سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ, فرانتس كافكا اتىنداعى حالىقارالىق ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى, دراماتۋرگ, كينوگەر, اۋدارماشى اكىم تارازي اعامىزدىڭ بيىل 90 جاسقا تولعان مەرەيتويىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «اكىم تارازي – ادەبيەت الەمىندە وتە سيرەك كەزدەسەتىن تۇلعا, قازاق ادەبيەتىندە ەرەكشە ورىن العان بىرەگەي جازۋشى» دەپ, كەزىندە اڭىز بولعان, بۇگىندە ابىزعا اينالعان جازۋشى جونىندە اعىنان اقتارىلىپ ەدى. اسىرەسە حالقىمىزدىڭ الماعايىپ تاعدىرىن, قىسىلىپ شىققان قيىن-قىستاۋ كەزەڭ-ناۋبەتىن, سونداي سۇرقىلتاي زاماندا وزگەرىسكە ۇشىراعان پسيحولوگيالىق بولمىسىن شەبەر سۋرەتتەگەن قالامگەر ەكەنىن باسا اتاپ وتكەن ەدى.
ابىزدىڭ بيىلعى ايتۋلى مەرەيتويى قارساڭىندا جارىق كورگەن ۇلكەن 12 تومدىق شىعارمالار جيناعى حالىق رۋحانياتىنا قوسىلعان مول قازىنا, زور مۇرا دەپ بىلەمىز. سونىڭ ىشىندە «تاسجارعان», «قورقاۋ جۇلدىز», «جازا» قاتارلى تۋىندىلارىنىڭ بوگەنايى بولەك, ورنى ەرەكشە ەكەنى ءسوزسىز. ءتىپتى كەيىنگى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىقسا دا, قالامىن مۇلدە سۋىتپاعان جازۋشىنىڭ «اندرەي» جانە «كۇلتاي جەڭەشەم مەن الەكساندر سولجەنيتسىن» دەگەن ەسسە-حيكاياتتارىن وقىپ ەستاندى كۇي كەشكەنىمىز بار. بۇل ءبىر ەسەپتە عاسىر جاساعان ابىزدىڭ ارىلۋ-رەكۆيەمى دەپ تە تۇسىندىك. قالاي بولعاندا دا, بۇل ەكى ەسسە-حيكايات – ادەبيەت قورجىنىنا قوسىلعان جاڭا ءبىر سۇيەكتى شىعارما, سۇبەلى ولجا ەكەنى داۋسىز.
اكىم اعانىڭ «كۇلتاي جەڭەشەم مەن الەكساندر سولجەنيتسىن» اتتى ەسسە-حيكاياتىندا: «اشتىق, ارامدىق ادامنىڭ ءتانىن ولتىرەدى, بىراق اشتىق تا, ارامدىق تا ادامنىڭ رۋحىن ولتىرە المايدى» دەيدى. بۇل ءسوز – ساپتاياققا اس قۇيىپ, سابىنا قاراۋىل قويعان, قيالدى قىسىراتقان سوناۋ زۇلمات زاماننان شىققان حالقىمىزدىڭ جىگەرىن جانىپ, رۋحىن اسقاقتاتا تۇسەدى. مەملەكەتتىڭ ىرگەسى وسىنداي مەرەيى ۇستەم, رۋحى بيىك تەزيستەرمەن بەكىسە كەرەك. سوندىقتان دا مۇنداي وپتيميستىك وي قازىرگى قوعامنىڭ اۋاداي اڭساپ وتىرعان رۋحاني قاجەتىلىگى ەكەنى راس.
ال قالىڭ وقىرمان قاۋىم ءسۇيىپ وقىعان «تاسجارعان» رومانىنداعى وماردىڭ وبرازى ءالى كۇنگە سانامىزدا ساقتالىپ, جادىمىزدا جاتتالىپ قالدى. جازۋشى «تاسجارعان» تۋىندىسى ارقىلى تۇتاس ءبىر كەزەڭنىڭ بەدەرىن, «سوۆەتتىك ءومىر» دەيتىن قاتال جۇيەنىڭ ايارلىعىن اياماي اشىپ كورسەتەدى. سول سەكىلدى «قورقاۋ جۇلدىز» رومانىنداعى باس كەيىپكەر ءساليمانىڭ تاعدىرى دا تالعامى بيىك وقىرماندى بەي-جاي قالدىرعان ەمەس. تەرەڭ ويدىڭ تۇبىنە تارتتى. جازۋشى ءساليمانىڭ اۋزىمەن: «ادىلدىك نەگە ءالسىز بولۋى كەرەك؟ قيانات نەگە قۇدىرەتتى بولۋى كەرەك؟» دەگەن سۇراق قويادى. مەن كوپ جىل مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءجۇرىپ, قولىم قالت ەتكەن ساتتەردە قاداري-حالىمشە وقۋعا قۇمار بولدىم. ارينە, بۇل ءبىر مەن عانا دەگەن ءسوز ەمەس, ءبىز مەيىلشە كىتاپ وقىپ وسكەن ۇرپاقپىز. سودان تۇيگەنىم: كوركەم شىعارما – وقىرمانعا اقىل ايتپاي, وعان سۇراق قويا بىلسە, ياعني ويلاندىرا السا عانا ول ومىرشەڭ تۋىندى دەگەن ويعا بەكىپ ەدىم. وسى تۇرعىدان العاندا, مەن ءساليمانىڭ ساۋالى تالايدى تولعاندىرعانىنا كۇمانىم جوق. بۇل, ارينە, اكىم تارازي پروزاسى تۋرالى ءبىر عانا مىسال.
تارازي تۋىندىلارىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە تۇسى – شىعارمادا جىلتىر سوزگە ساراڭ, ويى وزىق ءتۇسىپ تۇراتىنى. اكىم اعا شىعارمالارى بىردەن باۋراپ اكەتپەيدى, كوبىنە-كوپ باسى كەدىر-بۇدىر كەلەدى. جالىنان سيپاتپايتىن اساۋ. ايتكەنمەن ءسال شىداس بەرگەن وقىرمان مول ولجاعا كەنەلەتىنى بار. ويتكەنى اكىم اعانىڭ شىعارماداعى ساف ويى – تەڭىزدىڭ تۇبىنە جاسىرعان اسىل جاۋھار ىسپەتتى. تەرەڭدە جاتادى. ول وقىرمانعا ولجانى وڭاي بەرە سالمايتىن جازۋشى. قاي شىعارماسىن الىپ قاراساق تا, كونفليكت پەن كونتراستقا باي. شيرىققان پسيحولوگيالىق تارتىستار – قۇپيا قۇبىلىسى مەن بۇرىلىسى مول ادام جان دۇنيەسى سەكىلدى نەمەسە قوعامدىق قۇندىلىقتار قايشىلىقتارى ءتارىزدى.
اكىم ءتارازيدىڭ دراماتۋريالىق شەبەرلىگى ءتىپتى دە كەسەك. ءار جىلدارى تەاتر ساحناسىنان تۇسپەگەن پەسالارى كورەرمەن كوڭىلىنەن شىعىپ, كوزايىمىنا اينالدى. كەزىندە اكىم اعانىڭ دراماتۋرگيالىق الەۋەتى تۋرالى: «اساۋ بوكەي», «جاقسى كىسى», «كۇلمەيتىن كومەديا» – قازاق ادەبيەتىنە, قازاق دراماتۋرگيا سالاسىنا قوسىلعان كلاسسيكالىق ۇلگى. بۇلار – ۋاقىت وتسە دە, ءوزىنىڭ وزەكتى ءمان-مازمۇنىن جوعالتپايتىن شىعارمالار» دەپ باعالاعان ەدى, بەلگىلى تەاتر سىنشىسى اشىربەك سىعاي.
اكىم ءتارازيدىڭ دراماتۋرگيالىق قۋاتى تەك تەاتردا ەمەس, جالپى, شىعارمالارىندا بىردەن كوزگە تۇسەتىن فەنومەن. وسى ورايدا مەن ونى بەرنارد شوۋ مەن البەر كاميۋگە كوبىرەك ۇقساتامىن. ول شەكسپيردەن كەيىنگى ۇلى دراماتۋرگتەر سياقتى قاراپايىم قۇندىلىقتار مەن قاعيدالارعا سۇيەنە وتىرىپ شيەلەنىسكەن كوركەم شەشىمدەرىمەن تاڭعالدىرا بىلگەن دراماتۋرگ.
اكىم اعانىڭ 1960-1980 جىلدار ارالىعىندا قازاق كينوسى سالاسىندا باس رەداكتورلىقتان باستاپ, كسرو كينەماتوگرافيا وداعىنىڭ حاتشىسى قاتارلى كوپتەگەن باسشىلىق قىزمەتتە بولىپ, قازاق كينوسىن دامىتۋعا وزگەشە ۇلەس قوسقانى بۇگىنگە دەيىن كوز الدىمىزدا. كينو سالاسىندا دا قالدىرعان قولتاڭباسى دا بولەك. «تۇلپاردىڭ ءىزى», «ارمان – اتامان», «قاراش-قاراش وقيعاسى», «قىزجىلاعان», «مۇستافا شوقاي» سىندى تۋىندىلارى قازاق كينودرامتۋرگياسىنىڭ التىن ساندىعىنا تۇسكەن ولشەۋسىز قازىنا.
قازاق تاريحى تۋراسىندا ايتىلعاندا دا, اكىم اعانىڭ اتى قالىس قالمايدى. ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن ورىستىڭ اتاقتى تاريحشى-عالىمى نيكيتا ءبيچۋريننىڭ «ورتا ازيانى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ كونە زامانعى تاريحى» جانە «مىڭقولدىڭ ءتورت حانى» دەگەن ەكى ۇلكەن تاريحي ەڭبەگىن اۋدارعانى وسىنىڭ دالەلى. تەك وسى ەكى كىتاپپەن دە قازاق مادەنيەتى تاريحىنا ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعا بولىپ قالا بەرەدى.
«كوك اسپاندا قىراعى كوز بار». ۇلى ءسوز. بۇل اكىم اعانىڭ ءسوزى. سول «قىراعى كوز» اكىم اعاعا ۇنەمى كوز قىرىن سالا جۇرگەندەي سەزىلەدى. وسى كۇنگە دەيىن تالاي بەلەستەن ءبىر سۇرىندىرمەي, امان الىپ شىققان «قىراعى كوز» تەك وڭ كوزىمەن قارادى دەسەك, اسىلىق ايتقاندىق بولماس. ارينە, اكىم اعا تۋرالى ايتىلار اڭگىمە كوپ. اسىرەسە بىزگە ۇلگى بولعان – كەسەك تۇلعالىق تۇرپاتى, ادامي بولمىسى. ونىڭ الدە بىرەۋدى اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ ورىنسىز ماقتاعانىن, وڭدىرماي داتتاعانىن كورمەدىك. ال قوعامداعى كەيبىر تيپتەردى كەيىپكەر سومداۋ ارقىلى قاتاڭ سىنعا الۋ – ول سۋرەتكەردىڭ مىندەتى دە شىعار. ايتپەسە تالاي ءمۇيىزى قاراعايداي قالامگەردىڭ مۇيىزدەسىپ قالعانىن كورسەك تە, تارازي تۋرالى ونداي تىرس ەتكەن بوتەن-باستاق ءسوز بولعان ەمەس. بايىپتى, بايسالدى قالپىنان ءبىر تانعان جوق. بۇل – اكىم اعانىڭ كىسىلىك كەلبەتىنىڭ ءبىر كورىنىسى. تالاي ۇرپاققا جەتەتىن تارازي قالامىنىڭ قۋاتى, مىنە, وسى.
قىرىمبەك كوشەرباەۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى
