ەل سەنگەن قوردىڭ ەرتەڭى

ۇلتتىق قورعا قاتىستى تۇيتكىلدى مەم­لەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا دا ايتتى. «ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتى كۇتپەگەن سىن-قاتەرلەرگە تاپ بولعان جاع­دايدا قارجى تۇراقتىلىعىن قامتا­ما­سىز ەتۋگە ەداۋىر كەپىلدىك بەرەدى. دە­گەن­مەن قورداعى قاراجاتتىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن قازاقستاننىڭ بولاشاعىن اي­قىن­دايتىن ستراتەگيالىق جوبالاردى قار­جى­لاندىرۋ ءۇشىن پايدالانۋعا بولادى. ءتىپتى قازىردەن باستاپ سوعان جۇمساۋ كەرەك. ۇلتتىق قور الدەن-اق بىرقاتار ءىرى جوبانى قارجىلاندىرىپ جاتىر. الايدا سول جوبالاردى ىرىكتەۋ ىسىندە جۇيەلىلىك جەتىسپەيدى. سوندىقتان ۇلتتىق قوردىڭ ءاربىر تەڭگەسى ايتارلىقتاي پايدا اكەلۋى ءۇشىن بارلىق ۇسىنىسقا جان-جاقتى سا­راپ­تا­­ما جاسالۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت», دەدى پرەزيدەنت.

قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ­تىڭ ايتۋىنشا, بيىل قور اكتيۆى ءوسىمىنىڭ ءتاۋىر ديناميكاسى بايقالادى.

«بىلتىر مۇنايدىڭ ورتاشا باعاسى جىل بويى 90 دوللاردان جوعارى بولدى. بيىل 7 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 80 دوللار دەڭگەيىندە تۇر. تومەندەۋدىڭ سەبەبى سوندىقتان ء(تۇسىمنىڭ تومەندەۋى – رەد.). ارينە, مۇنداي جاعدايدا بىل­تىرعىداي ءتۇسىمنىڭ بولمايتىنى تۇسىنىكتى. دەگەنمەن بيىل ءوسىم ديناميكاسى ءجۇرىپ جاتىر», دەدى مينيستر.

ونىڭ سوزىنشە, جىل باسىندا ۇلتتىق قور اكتيۆى 55 ملرد-تان از بولعان, ال قازىر 60 ملرد-قا جەتىپ وتىر. ۇكىمەت الدىندا بۇل كور­سەتكىشتى 2030 جىلعا تامان 100 ملرد دوللارعا جەتكىزۋ مىندەتى بار.

ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق بانك قور قارا­جا­تىن اقش-تىڭ ۇزاقمەرزىمدى قازىنا­شى­لىق وبليگاتسيالارىنا جانە تاۋەكەلدى اك­تيۆتەرگە ينۆەستيتسيالاۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل كوبىرەك تابىس تابۋعا مۇم­كىن­دىك بەرمەك. ۇب توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءاليا مولدابەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, قوردىڭ جاڭا ينۆەستيتسيالارى دامىعان ەلدەردە شىعارىلعان ينۆەستيتسيالىق ەمەس دەڭگەيدەگى كورپو­را­تيۆتىك قارىز­دار­دى, سونداي-اق تىكەلەي جانە جىل­جىمايتىن م ۇلىككە ينۆەستيتسيا­لاردى قامتيدى. ماق­سات – حەدجقورلارعا ينۆەس­تيتسيانى قوسا­تىن «بالاما قۇرال­دارعا» 2,5 ملرد دوللار ءبولۋ. قور كىرىس­تىلىگىن ارتتىرۋدى كۇشەيتۋ ايا­سىندا العاش رەت ءارتۇرلى دامۋشى نا­رىق­تاعى كومپانيا وبليگاتسيالارىنا دا اقشا سالىنباق. وسى ارەكەتتىڭ ءبارى 2030 جىل­عا تامان قور قورجىنىنداعى اكتيۆ قۇنىن 100 ملرد دوللارعا جەتكىزۋ ءۇشىن جاسالادى. 7 جىلدا جيناقتى 60-تان 100 ملرد دوللارعا جەتكىزۋ مۇمكىن بە؟

بۇل ورايدا مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى نۇرلان جۇماعۇلوۆ ۇلتتىق بانككە بىلاي دەپ كەڭەس بەرەدى.

«ۇلتتىق بانككە كومەك نۇسقاۋ, اي­تا­يىق, تەڭىزشەۆرويل (تشو) مۇناي ءۇشىن ەكسپورتتىق كەدەندىك تولەمدەردى (ەكت) قايتا باعىتتاۋدى دوعارۋ كەرەك. تشو رويالتي ورنىنا ەكت تولەپ وتىر, بۇل تولەم ۇلتتىق قوردى اينالىپ ءوتىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە اۋدا­رىلادى. كومپانيا كەلەر جىلدان باستاپ مۇناي ءوندىرىسىن جىلىنا 39 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرماق. ەكت مولشەرلەمەسى (80 دوللار) كەزىندە مۇنايدىڭ قازىرگى باعاسى جاع­دا­يىن­دا تشو-دان ۇلتتىق قورعا تۇسەتىن تىكەلەي ءتۇسىم 20 ملرد دوللاردى قۇرايدى. ءوز-ءوزىمىزدى, انىعىن ايتقاندا, ءوز بالالارىمىزدى الداۋدى قويۋ كەرەك. ۇلتتىق قوردا اقشا كوپ بولعان سايىن, بالالاردىڭ دا جيناعى سونشالىقتى كوبەيەدى», دەيدى ساراپشى.

ساراپشى ايبار ولجايدىڭ اي­­تۋىنشا, ۇلتتىق قور اكتيۆىن 100 ملرد دوللارعا جەتكىزۋدىڭ وڭتايلى تەتىكتەرى بار. تەك سونى رەت-رەتىمەن قولدانا الۋ ابزال.

«قازىر ۇلتتىق قوردا 59,1 ملرد دول­لار­دىڭ اكتيۆتەرى بار. قالعان 40 ملرد دوللاردى قايدان الامىز؟ وسى كۇزدە قازاقستان قاشاعان داۋىندا سوڭىنا دەيىن بارىپ, ينۆەستورلاردان قوسىمشا 13 ملرد دوللاردى سىلكىپ الماق. وسى جوسپار ورىندالسا جانە اقشانى ۇلتتىق قورعا باعىتتاساق, وندا اكتيۆتەردى 73 ملرد دوللارعا جەتكىزۋگە بولادى. ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق بانك قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق سايا­ساتىنا وزگەرىستەر ەن­گىزدى. بۇل بو­يىنشا كونسەرۆاتيۆتى ءپاس­­سيۆتى ينۆەستيتسيالاۋدان كەتىپ, كىشكەنە تابىسى كوبىرەك جولدارعا بەت بۇرامىز. بىراق تاۋەكەلدىڭ دە ءسال ارتاتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. بۇل ەندى شەبەرلىككە بايلانىستى. ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىسى ارتاتىنى انىق جانە ونىڭ جارتىسىن بالالار الادى», دەيدى ا.ولجاي.

ونىڭ سوزىنشە, قوردى تولتىرۋدىڭ باستى جولى – ودان اقشانى از الىپ, كوبى­رەك سالۋ. بەكىتىلگەن بيۋدجەتتىك قاعي­داعا ساي 2024 جىلى قوردان الىناتىن كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت 2,2 ترلن تەڭگە بولۋعا ءتيىس.

«وندا 3,6 ترلن قايدان شىقتى؟ ۇكىمەت ترانسفەرت ءتۇرىن كەپىلدەندىرىلگەن جانە ماقساتتى دەپ ەكىگە ءبولىپ قويعان. ماق­سات­تىسىنا ەش شەكتەۋ جوق جانە ول ءتۇرلى مانيپۋلياتسياعا جول اشادى. 2022 جىلى قورعا تۇسكەن قارجى الىنعان اقشا­دان نەبارى 600 ملرد تەڭگەگە ارتىق بولدى. بيىل ودان ءسال كوبىرەك بولۋى كەرەك. ءبىز قىركۇيەكتەن جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات كۇتىپ وتىرمىز. بىراق ەرتەڭگى بيۋدجە­تى­مىزدى بولجاپ قويدىق. وندا جاقسى جا­عى­نا وزگەرۋگە قانشالىقتى مانەۆر الا­ڭى بار دەگەن سۇراق تۋىندايدى. قور قارجىسى تەك ناقتى قايتارىمى بار, ءبىز­دىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمدى جىل سايىن 10 پا­يىز­دان جوعارى قىلاتىن الەۋەتتى جوبا­لار­عا باعىتتالۋى كەرەك. ونداي الەۋەتتى جوبانى ازىرگە تەك جىلىجايلار, لوگيس­تيكا, پورتتار مەن تەمىرجولدى كەڭەيتۋ, تا­ۋار تاسۋدان كورىپ تۇرمىن», دەيدى ساراپشى.

ەكونوميست ماقسات حالىقتىڭ ايتۋىن­شا, ەلگە قايتارىلاتىن شەتەلدىك اكتيۆتەر دە باسقا قورعا ەمەس, ۇلتتىق قورعا اۋدا­رى­لۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە ونىڭ پىكىرىمەن مەرۋەرت ماحمۇتوۆانىڭ دا ويى ءبىر جەردەن شىعادى.

«بۇعان دەيىن دە شەتەلدەن قايتارىلعان اكتيۆتەر ۇلتتىق قورعا اۋدارىلعان ەدى (قازاق­­گەيت زەرتتەۋى ەستەرىڭىزدە شىعار). بۇل جولى دا جاڭا قور قۇرىپ اۋرەگە ءتۇسۋ­دىڭ قاجەتى شامالى. جىل سايىن ۇلت­تىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 9 ملرد دوللارعا جۋىق قارجى اۋدارىلىپ, بيۋدجەت شىعىندارى, سونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك شىعىندارعا جۇمسالادى. ەكىن­شى­دەن, ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىن باسقارۋ ءۇشىن سىرتتان باسقارۋشىلار تارتىلادى. زاڭ جوباسىندا جاڭا قوردى (شەتەلدەن قايتا­رىلاتىن اكتيۆتەر اۋدارىلاتىن قور – رەد.) باسقارۋ ءۇشىن سونداي جوسپار قاراستىرىلىپ وتىر. سول سەبەپتى باس­قا­رۋعا كەتەتىن شىعىنداردى شو­عىر­لان­­­دىرۋ قاجەت دەپ سانايمىن», دەيدى م.ماحمۇتوۆا.

سونداي-اق ەكونوميست ۇلتتىق قور قىز­مە­تىنە اۋديتورلىق ەسەپ جۇرگىزىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.

«بىزگە جاڭا اكتيۆتەردى وتەۋ تۋرالى زاڭ جوباسى بويىنشا جاڭا قوردىڭ ءاۋ­ديتىن جۇرگىزۋگە ۋادە بەردى. قايتارىلعان اك­تيۆ­تەردى قولدانىستاعى ۇلتتىق قورعا ەنگىزۋ اۋديتكە جۇمسالاتىن شىعىنداردى وڭتايلاندىرادى. مىسالى, 2022 جىلى ۇلتتىق قوردى تەكسەرۋ جانە باسقارۋ قۇنى 22 ملرد تەڭگە بولدى. ۇلتتىق قور قۇ­رىلعان 22 جىل ىشىندە ۇلتتىق قوردىڭ بىردە-ءبىر اۋديتورلىق ەسەبى رەسمي جاريا ەتىلگەن ەمەس. بىزگە فيسكالدىق كونسوليداتسيا قاجەت. مەنىڭ ويىمشا, حۆق-نىڭ كەلەسى ميسسياسى ۇكىمەتكە ءدال وسىنى ەسكەرتەدى», دەيدى ەكونوميست.

وكىنىشكە قاراي, قازىرگى ۋاقىتتا ۇلت­تىق قوردىڭ كىرىستىلىگى تەك مۇنايدان تۇسكەن تابىسقا تاۋەلدى. 2022 جىلدىڭ قورى­­تىن­دىسىندا مۇناي ءوندىرۋ سەكتورى ەلدىڭ شوعىرلاندىرىلعان بيۋدجەتىنە 9 ترلن تەڭگە سالىق تۇسىرگەن. بۇل – بيۋدجەت پەن ۇلتتىق قور ەنشىسىنە بۇيىرعان بۇكىل ءتۇسىمنىڭ (21,2 ترلن تەڭگە) 42,5 پايىزى.

«ەگەر ءموز, مۇناي-گاز قۇبىرلارى, مۇناي سەرۆيستىك كومپانيالارىنىڭ سالىق تولەمدەرىن ەسەپكە الار بولساق, وندا بۇكىل ءتۇسىمنىڭ 50 پايىزىن مۇناي-گاز سالاسى قامتاماسىز ەتكەن بولىپ شىعادى. ەل بيۋدجەتىن مۇناي تۇسىمدەرىنسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىز تەك بىرەر جىل ىشىندە ۇلتتىق قورداعى جيناعانىمىزدى تاۋى­سىپ تاستار ەدىك. ءارى قاراي ويلاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. جالپى, تاۋەلسىزدىك العالى ەلىمىزدە 1 ترلن 931 ملن توننا مۇناي وندىرىلگەن. 2001 جىلدان بەرى مۇنايشىلار ۇلتتىق قورعا 200 ملرد دوللاردان اسا قارجى ءتۇسىردى», دەيدى ساراپشى نۇرلان جۇماعۇلوۆ.

«اتامەكەن» ۇكپ توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تيمۋر جاركەنوۆ ۇلتتىق قور قارا­جاتىن پايدالانۋدا باسقالاي باعىت ۇستانۋعا شاقىرادى.

«ەگەر بيۋدجەتتىك شىعىنداردىڭ بار­لىق قۇرىلىمىن قارايتىن بولساق, وندا شىعىنداردىڭ باسىم بولىگى ءبىلىم, مەدي­تسينا جۇيەسىنە جۇمسالاتىنىن باي­قاي­مىز. بۇل – قالىپتى نارسە. الايدا وسى شىعىندار ءۇشىن قورلاندىرۋ قايدان الىنىپ وتىر دەگەن ساۋال تۋادى. اقشا قايدان كەلىپ جاتىر؟ قازىرگى ۋاقىتتا بۇل اقشا – سالىق تۇسىمدەرى. بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە شاعىن جانە ورتا بيزنەستەن. مەنىڭ ۇستانىمىم بويىنشا ۇلتتىق قور قاراجاتىن ينۆەستيتسياعا باعىتتاۋ كەرەك. بىراق باعالى قاعازدارعا عانا ەمەس. ۇلتتىق قوردان بالالارعا, جاستارعا ينۆەستيتسيا جاسالعانى ءجون: بالاباقشا, مەكتەپ, مۇعالىم, جوعارى وقۋ ورىندارى دەگەندەي. ەڭ كۇشتى ينۆەستيتسيا وسى دەر ەدىم. سايكەسىنشە, بيۋدجەتتى دە قازىرگىدەن باسقاداي قۇرىلىمداۋعا بولادى», دەيدى ول.

2024-2026 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋب­لي­كالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭ جوباسىن تانىستىرعان قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ 2024 جىلعى ءتۇسىم 20,4 ترلن تەڭگە دەڭگەيىندە بولجانىپ وتىرعانىن مالىمدەدى. 2025 جىلى – 20,1 ترلن تەڭگە, 2026 جىلى – 21,2 ترلن تەڭگە. كەلەسى جىلى ۇلتتىق قوردان 3,6 ترلن تەڭگە ترانسفەرت قاراستىرىلماق. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, اتال­عان قاراجات الەۋمەتتىك ماڭىزدى جانە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا جۇم­­­سا­لادى. ولار نەگىزىنەن – اۆتوموبيل جول­دا­رىنىڭ مودەرنيزاتسياسى, جىلۋ, گاز جانە سۋمەن جابدىقتاۋ, ينجەنەرلىك جەلى­لەر­دى جوندەۋ, سونىمەن قاتار «جايلى مەكتەپ» جانە «اۋىلداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن مودەرنيزاتسيالاۋ» جوباسى اياسىندا اتقارىلاتىن بىرقاتار الەۋمەتتىك نىساننىڭ قۇرىلىسى.

2024 جىلعى بيۋدجەت تاپشىلىعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 2,6 پايىزى دەڭگەيىندە بولجانادى. ول 2026 جىلعا قاراي 2,3 پايىزعا دەيىن تومەندەمەك.