قورعانىس ءىسى: وتاندىق ءوندىرىس نەگە ومالىپ تۇر؟

مەملەكەت باسشىسى جۋىرداعى جول­داۋىندا جانە «قپي» جشس-دا بول­عان كەزىندە وتاندىق قورعانىس-ونەركا­سىپ كەشەنىن قولداۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارعانى بەلگىلى. مينيسترلىكتىڭ مالى­مەتىنە قاراعاندا جوعارعى باس قولباس­شىنىڭ تاپسىرمالارىنا سايكەس قازىرگى زا­مانعى جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىلداردى جۇر­گىز­ۋ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق ۇلگىلەرىن جوسپارلى ساتىپ الۋ جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. تاكتيكالىق-تەحنيكالىق تالاپتارعا ساي بولعان جاعدايدا ارميانى نەگىزىنەن وتاندىق قارۋ-جاراقپەن جانە اسكەري تەحنيكامەن جابدىقتاۋعا مۇددەلى ەكەنىن ايتادى.

بىراق وسىعان دەيىن مينيسترلىكتىڭ تاپسىرىستارىن ورىنداپ كەلگەن «قازاقستان پاراماۋنت ينجينيرينگ» كومپانياسىمەن ىنتىماقتاستىق نەلىكتەن توقتاپ قالدى؟ نەگىزگى سەبەپ – جشس-نىڭ تاپسىرىستاردى تولىققاندى ورىنداماۋى, اسكەري تەحنيكانىڭ تالاپقا ساي بولماۋى جانە باسەكەگە قابىلەتسىزدىگى. قورعانىس مينيسترلىگى مەن «قپي» جشس اراسىندا 2017 جىلى ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلعان. مينيستر­لىكتىڭ تۇسىنىكتەمەسىندە ايتىل­عانداي, مەموراندۋمعا سايكەس 2030 جىلعا دەيىن 274 «ارلان» جانە 106 «بارىس» بروندى دوڭگەلەكتى ماشينالارىن ساتىپ الۋ كوزدەلگەن. دەگەنمەن قۇجاتتا اتالعان اسكەري تەحنيكالاردىڭ سىناقتان وتكەننەن كەيىن عانا ساتىپ الىناتىنى كورسەتىلگەن. ال «بارىس» بروندى ماشيناسى سول سىناقتان وتە الماي قالىپ, قازىرگى كۇنى زاۋىت كەمشىلىكتەردى جويۋمەن اينالىسىپ جاتقان كورىنەدى.

بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇش­تەرىندە 138 «ارلان» كوپماقساتتى بروندى ماشيناسى (110-ى جاۋىنگەرلىك مو­دۋل­مەن جانە 28-ءى جاۋىنگەرلىك ءمودۋل­سىز) بار. 2023 جىلى تاعى 20 «ار­لان» ماشيناسىن ساتىپ الۋ جوسپار­لانعان. ال 2022 جىلى قورعانىس تاپسىرىسىن ورىنداۋ كەزىندە «قپي» جشس 10 «ارلان» كبم-عا, اراداعى بەكىتىل­گەن راسىمگە سايكەس قابىلدانباعان «WSE» جاۋىنگەرلىك ءمودۋلىن ورناتىپ, مەملە­كەتتىك قورعانىس تاپسىرىسىنىڭ ورىندالۋىن بۇزعان. سونىمەن بىرگە بيىل دا «WSE» جاۋىنگەرلىك مودۋلدەرىن ورناتۋ كوزدەلگەن 18 «ارلان» ماشيناسىن جەتكىزۋ شارتىنىڭ بۇزىلۋ قاۋپى بار. ودان بولەك, قورعانىس مينيسترلىگى اتالعان تەحنيكالار ساپاسىنىڭ تومەندىگىن سىن ساداعىنا الىپ وتىر.

ء«بىزدىڭ مالىمەتتەرىمىز بويىنشا وسى ۋاقىتقا دەيىن بىردە-ءبىر ماشينا ەكسپورتقا شىعارىلماعان. بۇل ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ تومەندىگىن كور­سەتسە كەرەك. سونىمەن قاتار «قپي» جشس وندىرەتىن ماشينالاردىڭ ەشقاي­سىسى سۋ كە­دەرگىلەرىن ءجۇزىپ وتۋگە, جاۋدىڭ بروندى نىساندارىمەن ۇزاق قاشىقتىقتا اتىسۋعا جانە تاۋلى جەرلەردە ارەكەت ەتۋگە قابىلەتتى ەمەس» دەلىنگەن مينيسترلىكتىڭ تۇسىنىكتەمەسىندە.

«بارىس» 8ح8 ماشيناسىنا كەلسەك, بيىل مامىر ايىندا ول اسكەري تاجىريبەلىك سىناقتان وتكەن. بۇعان دەيىن مينيسترلىك تاراپىنان ماشينانىڭ دوڭ­گەلەگىندەگى جانە جاۋىنگەرلىك مودۋ­لىندەگى كەمشىلىكتەرىن جويۋ بويىنشا ۇسىنىستار بەرىلگەن ەكەن. الايدا بيىل­عى سىناقتا بازالىق شاسسي بويىنشا كەمشىلىكتەرى جويىلىپ, مودۋلىندەگى اقاۋلار سول قالپىندا قالعانى بەلگىلى بولعان. سوندىقتان «بارىس» ماشيناسى دا «قپي» جشس-نا كەمشىلىكتەرىن جويۋ ءۇشىن كەرى قايتارىلىپ وتىر. «بارىس» كوپماقساتتى بروندى ماشيناسىن اتىس قۋاتى بويىنشا رەسەيلىك بتر-82ا-مەن سالىستىرۋعا بولادى. بۇل رەتتە ونىڭ قۇنى (شامامەن 1 ملرد تەڭگە) رەسەيلىك ماشينادان (شامامەن 400 ملن تەڭگە) ايتارلىقتاي جوعارى ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. «بارىس» كبم سۋدا جۇزبەيدى, كۇشەيتىلگەن بروندى قورعانىسى مانەۆر جاساۋ مەن باسقارۋعا, جىلدامدىق سيپاتتامالارىنا, گاباريتتىك ولشەمدەرگە تەرىس اسەر ەتەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە شەشىلەتىن مىندەتتەردى ەداۋىر شەكتەيدى» دەلىنگەن مينيسترلىك مالىمەتىندە.

تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ايتا كەتسەك, «قازاقستان پاراماۋنت ينجينيرينگ» جشس – «ارلان», «الان» جانە «نوماد» اتتى زاماناۋي بروندى دوڭگەلەكتى ماشينالارىن جانە «بارىس» بروندى ترانسپورتەرىن شىعاراتىن كاسىپورىن. استانا قالاسىندا ورنالاسقان زاۋىت جىلىنا 120 ماشيناعا دەيىن شىعارا الادى دەگەن مالىمەت بار. دەگەنمەن 2015 جىلى قۇرىلعان كاسىپورىننىڭ بىردە-ءبىر ءونىمى شەتەلگە ەكسپورتقا شىعارىلماعان. تەك ەلىمىزدىڭ قورعانىس مينيسترلىگىمەن عانا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىر. ال باسقا ەلدەردەن نەلىكتەن سۇرانىس جوق؟

ءبىز وسى سۇراقتى اسكەري ساراپشى امانگەلدى قۇرمەتكە قويىپ, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىنا قاتىستى پىكىرىن بىلگەن ەدىك. ونىڭ ايتۋىنشا, اسكەري تەحنيكالارعا شەتەلدەن سۇرانىستىڭ بولۋ-بولماۋ­ى ونىڭ ساپاسىنا بەرىلگەن باعا بولىپ ەسەپتەلەدى. سۇرانىس بولماۋى – ولاردىڭ باسقالارمەن باسەكەگە تۇسۋگە قابىلەتسىزدىگىن كورسەتۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ايتادى.

«قازاقستان پاراماۋنت ينجينيرينگ» ءوزىن ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى اسكەري تەحنيكا وندىرەتىن كاسىپورىن ەكەندىگىن ايتىپ كەلەدى. الايدا 2015 جىلدان بەرى نەلىكتەن ولاردىڭ بىردە-ءبىر تەحنيكاسى ەكسپورتقا شىعارىلعان جوق؟ ەڭ قۇرىعاندا 2015-تەن 2020 جىلعا دەيىن شىعارىلعان 138 «ارلاننىڭ» ءبىر بولىگى ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ساتىلۋعا ءتيىس ەدى. بىراق ونى جاساي الماعاننان كەيىن كاسىپورىن باسشىلارى «وتاندىق ءونىمدى قولدامايدى» دەپ قورعانىس مينيسترلىگىنە كىنا ارتىپ كەلەدى», دەيدى ساراپشى.

ايتۋىنشا, كاسىپورىن باسشىلارى بۇرىنعى قورعانىس مينيسترلەرى نۇرلان ەرمەكباەۆ پەن مۇرات بەكتانوۆقا دا وسىنداي ايىپتار تاققان. ەندى قازىرگى سالا باسشىسى رۋسلان جاقسىلىقوۆتى دا «وتاندىق ءونىمدى قولدامايدى» دەۋ­مەن قاتار, قور­عانىس مينيسترلىگىندە جەمقورلىق جاي­لاعاندىعى تۋرالى قاۋەسەتتى تاراتىپ كەلەدى ەكەن. «ولار مينيسترلىكتى كىنا­لاعانشا وزدەرىنىڭ كەمشىلىكتەرىن ايتىلعان تالاپقا ساي تۇزەتۋى كەرەك ەدى. «بارىس» بروندى ترانس­پورتەرىن سىناۋ كەزىندە دوڭگەلەگى ءتۇسىپ قالعان. اتۋ كەزىندە 10 وقتىڭ 9-ى تيمەيدى. بۇل ءبىزدىڭ ارميامىز ءۇشىن قاجەتتى اسكەري تەحنيكا ما؟ كەز كەلگەن ماشينانىڭ بىرىنشىدەن سارباز ءومىرىن ساقتاۋى, ەكىنشىدەن, اتىس قۋاتى مەن دال­دىگى سىناققا الىنادى», دەيدى ساراپشى.

وتكەن جىلدىڭ تامىز ايىنان بەرى ۋكرايناداعى سوعىسقا بايلانىستى ەلى­مىزدىڭ اسكەري قارۋ-جاراق تەحنيكالارىن شەتەلگە ەكسپورتقا شىعارۋعا تىيىم سالىن­عان. قازىرگى كۇنى «قپي» جشس باس­شىلارى ءوز ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتقا شىعارىلماۋىن وسى تىيىممەن بايلانىس­تىرادى. دەگەنمەن اسكەري ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, كاسىپورىن باسشىلىعى ۇكى­مەتكە ۇسىنىس جاساپ, ۋكراينامەن باي­لانىسى جوق ەلدەرگە ءوز ونىمدەرىن شىعارۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋى كەرەك ەدى. «ويت­كەنى ەكسپورت – سەنىڭ ونىمىڭە بەرى­لەتىن باعا», دەيدى ول.

قورعانىس مينيسترلىگىندە سى­باي­­لاس جەمقورلىق ماسەلەسىنە كەلسەك, ۆە­­دوم­ستۆونىڭ بەرگەن مالىمەتىندە مەم­لە­­كەتتىك قورعانىس تاپسىرىسىن ورىنداۋ­شى كونكۋرس ارقىلى تاڭدالاتىنى, كون­كۋرستى ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مي­نيس­ترلىگىنىڭ مقت كوميتەتى جۇزەگە اسىراتىنى ايتىلعان. «ورىنداۋشىنى تاڭ­داۋدى كوميسسيا جۇرگىزەدى, ونىڭ قۇ­را­­م­ى مەن جۇمىس ءتارتىبىن ۋاكىلەتتى ورگان ايقىندايدى. كونكۋرس اسكەري ماق­ساتتاعى تاۋارلاردى (ونىمدەردى), قوس ماقساتتاعى (قولدانىلاتىن) تاۋارلاردى (ونىمدەردى) وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ جانە مەملەكەتتىك قورعانىس تاپسىرىسىنىڭ اسكەري ماقساتتاعى جۇمىستار مەن اسكەري ماقساتتاعى كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى وتان­دىق جەتكىزۋشىلەردىڭ تىزىلىمىنە ەن­گى­زىل­گەن ۇيىمدار قاتارىنان وتكىزەدى. كو­ميسسيا قۇرامىنا قىزمەت باعىتى بو­يىن­شا ارنايى ءبىلىمى بار مەملەكەتتىك قور­عانىس تاپسىرىسى كوميتەتى مەن قور­عانىس مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى كىرەدى. شەشىم كوميسسيالىق تۇردە قابىلدانادى. كاسىپورىنداردىڭ ۇسىنىستارى تەحنيكا­لىق ەرەكشەلىكتەرمەن ايقىندالعان پا­را­مەترلەر مەن شارتتارعا سايكەس كەلگەن جاعدايدا شەشىم ەڭ تومەن باعا­نى ۇسىنعان كاسىپورىنعا قاتىستى قاراپايىم كوپشىلىك داۋىسپەن قابىل­دانادى. قور­عانىس مي­نيسترلىگى تەحني­كالىق ەرەك­شە­لىكتەردى ازىرلەيدى, ونىم­دەردى (قىز­مەت­تەردى) جەتكىزۋ سانى مەن مەرزىم­دەرىن اي­قىن­دايدى. با­عانى بەلگىلەۋگە ۋاكىلەتتى ور­گان (وقم) جاۋاپ بەرەدى» دەلىنگەن ما­لىمدەمەدە.

قازىرگى كۇنى ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇش­تەرىندە تۇركيانىڭ «ارما» 8ح8 بروندى كولىگى سىناقتان ءوتىپ جاتىر. «قپي» جشس وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, «بارىس» 8ح8 «ارمادان» ەش كەم تۇسپەيدى جانە قۇنى 40 پايىزعا ارزان. دەگەنمەن قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, «بارىس» بكم «ارما» سياقتى سۋدا جۇزبەيدى. «بارىستىڭ» جاۋىنگەرلىك ءمودۋلى 30 مم زەڭبىرەكپەن جابدىقتالعان, ال «ارمادا» 100 جانە 30 مم زەڭبىرەكتەر ورناتىلعان جانە تانككە قارسى اتاتىن زىمىران كە­شەنىندە 5 شاقىرىمعا دەيىنگى قا­شىق­تىققا اتۋ مۇمكىندىگى بار. بۇل سا­لىس­تىر­مالى تۇردە ونىڭ اتۋ مۇم­كىن­دىگىنىڭ ەداۋىر جوعارى ەكەنىن كورسەتىپ تۇر.

«ارما» ماشيناسى قورعانىس مي­نيسترلى­گىنىڭ بيىل 21-25 تامىز ارالى­عىندا وتكەن اسكەري وقۋ-جاتتىعۋ پوليگوندارىندا وتاندىق جانە شەتەلدىك وندىرىستەگى بروندالعان دوڭگەلەكتى تەحنيكانىڭ دە­مونستراتسيالىق كورسەتىلىمىندە تەست-درايۆقا قاتىسقانى بەلگىلى. ال «قپي» باس­شىلىعى وسى وقۋ-جاتتىعۋعا شاقىرتىل­عانىنا قاراماستان, «بارىس» بكم-نىڭ جاۋىنگەرلىك مۇمكىندىكتەرىن بىرنەشە رەت كورسەتكەنىن ايتىپ, سونداي-اق ورناتىلعان قارۋ-جاراقتىڭ توزۋى, بۇل جاۋىنگەرلىك مۇمكىندىكتەردى تولىق اۋقىمدا كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى», دەپ وعان قاتىسۋدان باس تارتقان.

بۇل تۋرالى پىكىر بىلدىرگەن ساراپشى ماسەلە وتاندىق كومپانياداعى مە­نەدج­­مەنتتىڭ السىزدىگىنەن بولۋى مۇم­­­كىن دەگەن بولجام ايتادى. «قازاق­ستان پاراماۋنت ينجينيريرنگ» جشس-نىڭ قورعانىس مينيسترلىگىنە قاتىستى شاعىم­دارى بو­يىن­شا 6 رەت سوت ءوتىپ, بار­ل­ىعىندا جەڭىلىس تابۋى ونىڭ قىز­مەتىن­دەگى شيكىلىكتى كور­­سەتسە كەرەك. ولار­­دىڭ مەنەدجمەنت جاعى السىزدەۋ بولىپ وتىرعان سىڭايلى. سەرىك­تەستىك ءون­دى­رىسىن تەك ءوزىمىزدىڭ قور­عانىس مي­نيستر­لىگىنە عانا باعىتتاماي, فينن, شۆەد, قىتاي كاسىپورىندارىمەن بايلانىس جاساپ, تاجىريبە الماسىپ, ونىم­دە­رىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا كوڭىل ءبولۋى كەرەك», دەيدى امانگەلدى قۇرمەت.