جارمەڭكەنىڭ وسى اتالعان جەردە ورنالاسۋىنىڭ, ونىڭ قارىشتاپ دامۋىنىڭ سەبەپتەرىنە ساتۋعا اكەلىنگەن مالدى ۋاقىتشا جايۋعا تالدىنىڭ جەرى قۇنارلى, سۋى مول, ءشوبى شۇيگىن بولۋى ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى. سونداي-اق گەوگرافيالىق تۇرعىدان مال جانە مال ونىمدەرىن شەكارالاس شىعىس ەلدەرىنە, باتىس ءسىبىر, ورتالىق رەسەيگە وتكىزۋگە قولايلى جول بويىندا بولۋى دا ەرەكشە ءرول اتقاردى. قارقارالىنىڭ ەرتەدەن كوپەستەردىڭ ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسقان داعدىلى وڭىرىنە اينالۋى, مال ونىمدەرىن قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىنەن اكەلۋگە ورتالىقتا ورنالاسۋى سياقتى ماڭىزدى فاكتورلار دا ءوز ارتىقشىلىعىن كورسەتتى.
سەمەي گۋبەرنياسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى پولتوراتسكي مەن قارقارالى ۋەزىنىڭ باستىعى شتاب-كاپيتان تيحونوۆ 1869 جىلى قوياندى ساۋدا ورنىن «جارمەڭكە» دەپ اتاۋعا بۇيرىق شىعارىپ, وسى كەزدەن باستاپ, بىردە «قارقارالى», بىردە «قوياندى» دەپ اتالىپ جۇرگەن جارمەڭكە «بوتوۆ» اتاۋىنا يە بولدى. جارمەڭكەنىڭ العاشقى ساۋدا-ساتتىق ءىسى قازاقي كيىز ۇيلەردە جۇرگىزىلسە, 1871 جىلدان باستاپ ارنايى ساۋدا ورىندارى سالىنا باستايدى.
نەگىزگى ساۋدا اينالىمىندا جەرگىلىكتى قازاقتار جاعىنان – ءتورت ت ۇلىك مال, ونىڭ ىشىندە قوي ساۋداسى نەگىزگى ءرول اتقارعان. سونىمەن بىرگە جەرگىلىكتى مال جانە مال ونىمدەرىنە باتىس قىتاي, موڭعوليا, ءۇندىستان, باتىس ءسىبىر, ورتالىق رەسەي ساۋداگەرلەرى ءوز جەرلەرىندەگى ساۋدا بۇيىمدارىن ايىرباسقا سالىپ وتىرعان. مىسالى, كوپەس اندرەي ريازانتسەۆتىڭ دۇكەنىندەگى سورەلەردە اعىلشىن شۇعاسى, بەلگيالىق شىلتەر, يۆانوۆتان شىققان سيسا, پاريجدىك ءاتىر, شاي سەرۆيزدەرى, ءتۇرلى ىدىس-اياق تۇرعان. بۇل دەرەكتەر قوياندى جارمەڭكەسىنىڭ حالىقارالىق سيپاتقا يە بولعانىن دالەلدەيدى. بارا-بارا قوياندى جارمەڭكەسىنىڭ وتكىزىلۋ ۋاقىتى رەتكە كەلتىرىلەدى.1869 جىلى 12 قىركۇيەكتە باتىس ءسىبىر باس باسقارماسىنىڭ كەڭەسى قوياندى جەرىندە جارمەڭكەنى جىل سايىن 15 ماۋسىمنان 15 شىلدەگە دەيىن وتكىزۋدى بەكىتكەن. قوياندى جارمەڭكەسى جىلدان-جىلعا كەڭەيىپ, ساۋدا ورىندارى كوبەيە تۇسكەن. وعان دالەل: 1876 جىلى ون التى دۇكەن, 120 كيىز ءۇي بولعان. 1883 جىلى بۇلاردىڭ سانى سايكەسىنشە 110-عا جانە 250-گە, ال 1890 جىلى 247-گە جانە 1000-عا جەتكەن. جارمەڭكەدەگى ساۋدا ءۇي-جايلارى ۇزىن-ۇزىن ءتورت قاتارعا ورنالاستىرىلادى. ورتاداعى ەكى قاتاردا ورتالىق رەسەيدىڭ ءىرى ساۋدا-ونەركاسىپتىك اۋداندارىنىڭ كوپەستەرى مەن ءسىبىر كوپەستەرى مانۋفاكتۋرا, شاي جانە باسقا دا تاۋارلارىن ساتسا, كورشى قاتارلاردا – قازاقتار, ورتاازيالىق جانە قىتاي كوپەستەرى ساۋدا-ساتتىق جۇرگىزگەن. بۇل جەرلەردە جىبەك, كىلەم, شىعىس تاتتىلەرى, نان مەن قىمىز ساتىلعان. ساۋدا-ساتتىقتىڭ جاندانۋى دەلدالداردىڭ پايدا بولۋىنا اكەلدى. دەلدالدار ءتورت ساناتقا ءبولىندى: بازارباسى, ماكلاك, الىپساتارلار مەن ساۋداگەرلەر. باسقا جاقتان كەلگەن كوپەستەردىڭ دۇكەنشىسى ءرولىن بازارباسىلار اتقارعان. الىپساتارلار مالدى الىپ-ساتقان, ال ساۋداگەرلەر ساتىپ العان تاۋارلاردى اۋىلدارعا اپارىپ ساتۋمەن اينالىسقان.
1889 جىلى قوياندى جارمەڭكەسىندە تەلەگراف, 1894 جىلى رەسەيدىڭ قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك بانك بولىمشەسىنىڭ عيماراتى تۇرعىزىلدى. ساۋدا قاتارلارىنىڭ جانىنان شەنەۋنىكتەرگە ارنالعان كۆارتال سالىندى. سونىمەن قاتار قارقارالى ۋەزى باستىعىنا, سۋدياعا, مال جانە ادام دارىگەرلەرىنە, پوليتسياعا ورىن بەرىلدى. ءسويتىپ, ءحىح عاسىردىڭ اياعىنا قاراي قوياندى جارمەڭكەسىنىڭ جىل سايىنعى اينالىمى 2 ميلليون ءرۋبلدى قۇراپ, ناتيجەسىندە 1-دەڭگەيلى جارمەڭكە قاتارىنا كوتەرىلگەن.
ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بوتوۆ جارمەڭكەسىندەگى ساۋدا-ساتتىق كولەمىنىڭ ازايۋىنا الىپ كەلدى. ال قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن سەمەي وبلىستىق كەڭەسىنىڭ اتقارۋ كوميتەتى 1918 جىلى 13 مامىرداعى قاۋلىسىمەن جارمەڭكەنى قوياندى دەپ اتاپ, ونى كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاراماعىنا بەرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى.
ازامات سوعىسى جىلدارىندا جارمەڭكە مۇلدەم توقتاپ قالدى. تەك نەپ (جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات) جىلدارى جەكەمەنشىك شارۋاشىلىقتارىنىڭ جاندانۋىمەن قوياندى جارمەڭكەسى دە قايتا جاڭعىرا باستادى. 1923 جىلدان باستاپ 5 جىلدىڭ ىشىندە جارمەڭكە اينالىمى 5,35 ميلليون رۋبلگە دەيىن وسكەن. ارقا توسىندە 82 جىل دۇرىلدەگەن قوياندى جارمەڭكەسى ۇلكەن ناۋبەت الدىندا, 1930 جىلى ءبىرجولاتا جابىلدى. سودان سوڭ جارمەڭكەنىڭ قۇرىلىس-جايلارى ۇجىمشارلارعا بەرىلدى.
جارمەڭكە تەك ساۋدا-ساتتىق ىسىندە عانا ەمەس, كورشىلەس ەلدەرمەن تۇراقتى ساۋدا-شارۋاشىلىق بايلانىس جاساۋدا, قازاق حالقىنىڭ ونەرى مەن مادەنيەتى دامۋىنىڭ كورنىسى رەتىندە جانە الەۋمەتتىك-ساياسي ومىرىندە ماڭىزدى ورىن الدى. قوياندى جارمەڭكەسى قازاق قاۋىمىنىڭ باس قوساتىن, حالىق ونەرىن ناسيحاتتاۋدىڭ ورتالىعى بولدى. ۇلى دالا ءوڭىرىنىڭ نەبىر تارلاندارى جيىلىپ, ونەر سايىسىن ۇيىمداستىرىپ, جارمەڭكەنى قىزدىرا ءتۇستى. انشىلەر, بالۋاندار, تسيرك ارتىستەرى قىتاي, رەسەي, جاپونيادان دا كەلگەن. مۇندا جاناق, اباي, شوجە, تاتتىمبەت, ءبىرجان سال, ت.ب بولعان. امىرە, قالي, عابباس, مايرا, ءمادي, جاقىپبەك, جۇسىپبەكتەر ءان شىرقاسا, ءبىرجان سال ات ۇستىندە دومبىراسىمەن:
«بازارىڭ قۇتتى بولسىن, ارداقتى ەلىم,
قوياندى – تۋ كوتەرگەن دۋمان جەرىم.
قارقارالى, سۇلۋ كوكشە – جەر شوقتىعى,
سارىارقا التىن اسۋ, اسقار بەلىم», –
دەپ, جارمەڭكەنىڭ شىمىلدىعىن انمەن اشقان. بالۋان شولاق پەن قاجىمۇقاندار ءتۇرلى جانە ورەلى ونەرلەرىمەن كوزگە تۇسكەن. قوياندى جارمەڭكەسى قازاق ۇلتىنىڭ ونەر ساڭلاقتارى تۇلەپ ۇشقان ونەر مەكتەبى بولدى. وعان مىسال رەتىندە قازاق حالقىنىڭ اتاقتى ءانشىسى, سىرنايشى م.ۋاليقىزىنىڭ تانىمال بولۋىنا, ق.قۋانىشباەۆتىڭ بىرنەشە كۇن بويىنا داۋىسىن بىردە بالا, بىردە كەمپىر, بىردە شال قىلىپ قۇبىلتىپ, اتىن بۇكىل قازاققا ايگىلى ەتۋىنە دە وسى جارمەڭكە سەبەپكەر بولعان. قوياندىدا ونەرىن ۇشتاپ, قياعا قالىقتاعان قاليبەك قۋانىشباەۆ, امىرە قاشاۋباەۆ, يسا بايزاقوۆ باستاعان تۋما تالانتتار 1926 جىلى قىزىلوردادا قۇرىلعان تۇڭعىش كاسىبي قازاق تەاترىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار دەسەك, جارمەڭكە ۇلتتىق تەاتر ونەرىنىڭ باستاۋىندا تۇرعانىن ايتۋعا بولادى. مۇندا «حالىق ءۇيى» جۇمىس ىستەپ, اقىندار ايتىسى وتكىزىلگەن جانە قازاقشا سپەكتاكلدەر قويىلعان. وقۋ زالىنىڭ ەسەبىندە 3 300 ادامعا تارتا وقىرمان تۇرعان. جارمەڭكە ءبىر مەزگىلدە ۇلى دالانىڭ ساۋدا-ساتتىق ءارى مادەني ورتالىعىنا اينالدى.
راديودان ماسكەۋ مەن نوۆوسىبىردەگى وقيعالار تۋرالى حابارلامالار بەرىلىپ, 1925 جىلى سەمەيلىك «ستەپنايا پراۆدا» گازەتىنىڭ رەداكتسياسى قوياندى جارمەڭكەسىندە «يارماروچنىي ۆەستنيك» حابارشىسىن شىعارعان. ونىمەن بەلگىلى ورىس جازۋشىسى نيكولاي انوۆ اينالىسقان. حابارشى 100 دانا تيراجبەن شىعارىلىپ, تەز تاراپ كەتكەن. قازاقتاردى باسپا بەتىندە باسىلعان جاڭالىقتارمەن تانىستىرۋ ءۇشىن اقىن يسا بايزاقوۆ جاڭالىقتار مازمۇنىن ولەڭمەن جەتكىزگەن. ءسويتىپ, قوياندى جارمەڭكەسىندە بۇكىل سارىارقانىڭ تىنىس-تىرشىلىگى قىزۋ قايناپ جاتتى.
جارمەڭكە قازاق دالاسىندا ۇلتتىق ساۋدا ەليتاسىن قالىپتاستىرعان. ساۋدا-ساتتىق ىسىنە قازاق بايلارى دا بەلسەنە ارالاسقان. قارقارالى كوپەسى قاليوللا بەكمەتوۆ, پاۆلودارلىق كوپەس دەروۆ, سەمەيلىك كوپەس-ايەل كارىموۆا, ت.ب. جارمەڭكەدە ءوز دۇكەندەرىن اشقان. ولار ورىس ساۋداگەرلەرىنەن قىلشىق ءجۇندى شۇعا, ساتەن, ءبوز, قىتاي ماتالارىن, قازان, ساماۋىرلار, اۋىلشارۋاشىلىق بۇيىمدارىن ساتىپ الىپ, اۋىلداستارىنا قويعا ايىرباستاعان.
قوياندى جارمەڭكەسى سول كەزدەگى قازاق ۇلتىنىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي ومىرىنە دە ۇلكەن ىقپالىن تيگىزدى. حح عاسىردىڭ باسىندا قازاقستانداعى ۇلت-ازاتتىق كۇرەستىڭ ۇيتقىسى – الاش قايراتقەرلەرىنىڭ «قارقارالى پەتيتسياسى» وسى قوياندى جارمەڭكەسىندە ۇيىمداستىرىلعانى بەلگىلى. 1905 جىلى ءاليحان بوكەيحان مەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن قازاق ۇلتىنىڭ ازاتتىعىنا باعىتتالعان ساياسي-الەۋمەتتىك تالاپتار قويىلعان پەتيتسياعا قوياندىدا 14 مىڭنان استام ادام قول قويىپ, پاتشا وكىمەتىنە جىبەرىلگەن ەدى. قارقارالى پەتيتسياسىندا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قۇقىعى مەن ابىرويىن اياقاستى ەتۋگە جول بەرمەۋ, پاتشا اكىمدەرىنىڭ جۇگەنسىزدىگىنە تىيىم سالۋ, حالىقتىڭ انا تىلىندە ءبىلىم الۋىن ۇيىمداستىرۋ, قونىستاندىرۋ ساياساتىن توقتاتۋ, تارتىپ الىنعان جەرلەردى قازاقتارعا قايتارۋ سياقتى ۇلت ءۇشىن ماڭىزدى تالاپتار قويىلدى. ءسويتىپ, قارقارالى – قوياندى ولكەسى الاش قوزعالىسىنىڭ التىن بەسىگىنە اينالدى. قوياندى جارمەڭكەسىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋى مەن جۇرگىزىلۋىندە پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتى ايقىن كورىنىس بەردى. بىرىنشىدەن, قوياندى جارمەڭكەسىن ۇيىمداستىرۋ ارقىلى پاتشا وكىمەتى قازاقتىڭ مال ونىمدەرىن ارزانعا باعالاپ, ايىرباستاۋ ارقىلى ورىس كوپەستەرىن بايىتۋدى كوزدەدى. ونى مىناداي مىسالداردان كورۋگە بولادى.قازاقتار مالدى اقشاعا ساتقاننان گورى ونى استىققا, مانۋفاكتۋراعا جانە زاۋىت بۇيىمدارىنا ايىرباستاعاندى ءجون كورگەن. قازاق ساۋداگەرلەرى سىرتتان كەلەتىن تاۋاردىڭ ناقتى قۇنىن بىلمەگەندىكتەن, ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا ايىرباس تەڭ باعالى بولعان جوق.
مىسالى, قۇنان قوي ءۇشىن قازاقتار 6 پۇت (98,3 كگ) تارى نەمەسە 4 پۇت (65,5 كگ) بيداي العان, ال اقشا ەكۆيۆالەنتىندە بۇل سول كەز ءۇشىن ەكى ءتىرى قازدىڭ قۇنى بولعان. ونىڭ ۇستىنە, سول تۇستاعى قازاق دالاسىندا وسىرىلگەن مال ونىمدەرىنىڭ ساپاسى وتە جوعارى بولعاندىعىن ايتۋ كەرەك. قازاقتار اراسىندا بولعان ي.زاۆوليشين: «قازاق مالى ورىس مالىنان ىرىرەك, ونىڭ ەتى ءنارلى دە ءدامدى. قازاقتىڭ وگىزى 10 پۇت ەت بەرسە, ورىس وگىزى 5 پۇت قانا ەت بەرەدى» دەپ جازعان. سول كەزەڭدەگى قازاق دالاسىندا وسىرىلگەن مالدان الىنعان ماي لوندون بيرجاسىندا دانيا مەن جاڭا زەلانديادا وندىرىلگەن مايدى ىعىستىرىپ شىعارعانى دا بەلگىلى. قارقارالى ۋەزىنىڭ 1-بولىمشەسىنىڭ ۆەتەرينارى ك.ساۋليت دەگەن ازامات 1906 جىلى قوياندى جارمەڭكەسى كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولعان ەكەن. سول جىلى ك.ساۋليت بىلاي دەپ جازىپتى: «وكىنىشكە قاراي, قوياندى جارمەڭكەسى كەزىندە دالالىقتارعا وتە تومەن ساپاسىز تاۋارلار ساتىلادى. ۇياتسىز كوپەستەر نەبىر قىلىقتارعا بارىپ, كوشپەلىلەرگە ەشبىر جەردە سۇرانىس كورمەگەن تاۋارلارىن نەشە ءتۇرلى ايلا-شارعىلارمەن وتكىزەدى. جارمەڭكە كوپەستەرى 60 پايىزعا دەيىن وزدەرىنىڭ پايداسىنا جەپ ۇيرەنگەن». ادىلەتتى ۆەتەرينار پىسىقاي كوپەستەردىڭ تويىمسىز قارەكەتتەرىن وسىلاي اشكەرەلەگەن. وسىنداي شىندىقتى اشىق ايتقان جارمەڭكە توراعاسىنا كوپەستەر قارسى ارەكەت جاسايدى. 1907 جىلى كوپەستەر سەمەي گۋبەرناتورىنا: «بۇرىنعى زاڭدىلىقتاردى پايدالانا وتىرىپ, جارمەڭكە توراعاسىن قارقارالىلىقتاردان ءارى ۆەتەريناردان تاعايىنداماۋ كەرەك» دەگەن ۇسىنىس جىبەرگەن.
جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەكتەردەن قوياندى جارمەڭكەسى سول كەزدەگى قازاق دالاسىندا ۇستەمدىك ەتكەن پاتشا وكىمەتى وتارشىلدىق ساياساتىن ەكونوميكالىق تۇرعىدان جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءبىر قۇرالىنا اينالعانىن كورۋگە بولادى. ونىڭ اششى شىندىعىن اقىن كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ ء«بىرجان سال. قوياندى جارمەڭكەسى» اتتى پوەماسىندا:
«اق پاتشا جارمەڭكەنى جەلى قىلعان,
قازاقتىڭ كەڭ دالاسىن سول جەلىمەن
جۇپ-جۇمساق جەلبەزەككە جەمى قىلعان...»
دەپ شەبەر سۋرەتتەگەن.
سونىمەن بىرگە مال ونىمدەرىنىڭ تۇككە تۇرمايتىن ارزان باعاعا ساۋدالانۋى قازاق شارۋالارىنىڭ كەدەيلەنۋىن جەدەلدەتە ءتۇستى. جوعارىدا كەلتىرىلگەن پوەمادا ول دا ايقىن بەينەلەنگەن:
«كۇلەدى سىعىر كوپەس سىقىلىقتاپ,
كۇلەدى تاتار ءتىلماش سىلق-سىلق
قۇپتاپ.
دەيتۇعىن: «سارت ساداعام!» –
سارت ەكەش سارت,
كۇلەدى مايلاپ العان مۇرتىن مىقتاپ.
ساۋداگەر ەۋروپالىق, ازيالىق,
ارزانعا تۇسكەننەن سوڭ قازىنا قۇت,
وسىناۋ دارقاندىعى داراقى ەلدىڭ...»
ساتاي سىزدىقوۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا تاريحى جانە مادەنيەتىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا قۇرمەتتى اكادەميگى
