ينفلياتسيا, ياعني باعا ءوسىمىنىڭ باياۋلاۋى جالعاسىپ جاتىر. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇعان ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە سىرتقى ينفلياتسيالىق قىسىمنىڭ السىرەۋى سەبەپ. ازىق-ت ۇلىك پەن ەنەرگيا تاسىمالداۋشىلاردىڭ الەمدىك باعاسى قاتتى قىمباتتاۋ شەگىنە جەتكەن 2022 جىلدىڭ ورتاسىنان باستاپ تومەندەپ كەلە جاتىر. بۇل جاعداي قازاقستانداعى باعا دەڭگەيىن ۇستاۋعا اسەر ەتتى.
ەكىنشىدەن, ءتول ۆاليۋتا نىعايدى. جىل باسىنان بەرى دوللارعا قاتىستى تەڭگە باعامى 5 پايىزعا كۇشەيدى. بۇل دا ينفلياتسيانىڭ باياۋلاۋىنا ۇلەس قوستى. ءۇشىنشى سەبەپ – ۇكىمەتتىڭ ارالاسۋى دەيدى ساراپشىلار. ۇكىمەت 2022-2024 جىلدارعا ارنالعان ينفلياتسيا دەڭگەيىن تومەندەتۋ جانە باقىلاۋ بويىنشا كەشەندى جوسپاردى قابىلداعان ەدى. باعا ءوسىمىن تەجەۋگە بۇل دا سەپتەستى.
ۇلتتىق بانك بيىل ينفلياتسيا 10-12 پايىزعا دەيىن باياۋلايدى دەپ كۇتەدى. الايدا بولجام تاۋەكەلى ەشقاشان تىسقارى قالعان ەمەس. ويتكەنى ۋكرايناداعى شيەلەنىستىڭ قالاي وزگەرەرىن, باتىس سانكتسيالارىنىڭ قانداي زاردابى بولارىن ەشكىم دە تاپ باسىپ ايتا المايدى. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى كۇندەرى ازەربايجان مەن ارمەنيا دا ءوز شەكاراسىنا اسكەر توپتاستىرا باستادى. اسىرەسە, ازەربايجاننىڭ ءبىز ءۇشىن التەرناتيۆتى لوگيستيكالىق باعىت جانە ستراتەگيالىق ارىپتەس رەتىندەگى ماڭىزىنا نازار اۋدارار بولساق, ەكى ەل اراسىنداعى سوعىس ءورتىنىڭ تۇتانۋى ەلدەگى ەكونوميكالىق احۋالدى قيىنداتا تۇسپەك. مۇنداي تاۋەكەلدەر ەكونوميكالىق وسىمنەن باستاپ قىمباتشىلىققا دەيىنگى ارالىقتا كۇتپەگەن قيىندىق تۋعىزىپ, جاعدايدى باسقا قىرىنا اۋناتىپ جىبەرۋى بەك ىقتيمال.
بىرقاتار ەكسپەرتتەر بازالىق مولشەرلەمەنىڭ تومەندەۋى ەلدىڭ ەكونوميكالىق وسىمىنە وڭ اسەر ەتەدى دەپ سانايدى. ياعني مولشەرلەمەسى تومەندەسە كرەديتتىكى دە تومەن تۇسەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە كومپانيالار مەن كاسىپكەرلەردى ىنتالاندىرىپ, ءوز كاسىپتەرىن كەڭەيتۋ جولىندا ارتىق ينۆەستيتسيا تارتۋعا جول اشۋى مۇمكىن. بىراق مۇنىڭ ەكىنشى قىرى – دەپوزيتتەر بويىنشا دا مولشەرلەمەلەر تومەندەيدى جانە سالىمشىلاردىڭ سالىم قاراجاتىنىڭ ءتۇسىمى ازايادى. بىلاي ايتقاندا, جيناپ وتىرعان دەپوزيتتەن تابىس تابۋ اجەپتاۋىر ازايىپ قالادى.
ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ اعا ساراپشىسى توقتاسىن باقبەرگەننىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى جىلدارى ەل تۇرعىندارىنىڭ ماتەريالدىق جاعدايى وتە ناشارلاپ كەتكەن. ال جان باسىنا شاققانداعى كىرىس كولەمى ورتاشا دەڭگەيدەن تومەن حالىق ۇلەسى 90 پايىزعا جەتكەن.
«ۇلتتىق بانك بايانداماسىندا سوڭعى ەكى جىلداعى ينفلياتسيانىڭ ۇدەۋى اياسىندا حالىقتىڭ ناقتى تابىسىنىڭ ازايۋىنا نازار اۋدارىلادى. 2023 جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا ينفلياتسيانىڭ باياۋلاۋى جانە نومينالدى تابىستىڭ ءوسۋى فونىندا ناقتى تابىس ءوسىم ايماعىنا ورالدى. الايدا 2010 جىلدان 2021 جىلعا دەيىن حالىقتىڭ اقشالاي كىرىسى قۇرىلىمىنداعى جالاقى ۇلەسىنىڭ ۇزدىكسىز تومەندەۋى بايقالدى. مۇنداي ءۇردىس بەلسەندى بيۋدجەتتىك ساياسات سالدارىنان جوعارىلاعان ترانسفەرتتەردەن تۇسكەن تابىستىڭ ۇلعايۋىنان انىق اڭعارىلدى. 2013-2020 جىلدار ارالىعىندا بولعان الەۋمەتتىك ترانسفەرتتەرگە جۇمسالعان بيۋدجەت شىعىنىنىڭ ءوسىمى ەكونوميكاداعى ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنىڭ وسىمىنەن دە اسىپ ءتۇستى», دەيدى ساراپشى.
ول كەلتىرگەن دەرەكتەرگە ءمان بەرسەك, 2022 جىلى حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىسى ايىنا 154 مىڭ تەڭگە بولعان. بۇل رەتتە مەدياندى تابىس كولەمى 2,5 ەسە تومەن جانە 63 مىڭ تەڭگەگە تەڭ. 2023 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىنداعى دەرەك بويىنشا, حالىقتىڭ 90 پايىزىندا جان باسىنا شاققانداعى تابىس ايىنا 151 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى. قازاقستان حالقى تابىسىنىڭ تورتتەن ءبىرى (24,3 پايىزى) ەلدەگى ەڭ جاقسى قامتىلعان ادامدارعا تيەسىلى.
مەملەكەت ەكونوميكالىق تۇيتكىلدەردى تارقاتىپ, الەۋمەتتىك مىندەتتەردى اتقارۋدا جانە جاڭا ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا ۇلتتىق قور قاراجاتىنا مۇقتاج. جوعارى ينفلياتسيا دا حالىقتىڭ تولەم قابىلەتىن كۇن ساناپ كەمىتىپ بارا جاتىر. ارينە, مۇنداي جاعدايدا پرەزيدەنت قويىپ وتىرعان ينفلياتسيانى 5 پايىزدىق دەڭگەيگە دەيىن تومەندەتۋ مىندەتىنىڭ ورىندالۋى ءبىرشاما قيىنعا سوقپاق.
