سونداي-اق ساياسي رەپرەسسيا, جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن, قۋدالاۋ كەزىندە, ياعني 1920-1950 جىلدارى قازاق جەرىندە ميلليونداعان تۇتقىن وتىرعان بىرنەشە لاگەر بولدى. ولار ءار ايماقتا ورنالاسقان. ال وسىنداي ورىندارعا شەتەلدە قالاي قارايدى؟ مىسالى, گەرمانيانىڭ ميۋنحەن قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى «داحاۋ» كونتسلاگەرىنە كۇنىنە جۇزدەگەن تۋريست بارادى.
مۇنداي تاريحي, قيلى تاعدىرلى جەرلەر بىزدە دە بار. قاراعاندىداعى كارلاگ, جەزقازعان جەرى تاريحىنىڭ كولەڭكەلى ءبىر تارماعى بولىپ قالعان ستەپلاگ, اقمولا وڭىرىندەگى الجير جانە باسقا دا جەرلەردەگى زوبالاڭنىڭ كوزىندەي قاسىرەتتى ورىنداردا مۋزەي اشىپ, الەم جۇرتشىلىعىنا نەگە كورسەتپەسكە؟ ەلىمىزدە اشتىق قۇرباندارى جاپپاي قىرىلعان, باس ساۋعالاپ ەلدەن قاشقان بوسقىندار بەزىپ كەتكەن, ستالين زامانىندا سىرتتان جەر اۋىپ كەلگەندەر ورنالاسقان مەكەندەر از ەمەس. ايتا بەرسەك, تۋريزم سالاسىنا بايلانىستى تىلگە تيەك ەتەر جۇزدەگەن ۇسىنىس بار. تاعى ءبىر ماسەلە – تۋريزم سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن جوو-لاردا ماماندار دايارلاۋ ءىسى ءالى دە اقساپ تۇر.
جولداۋدا ايتىلعان ەلىمىزدىڭ جاسىل ستراتەگياسىن ۇلىبريتانيادا وتكەن باسقوسۋدا الەم قاۋىمداستىعى قىزۋ قولداپ وتىر. الايدا ەلىمىزدە ءتۋريزمدى دامىتامىز دەپ تۇمسا تابيعاتتى ءبۇلدىرىپ الماۋىمىز كەرەك. ويتكەنى كەيىنگى كەزدە مولدىرەگەن كولسايعا, قايىڭدىساي مەن شارىن شاتقالىنا اعىلعان حالىق تىم كوپ. وكىنىشكە قاراي, سول ايماقتى لاستاپ, بىلعاپ كەتۋشىلەر دە كوبەيگەن. تابيعاتى ەرەكشە مەكەندەردە دەمالۋشىلاردان كەيىن قالاتىن كول-كوسىر قوقىستى ەشكىم تازارتىپ جاتقان جوق. سەبەبى بۇل جەرلەردى ەشكىم ءوز قامقورلىعىنا الماعان.
وسى ورايدا ايتارىمىز, وتكەننىڭ جاقسى تۇستارىن دا ۇمىتپاي, كادەگە جاراتۋىمىز كەرەك. 90-جىلدار باسىندا دۇركىرەپ تۇرعان ارقاداعى ايگىلى «تسەلينسەلماش», ماسكەۋ مەن سول كەزدەگى لەنينگرادتى ساپالى ەتپەن قارىق قىلعان سەمەي ەت كومبيناتى, الماتى ماقتا-ماتا كومبيناتى, جەتىسۋ فابريكالارى, كسرو-عا ءونىم شىعاراتىن الماتى اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتى, ستانوك جاساۋ زاۋىتى, كيروۆ زاۋىتتارى قايدا؟ ءبارىن قيراتىپ, ورنىنا شەتەلدەن قىمبات جيھاز تاسيتىن «ارمادا» سياقتى اربيعان ورىندار پايدا بولدى. ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنداعى تولىپ جاتقان ءوندىرىس ورىندارىنا قايتا جان ءبىتىرىپ, وركەندەتۋ قازىرگى تاڭدا اسا ماڭىزدى ءارى اۋاداي قاجەت.
زيابەك قابىلدينوۆ,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى
تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى
