الىمعازى داۋلەتحان سوناۋ جەتپىسىنشى جىلدارى «ازاماتتىعى جوق تۇلعا» دەگەن قۇجاتپەن 17 جىل بويى «ەكىنشى سورتتى» ادامعا اينالىپ, كوكشەتاۋدا جانە شىمكەنتتە ءارتۇرلى قارا جۇمىستى اتقارىپ ءجۇردى. سول جىلدارى جوعارى وقۋ ورنىن ەندى عانا ءبىتىرىپ ەل جاقتا قىزمەتتە جۇرگەنىمدە الىمعازى داۋلەتحاننىڭ «سىرىمدى ايتام» اتتى الاقانداي عانا پوۆەستەر جيناعىن وقىدىم. پوۆەستەرى قازاق اۋىلىنىڭ تۇنىپ تۇرعان تازا بۇلاعىنداي تۇنىق, سول كەزدىڭ وزىندە ارحايزمگە اينالىپ بارا جاتقان ەتنوگرافيالىق اتاۋلارمەن ورىلگەن ەلەۋلى شىعارما ەدى. ول كەزدە الەكەڭدى جىعا تانىماسام دا, سول شاعىن كىتابى ەسىمدە قالىپ قويىپتى. قانشاما جىلدان كەيىن ءبىر-بىرىمىزگە رۋحاني جاقىن جاناشىر اعا-ىنىگە اينالدىق.
جوعارىدا ايتقانىمداي, بۇل كىسى ۇلتتىق مۇددە جولىنداعى كۇرەستە تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. سانالى عۇمىرىن تازا عىلىمي ەڭبەك جازۋعا ارناعان الىمعازى داۋلەتحاندى بۇگىنگى كۇرەسكەر ازامات رەتىندە دە ەل تانىدى. وسى سوزىمە دالەل رەتىندە قايبىر جىلى وسكەمەندە «Flash!» دەگەن گازەتتىڭ باس رەداكتورى دەنيس دانيلەۆسكي الاش كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى, قازاقتىڭ اياۋلى تۇلعاسى مۇستافا شوقايدى ءوز ماقالاسىندا «فاشيستەردىڭ قۇيىرشىعى» دەپ بالاعاتتاپ ماقالا جازدى.
ارتىنشا سەرگەي ميحەەۆ دەگەن جۋرناليست اتالعان گازەتتە «كاك چەرنوە ستانوۆيتسيا بەلىم» دەپ اتالاتىن تاعى دا ءبىر ماقالا جاريالادى. وندا دا مۇستافا شوقايدى قارالايدى.
مەن ماقالا اۆتورىن سوتقا بەردىم. وسكەمەن قالالىق سوتى «جۋرناليستەر فيلم رەجيسسەرىن ەمەس, مۇستافا شوقايدى عانا ءفاشيستىڭ قۇيىرشىعى اتاعان» دەپ ۇكىم شىعاردى. ءتىپتى ۇكىمگە سايكەس سوت شىعىندارىن دا سوتقا بەرگەن مەن تولەۋىم كەرەك ەكەن.
وسىنداي «قىم-قيعاش» الاساپىران كۇندەردە يمپەرياشىل ورىستارعا قارسى الىمعازى داۋلەتحان «اق, اققا قۇداي جاق» دەگەن تەرەڭ تالداۋ جاسالعان ماقالاسىن جاريالادى. ول ماقالانى «ايقىن» گازەتىنە شىعاردى. سول ماقالادا: «بۇل كۇندەرى قازاقستاندا دا, رەسەيدىڭ وزىندە دە ميحەەۆشىلدەر (كەشەگى سولجەنيتسىن مەن جيرينوۆسكيشىلدەردىڭ قازاققا, تۇركى حالىقتارىنا وشپەندىلىك پەن ۇلتارالىق جانجال ۇرىعىن سەبۋشىلەر) از ەمەس. يۋ.اليابەۆ, ي.ميحەەۆ, م.اكيموۆ, ت.ب. ورىس شوۆينيستەرى سوڭعى كەزدەرى ءتىپتى قۇتىرىنا شابۋىلعا كوشكەنى باسپاسوزدەن حالىققا بەلگىلى.
ولار قازاقستاننىڭ الەم مويىنداعان تاۋەلسىزدىگىن, مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندە قازاق حالقىن, ونىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن مۇلدە مويىنداعىسى كەلمەيدى. سەرگەيدى سەرگەلدەڭگە تۇسىرگەن ەڭ باستى باس اۋرۋ – «مۇستافا شوقاي جولىمەن» دەرەكتى ءفيلمىنىڭ حالىققا, اسىرەسە قازاقستان جاستارىنا ەتەتىن قايداعى ءبىر «كەرى» اسەرى بولسا كەرەك. ميحەەۆتەر نە دەپ مىڭگىرلەسە, مىڭگىرلەي بەرسىن. «مۇستافا شوقاي جولىمەن» دەرەكتى ءفيلمى ۇلكەن جولعا شىعىپ قويدى», – دەپ ايتقانىنان-اق ماقالانىڭ قانشالىقتى وتكىر جازىلعانىن اڭعارۋعا بولادى. باتىل سويلەۋ ءۇشىن دە, تەرەڭ پاراسات-پايىم, ءبىلىم مەن ۇلكەن جۇرەك كەرەك. وسىنداي قايسار كۇرەسكەر اعامىز سونىمەن قاتار, جان-دۇنيەسى وتە نازىك ادام ەكەندىگىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلمەۋى مۇمكىن.
ونىڭ مۇڭايعاندا ءان شىعارىپ, كوڭىلدەنگەندە دومبىرانى شەبەر ويناپ, ءان سالاتىن ونەرىن كوپ ادام بىلمەسە كەرەك. قازاقتىڭ «جىگىتكە جەتى ونەر دە از» دەگەنى وسى الىمعازى اعامىزدى كورگەندە ويىما ورالادى. ويتكەنى ول كىسىنىڭ بويىنداعى ونەردى ساناپ بولا المايسىز. جان-جاقتى. تۇنىپ تۇرعان قازىنا.
بۇگىندە الەكەڭمەن رۋحاني كوزقاراسىمىز ۇيلەسىپ, پىكىرلەس, كوڭىلىمىز جاقىن, اعالى-ءىنىلى سىيلاس دوستارعا اينالدىق.
جاعدا بابالىق ۇلىنىڭ توتە جازۋمەن جازىلعان ءارحيۆىن بۇل كىسىدەن باسقا ەشكىم دە رەتكە كەلتىرە الماسى انىق. سونى بىلگەن جاعدا اعامىز بۇكىل قولجازباسىن الىمعازى داۋلەتحانعا تابىستاپ كەتتى. ول قولجازبالار 56 پاپكاعا (نەمەسە قوراپقا) جيناقتالعان كۇيى الەكەڭنىڭ ۇيىندە تۇر. جاعدا بابالىق ۇلىنىڭ باعا جەتپەس بايلىعى – قولجازبالارى مەن جيناعان ەڭبەكتەرىن قىزى روزا جاعداقىزى تەك ەكى ادامعا – الىمعازى داۋلەتحان مەن ماعان ارنايى زاڭداستىرىپ, سەنىمحات ارقىلى اماناتقا بەردى.
بۇگىنگى كۇنى دەنساۋلىعىنىڭ سىر بەرگەنىنە قاراماستان اعامىز سول قوراپتاردى كيريلليتساعا ءتۇسىرىپ جاتىر. الىمعازى داۋلەتحان جاعدا بابالىق ۇلىن ەرەكشە قۇرمەتتەپ, ەڭبەگىن حالىق اراسىندا كەڭىنەن دارىپتەپ كەلەدى. «وسى جۇرت جاعدا بابالىقوۆتى بىلە مە ەكەن؟» اتتى ماقالا جازىپ, ەتنوگرافياعا قوسقان وراسان ەڭبەكتەرىن جاريالادى.
الىمعازى داۋلەتحان ۇلى قايماعى بۇزىلماعان قازاق اراسىندا وسكەندىكتەن, ومىردە كورگەنى كوپ, بىلگەنى مول, مەملەكەتشىل ازامات. ۇلتىن جانىنداي سۇيگەن, دوسقا ادال, سەرتكە بەرىك جان. ول قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن تەرەڭ بىلەتىن, سالت-ساناعا جەتىك شىعارماشىلىق ادامى ەكەنىنە مەنىڭ كوزىم ابدەن جەتتى. بۇل قاسيەتتەر الەكەڭنىڭ تۋعان توپىراعىنان بويىنا ءسىڭىپ, وسكەن ورتاسى مەن اتا-باباسىنان دارىپ, حالىقتىق ءتالىم-تاربيەسىنەن باستاۋ العانى انىق.
الىمعازى داۋلەتحان – ءبىزدىڭ ۇلتتىق-ەتنوگرافيالىق ء«داستۇر» جۋرنالىنىڭ القا مۇشەسى, قۇرمەتتى وقىرمانى. الىمعازى اعامىزدىڭ باسىلىمعا جاريالانعان سالت-ءداستۇر, ۇلت تاريحى تۋرالى ماقالالارىن وقىرماندار قىزىعىپ وقيدى. اعامىزدىڭ مەرەيتويىنا وراي ء«داستۇردىڭ» №4 (89) 2023 جىلعى سانىندا ەكى ەتنوگرافيالىق اڭگىمەسىن بەردىك. تاريحي-ەتنوگرافيالىق اڭگىمەلەرى وتە تارتىمدى.
رۋحى مىقتى الەكەڭ تۋرالى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى زاردىحان قينايات ۇلى: «تارپاڭ تاعدىر, تەنتەك ويدىڭ يەسى», – دەي وتىرىپ: «ومىرىندە قانشاما ءىس تىندىرىپ تاستاعانىمەن, «مەن تاستى شاعىپ, تاۋدى قوپارىپ تاستادىم» دەپ جار سالماي-اق», ايىلى بوساتىلماي, اۋىزدىعىمەن جايىلىپ, قوڭ الىپ جۇرە بەرەتىن قويشىنىڭ اق ايىل تورىسى» سياقتى ادامدار بولادى. ارامىزدا مۇنداي ادامدار از ەمەس, سولاردىڭ ءبىرى – مەن بىلەتىن الىمعازى داۋلەتحان», – دەپ تەرەڭ باعالاعان.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك حانگەلدى ءابجان الىمعازى داۋلەتحاننىڭ ءونىمدى ءارى باتىل جازاتىنىن, ۇندەمەي ءجۇرىپ ۇلكەن ءىس تىندىراتىن عىلىم قايراتكەرى ەكەنىن باسا ايتىپ, «ادال ەڭبەگىمەن جازىپ جۇرگەن عالىم» دەگەن باعا بەرگەن. كەزىندە جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆ پەن عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى دا الەكەڭنىڭ ەڭبەگىن جوعارى باعالادى.
بەلگىلى تاريحشى زاردىحان قينايات ۇلى تاريحقا قاتىستى وتىرىك اڭگىمەلەردىڭ ءبىرى – ليبايعا قاتىستى ايتا كەلىپ: «الىمعازى سول كەزدە لاۋازىمدى تۇلعالار باستاپ, كولدەنەڭ كوك اتتىلار قوستاپ جۇرگەن وسى وتىرىكتىڭ بەتىن اشىپ, عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەپ, جەڭىسكە جەتتى. تىرەسىپ ءجۇرىپ جەڭدى», – دەدى.
سول كەزدە بىرنەشە ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن تاريحشى الىمعازى داۋلەتحان: «لي بايدى قازاق قىلۋ – قىتايدىڭ بولاشاق ەكسپانسياسى ءۇشىن تاريحي نەگىز جاساپ بەرۋ», – دەگەن ماقالا جازدى. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە ورىن العان, تاريحتى سونشالىق دورەكى بۇرمالاۋدىڭ ءبىرى – ب.ز.ب. ءVىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن قىتايدىڭ ايگىلى اقىنى لي-بايدى شۋ-تالاس بويىندا تۋعان, قازاقتان شىققان «ەلىباي» دەگەن قازاق اقىنى-مىس دەگەن ءافسانا ەدى. ءافسانا اۆتورلارى لي-بايدان – ەلىباي (ەلدىباي), اكەسى لي كىدەن – القابي, ونىڭ توعىزىنشى اتاسى لي-حاۋدان – قازاق جاساۋعا ارەكەتتەندى. وسى قىسىلتاياڭ كەزەڭدە باسپاسوزگە شىققان ءۇش تاريحشىنىڭ جانايقايىن, قارسىلىق كورسەتكەن ماقالاسىن وقىدىق. سونىڭ ءبىرى – قىتاي ءتىلى مەن ادەبيەتى, تۇركىلەردىڭ تاريحىن تەرەڭ بىلەتىن ءا.داۋلەتحاننىڭ جاۋابى دۇرىس ءارى ناقتى بولدى. بۇل كۇرەستىڭ قالاي وربىگەنىن الەكەڭ بۇگىنگى كۇنى قىزىقتى اڭگىمە ەتىپ ايتىپ وتىرادى.
باسىنان وتكەن قيىن كەزەڭدى جەڭە بىلگەن, رۋحى مىقتى اعامىز قىتايدان ەلگە ورالعان سوڭ, ءبىلىمىن تولىقتىرىپ, كۇندىز-ءتۇنى ەڭبەك ەتتى. ۇل ءوسىرىپ, قىز تاربيەلەدى. بۇگىندە نەمەرەلەرىنىڭ سۇيىكتى اتاسى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى الىمعازى داۋلەتحان عالىم رەتىندە تاريح, ادەبيەت, كوسەمسوز سالاسىندا 5 مونوگرافيا, 3 وقۋلىق, 4 اۋدارما, 170-كە جۋىق عىلىمي-پۋبليتسيستيكالىق ماقالا, وننان اسا ءان مەن ءتورت-بەس كۇيدىڭ اۆتورى.
قىتايداعى ديسسيدەنت جازۋشى قاجىعۇمار شابدان ۇلىنىڭ ەڭبەگى تۋرالى تىڭ ماعلۇماتتار ايتىپ, جازۋشىنىڭ ءتىرى كەزىندە اتاجۇرتىنا كەلۋىنە الاڭداپ, ءوز ويى مەن پىكىرىن باق بەتتەرىندە اشىق جازىپ, قىتاي ەلىنىڭ قيتۇرقى ساياساتىن اشكەرەلەگەنى ءوز الدىنا ءبىر جىر.
بىرنەشە ءتىلدى, ونىڭ ىشىندە ۇيعىر, قىتاي جانە تۇرىك ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن الىمعازى داۋلەتحان وتاندىق باسقا ۇلتتىڭ تاريحشىلارى مەن جازۋشىلارىنىڭ جالعان مالىمەتتەر كەلتىرىپ جازعان ەڭبەگىن دالەلدەپ, وقىرماندى ەلەڭ ەتكىزدى.
ەلجاندى الىمعازى داۋلەتحان ءوزى كورگەن شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ ماسەلەسىن دە ۇنەمى نازارىندا ۇستاپ كەلەدى. قازاقتى جانىمەن سۇيگەن اعامىز: «1,5 ميلليون قازاق قازاقستانعا قوسىلا ما, الدە 9,5 ميلليون قازاق قىتايعا قوسىلا ما؟», – دەپ الاڭدايدى. اتاجۇرتقا كوشىپ كەلەتىن قانداستار ءۇشىن كوپتەگەن كەدەرگى بار ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ وتىرادى.
بىلگىر مامان, ءبىلىمدى تاريحشى: ء«وزىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىما قاراي ەرتە زامانداعى ءبىزدىڭ تاريحىمىزدى ءبىرتۇتاس قاراستىرۋدى – ەڭ نەگىزگى تالاپ دەپ ەسەپتەيمىن. مەيلى قازاقتىڭ جەرىندە بولسىن نەمەسە ودان تىس, ياكي موڭعوليا, شىعىس تۇركىستان, رەسەي, تاعى باسقا رەسپۋبليكالاردىڭ جەرىندە قالعان قازاق تاريحىنىڭ ىزدەرى, اتا-بابامىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى ءبىرتۇتاس قارالۋى كەرەك», – دەگەن بەرىك ۇستانىممەن ەڭبەك ەتىپ, قازاق عىلىمىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان الىمعازى داۋلەتحاننىڭ قازاق ادەبيەتى زەرتتەۋشىلەرى مەن سىنشىلارى نازارىنان تىس قالىپ كەلە جاتقان تاعى ءبىر قىرى – ونىڭ سىن-زەرتتەۋلەرى ەدى. ەستەرىڭىزدە بولسا, «قايتا قۇرۋ» باستالعان 80-جىلداردىڭ سوڭىنا الا «حالىق جاۋى» رەتىندە اتىلىپ كەتكەن الاش ارىستارىن اقتاۋ باستالعاندا ءبىزدىڭ اكادەميك-پروفەسسورلارىمىز ء«تۇرى – ۇلتتىق, مازمۇنى – سوتسياليستىك قازاق كەڭەس ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى «الىپتار توبى» ءتىزىمىن بارىنشا جالاۋلاتىپ, مىرجاقىپ, شاكارىم, ماعجانداردىڭ اتتارىن اتاۋعا دا باتىلدىق تانىتا الماي جانە وعان تالپىنعاندارىنىڭ ءوزى ء«ارى جاقسى, ءارى جامان» ماعجاندار تۋرالى ايتا باستادى. سونداي الا-قۇلا پىكىر اعىستارىنا باتىل تويتارىس بەرگەن الىمعازى داۋلەتحان «قازاق ادەبيەتىن ءتۇرى – ۇلتتىق, مازمۇنى – سوتسياليستىك ادەبيەت» دەپ, 70 جىل بويى جاڭىلتپاشتاپ كەلگەنىمىز جەتەر. «قازاق ادەبيەتىنىڭ ءتۇرى دە, مازمۇنى دا ۇلتتىق بولۋى كەرەك» بىزگە ءتىلى قازاقشا, مازمۇنى سوتسياليزم مەن كومپارتيا كوسەمدەرىن جىرلايتىن ساراي اقىندارى كەرەك ەمەس. «ناعىز الىپتار 70 جىل بويى قورلانىپ, اتى اتاۋسىز كەتكەن احمەت, مىرجاقىپ, ماعجاندار باستاعان الاش ارداگەرلەرى ەمەس پە ەدى؟», – دەگەندى ايتا كەلىپ: «ماعجان جانە قازاق پوەزياسى» اتتى كولەمدى زەرتتەۋ ەڭبەگىن 1993 جىلى جازىپ, 1994 جىلى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ №5-6 ساندارىندا جاريالاعان بولاتىن. ول تۇستا ادەبيەت زەرتتەۋشىسى رەتىندە تانىلا قويماعان الەكەڭدى قوراشسىنعان تالاي «قازاق سوۆەت ادەبيەتىنىڭ» پروفەسسورلارى ورە تۇرەگەلگەنىن باسپاسوزدەن بىلەمىز. كەيىنگى 30 جىلدىق رۋحاني, ادەبي ومىرىمىزدەگى جاڭعىرۋ مەن جاڭارۋ بارىسىندا عالىم الەكەڭنىڭ كورەگەندىگى مەن ناعىز ۇلتشىل, الاششىل قايراتكەرلىگىنە كوزىمىز جەتىپ, كوڭىلىمىز سەنگەن بولاتىن.
ءتۇيىن ءسوز رەتىندە الىمعازى اعامىزدىڭ «ماعجان جانە قازاق پوەزياسى» اتتى زەردەلى زەرتتەۋىندە كەلتىرگەن ۆ.گ.بەلينسكيدىڭ تومەندەگى ءۇزىندىسى مەن تياناقتاعاندى ءجون كوردىك:
«دانىشپاندىق دەگەنىمىز – (الىپتار – دانىشپاندار ەمەس پە؟ – ءا.د.) جەكە ادامنىڭ شىعارماشىلىق دامۋىنىڭ ەڭ بيىك ساتىسى. تالانت – دانىشپاندىققا قاراعاندا شىعارماشىلىق كەمىرەك دارىندىلىق. بىرىنشىلەر – مەزگىلىندە تۇسىنىلمەي, تانىلماي, باعالانباي, كوبىنەسە ءوز زامانداستارىنان قۋعىن مەن كورەالماۋشىلىققا ۇشىرايدى. ولاردىڭ داڭقى كەلەشەكتە وزدەرىنىڭ سۇيەكتەرى قۋراپ قالعاندا مالىمدەنەدى. ەكىنشىلەرى – ءوز ءداۋىرىنىڭ سۇيەتىن, بەدەلىن جۇرگىزەتىن ادامدارى بولادى. بىراق تىرىسىندە قۇرمەتتەلىپ, ماقتاۋمەن باقىتتى بولىپ وتسە دە, ولگەن سوڭ بۇل ماڭىزدى الا بەرمەيدى. ال كەيدە كوزى تىرىسىندە-اق ولار ءوز داڭقىنىڭ سونگەنىنە كۋا بولادى».
قاسىمحان بەگمانوۆ,
قازاقستان جازۋشىلار وداعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, اقىن
