ءدارى-دارمەك ارزانداي ما؟

ءوز ءدارىمىزدى وندىرسەك...

الەۋمەتتىك جەلىدەگى اشىق اقپا­راتقا, پىكىرلەرگە زەر سالساق, تۇرعىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءدارى-دارمەك باعاسىن قىمبات سانايدى. تۇتىنۋشىعا ءدارىنىڭ باعاسى شامادان تىس قىمبات بولسا, «كورپەسىنە قاراي كوسىلىپ», سول ءدارىنىڭ ارزانىراق بالاماسىن الۋعا تىرىسادى. كەيبىر دارىحاناداعى ءدارى باعاسى ەكى اتتام جەردەگى وزگە ءدارىحانادان قىمبات بولۋى دا مۇمكىن. جۇرت مۇنى دا ءبىلىپ العان. ەگەر ءدارى-دارمەكتى شامادان تىس ارزانداتۋ مىندەتتەلسە, كاسىپكەرلەر شىعىنعا باتامىز دەپ شىرىلدايدى. بۇل قاراما-قايشىلىق سايىپ كەلگەندە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا بايلانىستى تۋىنداعانىن بايقاي­مىز. ەكونوميكالىق تۇرعىدا الىپ قاراساق, باعاعا, ساپاعا وزگە­رىس ەنگىزۋ ءۇشىن فارماتسەۆتيكا نارى­عىندا وتاندىق ءوندىرىستىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ قاجەت. ءتيىمدىسى وسى.

كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنان كەيىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتكە فارماتسەۆتيكادا وتاندىق ءوندىرىستى 50%-عا دەيىن جەتكىزۋدى تاپسىرعان بولاتىن. كەيىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى 2029 جىلعا دەيىنگى جول كارتاسىن ازىرلەدى. وندا ساتىپ الۋ ۇدەرىستەرىن, باعانى رەتتەۋ, تسيفرلاندىرۋ, شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ سىندى باسقا دا مەجەلى مىندەتتەر قامتىلعان ەدى. بۇل – فارماتسەۆتيكالىق كاسىپ­ورىنداردىڭ دامۋىن جەدەلدەتۋگە, كادرلىق الەۋەتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا, وزىق تەحنولوگيا­لاردى ەنگىزۋگە جول اشادى. ەڭ باستىسى, 2029 جىلعا قاراي جەرگى­لىكتى ءوندىرىستىڭ ۇلەسىنە 50%-عا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بولادى.

فارماتسەۆتيكادا «big pharma» دەگەن ۇعىم بار. مۇندا فارماتسەۆتيكا سالاسىنداعى بەلدى كومپانيا­لار توپتاسقان. بىزگە كەرەگى – سول كومپانيالارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, وزىق تاجىريبەسىن الۋ. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ۇسىنعان ماعلۇماتقا زەر سالساق, قازىر فار­ماتسەۆتيكالىق كومپانيا­لارمەن, سونداي-اق كەلىسىمشارت نەگىزىندەگى ءوندىرىس جوبالارى بو­يىنشا وڭتۇستىك كورەيا, تۇركيا, گەرمانيا جانە جاپونيا ينۆەس­تورلارىمەن قارىم-قاتى­ناس بەكىگەن. وسى ءىرى جوبالار ۇيلە­سىمدى ىسكە اسىپ جاتسا, وتان­دىق فارماتسەۆتيكانىڭ ءورىسى كەڭەيە­دى دەگەنگە ءۇمىت باسىم. ايتا كەتەر­لىگى, كاسىپكەرلەر ۇكىمەت ۇسىن­عان جەڭىلدىكتەردى تولىق پاي­دا­لا­نادى. ياعني قولداۋسىز قالماي­دى. سونىمەن قاتار كەلەر جىلى فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبىن دامىتۋ بويىنشا 5 جىلدىق جاڭا باعدارلاما ازىرلەنەدى ەكەن.             

ءدارى-دارمەكتىڭ شەكتى باعاسى بەكىتىلگەن

الەۋمەتتىك جەلىگە ۇڭىلسەك, «Amanat» پارتياسى فيليالى پار­تيالىق باقىلاۋ كوميس­سيا­سى­نىڭ مۇشەلەرى ءدارىحانا­لاردا پارتيالىق باقىلاۋ جۇرگىزگەنى تۋرالى اقپارات كوپ. بايقاعانىمىز, پارتيانىڭ قالا, اۋداندىق في­ليال­دارى جاريالاعان قالىڭ ماع­لۇماتتىڭ ءماتىنى ۇقساس. باسىم كوپشىلىگى ء«دارى-دارمەكتىڭ قورى جەتكىلىكتى, باعاسى مەن ساپاسى قالىپتى» دەگەن سيپاتتا حابار تاراتقان. بۇل اقپاردى دا ءبىراۋىزدان تەرىسكە شىعارا المايمىز. سەبەبى دەنساۋلىق ساق­تاۋ ءمينيسترىنىڭ 2023 جىلعى 7 تا­مىزداعى №465 بۇيرىعىمەن 6 890 دارىلىك زاتقا شەكتى باعا بەكىتىلگەن. قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ­شى­لىق تۋرالى كودەكسىنىڭ 426-بابىنا سايكەس ءدارى-دار­مەكتى شەك­تى باعادان اسىرا ساتاتىن­دار­عا جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلگەن. كوتەرمە-بولشەك ساۋدا جەلىسىندە جىل باسىنان بەرى ءدارى-دارمەكتى شەكتى باعادان اسىرا ساتۋ بويىن­شا نەبارى 4 دەرەك انىقتالىپ, 690 250 تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل سالىنعان. قۇلاققاعىس رەتىندە ايتار بولساق, ءدارى-دارمەكتى شەكتى باعادان اسىرا ساتۋ فاك­تى­سى انىقتالعان جاعدايدا تۇتى­نۋ­شىلار مەديتسينالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق باقىلاۋ كوميتە­تىنىڭ اۋماقتىق دەپارتا­مەنت­تەرىنە نەمەسە DARIKZ ءمو­بيلدى قوسىمشاسى ارقىلى ءوتىنىش قالدىرۋعا بولادى. مەديتسينالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ باس ساراپشىسى ءانۋار سەيدراحىمنىڭ حابارلاۋىنشا, بيىل ۋاكىلەتتى ورگان تىركەلمەگەن, قولدانۋعا شەكتەۋ قويىلعان دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق بۇيىم­داردى ساۋدالاعاندارعا قاتىستى 25 دەرەكتى انىقتاپ, جالپى سوماسى 4 927 200 تەڭگەدەن استام ايىپپۇل سالعان.

– دارiلiك زاتتاردى, مەديتسينا­لىق بۇيىمداردى تىركەۋ جانە قايتا تىركەۋ, ءوندiرۋ, دايىنداۋ جانە ولاردىڭ ساپاسىن باقى­لاۋ, سىناۋ (زەرتتەۋ), اكەلۋ, ساتىپ الۋ, تا­سىمالداۋ, ساقتاۋ, تاڭبا­لاۋ تا­عى­سىن تاعى جايتتاردا ادام­نىڭ دەن­­ساۋلىعىنا زيان كەلمەسە, جە­كە تۇل­عالارعا – 70, لاۋازىم­دى ادامدارعا – 100, شاعىن كاسىپ­كەرلىك سۋبەكتىلەرىنە – 130, ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە – 200, ءىرى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە 1000 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە ايىپپۇل سالىنادى. اكىمشىلىك جازا قولدانىلعاننان كەيىن جىل ىشىندە وسىنداي ءىس-ارەكەت قايتالانسا, فارماتسەۆ­تيكالىق قىزمەتكە ليتسەنزيانىڭ نەمەسە ليتسەنزياعا قوسىمشانىڭ قولدانىسىن التى ايعا دەيىنگى مەرزىمگە توقتاتا تۇرۋعا تۋرا كەلە­دى, – دەيدى ءانۋار سەيدراحىم.

يمپورت پەن ەكسپورتتىڭ ۇلەسى قانداي؟

فارماتسەۆتيكالىق ونىمدەردى ەكسپورتتاۋدان كوشباسشى ەلدەر­دىڭ ۇشتىگىندە گەرمانيا, شۆەي­تساريا جانە اقش تۇر. 2021 جىلى گەرمانيا – 119 ملرد, شۆەيتساريا – 101 ملرد, اقش – 77 ملرد دول­لاردىڭ ءونىمىن ەكسپورتتاعان. قۋان­تارلىعى, وسى ەلدەرمەن ىنتى­ماقتاستىقتى نىعايتۋ ماقساتىن­دا قولعا العان جوبالار بار. مىسا­لى, بىلتىر جەلتوقساندا شۆەي­تساريانىڭ «Roche» كومپانياسىمەن يننوۆاتسيالىق دارىلىك زاتتار ءوندىرىسىن وقشاۋلاۋ بويىنشا جوباعا قول قويىلىپتى. بۇل كەلىسىمنىڭ ماڭىزى – ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋدە قولدانىلاتىن بىرقاتار يننوۆاتسيالىق دارىلىك زاتتاردىڭ ءوندىرىسىن وقشاۋلاۋ ارقىلى جەرگىلىكتى مەديتسينالىق پرەپاراتتاردىڭ ۇلەسىن ۇلعايتۋدا ەكەن. بۇدان وزگە اقش-تىق «Pfizer» كومپانياسىمەن ۆاكتسينا وندىرىسىنە جانە «GE Healthcare» كومپانياسىمەن ۋدز جانە كت اپپاراتتارىنا قاتىستى جوبالاردا ىلگەرىلەۋ بار.

اقپارات ءۇشىن ايتار بول­ساق, ەلدە باس-اياعى 158 فارماتسەۆتي­كالىق كومپانيا جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 42-ءسى دارىلىك زاتتاردى, 116-سى مەديتسينالىق ماقساتتا­عى بۇيىمداردى وندىرۋگە ماماندان­عان. ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, بىلتىر ەلدە فارماتسەۆتيكا سالاسىنىڭ اينالىمى 162,6 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. ال بيىل ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ءوندىرىس كولەمى 79,4 ملرد تەڭگە شاماسىندا. قارجى مينيسترلىگىنىڭ دەرەگى بويىنشا بىلتىر ەكسپورت كولەمى – 32,2 ملن دوللارعا شاق­تالسا, ال يمپورت ۇلەسى – 1,7 ملرد دوللارعا جەتكەن. ال بيىل ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبىنىڭ ەكسپورتى – 7,7 ملن دوللار, يمپورت – 875,6 ملن دوللار بولعان. سونداي-اق بىلتىر فارماتسەۆتيكا نارىعىنىڭ كولەمى  922 ملرد تەڭگەنى (2 ملرد دوللار) قۇراسا, ونىڭ ىشىندە وتاندىق وندىرىستەگى دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردىڭ ۇلەسى 20%, يمپورتتىق ءونىمنىڭ ۇلەسى 80%-عا جەتكەن. قاراپ وتىرساق, وتاندىق فارماتسەۆتيكالىق ءونىم­نىڭ ۇلەسى تومەندەگەنىن بايقاي­مىز. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل وزگەرىس ەپيدەميولوگيالىق جاعدايدىڭ تۇراقتالىپ, ۆاكتسينا ءوندىرىسىنىڭ ازايۋىنا قاتىس­تى بولىپ تۇر. مينيسترلىك­تىڭ مەدي­تسينالىق جانە فارماتسەۆتي­كالىق باقىلاۋ كوميتەتىنەن سۇراپ بىلگەن رەسمي جاۋاپقا كوز جۇگىرتسەك, «ەلدە ءدارى-دارمەك تاپشىلىعى جوق. نارىقتان ءدارى-دارمەكتىڭ انالوگتارىن تابۋعا بولادى». بىراق بۇل فارماتسەۆتيكادا ماسەلە جوق, ءىس ءبىتتى دەگەندى بىلدىرمەيدى, كەرىسىنشە, سالاداعى قىرۋار شارۋانى ءالى دە شيراتا ءتۇسۋ كەرەگىن ۇقتىرادى. ويتكەنى 2029 جىلعا قاراي فارماتسەۆتيكا نارىعىندا وتاندىق ءوندىرىستىڭ ۇلەسىن 50%-عا جەتكىزۋ قاجەت. ال يمپورتقا تاۋەلدىلىك ازايسا, وسى وڭ وزگەرىس فارماتسەۆتيكاعا, ءدارى-دارمەك باعاسىنا اسەر ەتەدى.