياسىن قازعانداي كەڭەس پيعىلى مەن ساياساتىن وسىلاي كورسەتەدى. مۇنى قازىلار بايقاماي قالماعانى اقيقات, تەك ادەبيەت دەپ قاراپ, ارعى جاعىنا ءمان بەرمەۋگە تىرىسقان سياقتى.
قىسقاشا قايىرىپ ايتقاندا «شىرعالاڭ» حيكاياتىنداعى مازمۇن وسىنداي. بۇنىڭ ءبارى قىزىل يمپەريانىڭ قۇرساۋىندا وتىرسا دا اۆتور اقىل-وي ساناسىنىڭ ەركىندىكتى اڭساپ, تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلۋىنىڭ كورىنىسى. قالامگەردىڭ كوركەمدىك ارقىلى حالقىنىڭ اسىل مۇراتىن پاش ەتۋىن ۋاعىندا بايقاماسا, كورە الماسا ول – ادەبيەت سىنشىلارىنىڭ ماسەلەسى. ال اراسان اعامىز بىرتوعا مىنەزدىڭ كىسىسى, شىعارماسىن جازۋدى عانا بىلەدى. الدەكىمدەر سياقتى قالامىنان بولار-بولماس بىردەمە تامسا, كەۋدەسىن ۇرىپ, دۇربەلەڭگە سالمايدى.
ۇياڭ مىنەزدى, سىپايى عانا سويلەيتىن اعامىزدىڭ بويىندا بۇعىنىپ جاتقان ونەردىڭ كەنى كوپ. ادەبيەتتى ۇلكەندەرگە دە, بالالارعا دا ارناپ جازادى. پروزانى دا, پوەزيانى دا تەڭ مەڭگەرگەن. سازگەرلىگى ءبىر توبە, انشىلىگى تاعى بار – ناعىز قازاقتىڭ سال-سەرىلەرى ىسپەتتى... قازىرگى كۇنى قالامگەردىڭ قولىنان شىققان ون بەس شاقتى كىتابى كوپشىلىك يگىلىگىنە اينالعان. «شىرعالاڭ», «اۋىل تاڭى», «بايانجۇرەك باۋرايىندا», «تاسجارعان ەرتە كوكتەيدى», «ايجاڭعىرىق», «جانساۋعا», «پەرىشتەلەر پاتشالىعى», «الاشاپقىن» اتتى حيكاياتتار مەن اڭگىمەلەر جيناعى جانە بالالارعا ارنالعان «الىپپەمەن قوشتاسۋ», «مەكتەپتەگى مەيرامدار», «كيەلى ساندار», «العاشقى قوڭىراۋ», «جۇمباقتار مەن جاڭىلتپاشتار», «جەتى سانى كيەلى», ء«بىزدىڭ باتىر بابالار», «كونە كەنتتەر كۇمبىرى» كىتاپتارى مەن «تاۋداي بولىپ وسەمىز», «وتان – انا, جەر – بەسىك», «ارمان قاناتىندا» اتتى ءان جيناقتارى بار.
...كوز الدىمدا قاپالدىڭ كوشەسىمەن سۇڭعاق بويلى, شاشى يىعىنا تۇسكەن, دەنەسى ءتىپ-تىك ءبىر جىگىت كەتىپ بارا جاتقانداي... ورتالىق كوشەمەن ءتۇزۋ تارتىپ, اۋداندىق گازەتتىڭ رەداكتسياسىنا بۇرىلادى...
وسىنداي اعانىڭ الدىڭدا جۇرگەنىنە نە جەتسىن!
ادىلبەك ىبىرايىم ۇلى,
حالىقارالىق ادەبي «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
