كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
اتا زاڭ – ۋاقىت تالابىنا ساي
ەلۆيرا ءازىموۆا:
– جاڭارعان كونستيتۋتسيا قوعام مەن مەملەكەتتى ودان ءارى جاڭعىرتۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇقىقتىق نەگىزدەردى قالادى. مۇنىڭ قاتارىندا ساياسي وزگەرىستەر, مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن جانە قۇقىق قورعاۋ تەتىكتەرىن ارتتىرۋ باعىتتارى بار. سونىڭ ىشىندە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن جاسالىپ جاتقان كەڭ كولەمدى رەفورمالاردىڭ باستى باعىتى – پرەزيدەنت وكىلەتتىلىگىن قىسقارتىپ, پارلامەنتتىڭ ءرولىن ارتتىرۋ جانە شەشىم قابىلداۋ ۇردىستەرىنە ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ. ەندى اۋىل اكىمدەرى تىكەلەي داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلانادى, ال ساياسي پارتيالاردىڭ ماجىلىسكە ءوتۋ مەجەسى 5%-عا دەيىن قىسقارىپ, ۇمىتكەرلەرگە ءبىر مانداتتى وكرۋگتەر بويىنشا سايلاۋعا تۇسۋگە مۇمكىندىك بەرىلدى. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ءمانى وراسان زور وقيعا. ويتكەنى قازىرگى كۇنى ازاماتتار سەنىمنەن شىققان دەپۋتاتتاردىڭ مانداتىن قايتارىپ الۋعا قۇقىلى.
ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ پروتسەدۋراسى جەڭىلدەتىلىپ, دەموكراتيالىق ۇدەرىستەرگە ءتۇرلى داۋىستاردىڭ كەڭىنەن قاتىسۋىنا مۇمكىندىك بەرىلىپ وتىر. ءوز-ءوزىن ۇسىنۋ مۇمكىندىگىنىڭ ەنگىزىلۋى الەۋەتتى ساياسي جەتەكشىلەردىڭ كوبەيۋىنە ىقپال ەتىپ, ينكليۋزيۆتى جانە الۋان ءتۇرلى ساياسي ورتانىڭ قالىپتاسۋىنا سەبەپشى بولدى. مۇنىڭ ءبارى اتا زاڭىمىزدىڭ كەمەلدەنگەندىگىنىڭ بەلگىسى.
ەۆگەني بولگەرت:
– كونستيتۋتسيا – مەملەكەت جۇيەسىن, ونىڭ ساياسي جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن ەڭ باستى ىرگەتاسىمىز. قوعامداعى, كۇندەلىكتى تىرشىلىگىمىز بەن ومىرىمىزدەگى ەڭ ماڭىزدى قارىم-قاتىناستاردى رەتتەيتىن قۇرال. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە ءبىزدىڭ تۇسىنىكتەگى كونستيتۋتسيا, ياعني مەملەكەتتىڭ بارلىق سالاسىن قامتيتىن ورتاق باستى زاڭ جوق. اتا زاڭىمىز قازىرگى تاڭدا ءوز زامانىنا ساي جەتىلگەن قۇجات بولىپ سانالادى. ءوزىم سەناتتاعى كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولعاندىقتان, بۇگىندە كاسىبي قىزمەتىمىزدىڭ باسىم بولىگى وتكەن جىلى رەفەرەندۋم ارقىلى ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردى ىسكە اسىرۋمەن بايلانىستى بولىپ وتىر. بۇل كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر سايلاۋ جۇيەسى, بيلىكتەگى جوعارعى باسقارۋشى ورگانداردىڭ مارتەبەسى سەكىلدى ماڭىزدى سالالاردى قامتيدى. سوندىقتان ولاردىڭ جۇزەگە اسۋى اتا زاڭىمىزدىڭ ومىرشەڭدىگىنە تىكەلەي بايلانىستى.
كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ قۇقىق سالاسى ءۇشىن دە ماڭىزى وتە زور. ويتكەنى سوت جۇيەسى, سوتتاردىڭ مارتەبەسى قايتا قارالىپ, زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى قايتارۋ تۋرالى زاڭ قابىلداندى. ول ءوز كەزەگىندە «پروكۋراتۋرا تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا دا وزگەرىستەر ەنگىزۋگە ءماجبۇر ەتتى. كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىلدى. مىنە, قوعامنىڭ قايتا تۇلەپ, زامان كوشىنە ىلەسۋىنە تۇرتكى بولعان اتا زاڭىمىزدىڭ 28 جىلدىق مەجەسىنە كەلىپ قالدىق. جالپى ايتا كەتەيىن, الداعى ۋاقىتتا ساراپشىلاردىڭ باسىن قوسا وتىرىپ, اتالعان وزگەرىستەر بويىنشا نەنى جۇزەگە اسىرا الدىق, الدا نە كۇتىپ تۇر دەگەن ماسەلەنى ءالى دە تالقىلاۋىمىز كەرەك.
مارات ءباشىموۆ:
– مەن كونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسىنىڭ ءسوزىن قوستاپ, ءبىر مانداتتىق وكرۋگ بويىنشا سايلانۋ تەتىگىنىڭ پايدا بولۋىن ەلىمىزدىڭ ساياسي تۇرعىدا دامۋدىڭ كەلەسى ساتىسىنا وتكەندىگى دەپ ايتار ەدىم. بۇرىن پارلامەنتتە پارتيا جۇيەسى عانا بولاتىن. بىراق كونستيتۋتسيادا جازىلعانداي, ءار ازامات پارتيا قاتارىندا بولماسا دا, ءوز-ءوزىن ۇسىنۋعا قۇقىعى بار. ءبىر مانداتپەن سايلانعان ازاماتتاردىڭ پارلامەنتكە ەنىپ, دەپۋتاتتار قاتارىنىڭ 30 پايىزىن قۇراپ وتىرعانى – ۇلكەن جەتىستىك. ولار ءبىر جىلدان كەيىن حالىقتىڭ الدىندا ءوزىنىڭ اتقارعان ەڭبەگى بويىنشا جاۋاپ بەرۋى كەرەك. قوعام الدىندا لايىقتى جولمەن دەپۋتات بولعاندىعىن دالەلدەۋ ءۇشىن ولار قازىرگى كۇنى دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولداپ, ماسەلەلەر كوتەرىپ, وزدەرىن جان-جاقتى كورسەتىپ جاتىر. ياعني اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى بار. قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋ جاقسى ناتيجە ەمەس پە؟ ال پارتيالارعا كەلسەك, پارلامەنتكە 6 پارتيانىڭ وتكەنى دەموكراتيالىق قاعيداتتار ورىندالىپ جاتقانىن كورسەتسە كەرەك.
دالا زاڭدارىمەن ۇندەسكەن قۇجات
تىلەگەن سادىقوۆ:
– وسىدان 28 جىل بۇرىن, ياعني 1995 جىلدىڭ 30 تامىزىندا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم ناتيجەسىندە ەل كونستيتۋتسياسى قابىلداندى. سودان بەرى نەگىزگى زاڭ ەلىمىزدە ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋىنا, قۇقىقتىق جۇيەنىڭ ورنىعۋىنا ىقپال ەتەتىن, سونداي-اق باسقارۋ بيلىگىنىڭ قۇرىلىمى مەن ۇلتتىق زاڭنامالاردىڭ دامۋىن, ءتۇرلى قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ جولعا قويىلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن قۇندى قۇجات رەتىندە قىزمەت اتقارىپ كەلدى. تاريحتان بەلگىلى, مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپتاسۋ جولىندا اتا زاڭىمىز بىرنەشە رەت قابىلدانىپ, قوعام تالقىسىنان وتكەنى ءمالىم. جالپى, قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋ ۇدەرىسىن بىرنەشە تاريحي كەزەڭگە بولۋگە بولادى. ولاردىڭ ارقايسىسى كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتىڭ بەلگىلى ءبىر قاينار كوزدەرىنىڭ دامۋ ۋاقىتىنا ساي كەلەدى.
ۇلان-عايىر دالادا ۇستەمدىك قۇرعان ساق, عۇن تايپالارىنىڭ وزدەرىنە ءتان جۇيەلى اسكەري ءتارتىبى, تازا ادامگەرشىلىك جولىنا قۇرىلعان زاڭدارى بولعانى تاريحتان ءمالىم. بەرىسىن ايتقاندا, ىرگەسى حV-عاسىردا قالانعان قازاق حاندىعى تۇسىنداعى «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», ءاز-تاۋكەنىڭ «جەتى جارعىسى», بەرتىندەگى «ابىلاي جولى» اتانىپ كەتكەن دالا زاڭدارىنىڭ جيناعى قاتاڭ اسكەري رەفورما, ۇجىمدىق جاۋاپكەرشىلىك, امانات پەن انتقا ادالدىق, وپاسىزدىق جانە قياناتتان ساق بولۋ, بۇيرىققا باعىنۋ جانە ونى مۇلتىكسىز ورىنداۋ سەكىلدى قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن. قازاق حاندىعى دا وسى جۇيە نەگىزىندە قۇرىلىپ, دامىدى.
جاڭا تاريحىمىزدا ەلىمىزدىڭ العاشقى كونستيتۋتسياسى 1926 جىلى نەگىزى قالانىپ, كەيىن 1937, 1978 جىلدارى قايتا قابىلداندى. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش اتا زاڭى 1993 جىلى ومىرگە كەلگەنى ءمالىم. 1995 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ 1993 جىلعى قۇجاتتان ايىرماشىلىعى – جاڭا اتا زاڭىمىزعا العاش رەت ازاماتتىڭ قۇقىعىنا قاتىستى عانا ەمەس, ادام دۇنيەگە كەلگەن ساتتەن باستاپ ودان اجىراماس قۇقىقتارىنا دا قاتىستى نورمالار ەنگىزىلگەن. مۇنىڭ ءبارى دە ۋاقىتتىڭ سۇرانىسى مەن زاماننىڭ اعىمىنا, ەلدىڭ العا قاراي قارىشتاپ دامۋىنا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى مەن تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ وڭالۋىنا مەملەكەت تاراپىنان بەرىلگەن كەپىلدىك رەتىندە قابىلدانعانى حاق. بۇل قۇندىلىقتار جوعارىدا اتالىپ وتكەن قازاقتىڭ دالا زاڭدارىمەن ۇندەسىپ جاتىر.
ەۆگەني بولگەرت:
– راس, ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتىر. ۋاقىت ءوتىپ, دۇنيە دامىعان سايىن قانداي قۇجات تا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى قاجەت ەتەتىنى ءسوزسىز. وسى تۇرعىدا كەيبىر ادامدار قازىرگى كونستيتۋتسيامىزعا 6 رەت وزگەرىس ەنگىزىلگەنىن ايتىپ, سونى سىن ساداعىنا الۋعا اسىعىپ تۇرادى. بىراق ءبىز سول وزگەرىستەردىڭ سانىنا ەمەس, ونىڭ مازمۇنىنا, مەملەكەتىمىزگە قانداي ارتىقشىلىقتاردى الىپ كەلىپ جاتقانىنا نازار اۋدارعانىمىز دۇرىس. مەن سىزدەرگە ءۇندىستاننىڭ كونستيتۋتسياسىن مىسالعا كەلتىرگىم كەلەدى. ول الەمدەگى ەڭ كولەمدى قۇقىقتىق قۇجات بولىپ سانالادى جانە قابىلدانعالى بەرى وعان 100-دەن اسا وزگەرتۋ مەن تولىقتىرۋ ەنگىزىلگەن. ەگەر ۋاقىت سونى تالاپ ەتىپ تۇرسا, ەل ءۇشىن قانداي دا ءبىر پايدا بولسا, وزگەرىس ەنگىزىپ, كونستيتۋتسيانى زامان كوشىنە ساي دامىتىپ وتىرۋ – قالىپتى قۇبىلىس.
كونستيتۋتسيالىق سوت – كەلەلى ورگان
مارات ءباشىموۆ:
– قازىر حالىق ۇلكەن وزگەرىستەردى كۇتىپ وتىر. وتكەن جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار ناتيجەسىندە قوعام ءۇشىن قانداي پايدالى جاڭالىقتار بولادى, قانداي ناتيجەلى زاڭدار قابىلدانادى دەگەن ساۋال اركىمنىڭ كوكەيىندە ءجۇر. مەن ءوز باسىم كەيىنگى جىلدارى قولعا الىنعان رەفورمالاردىڭ ءبارى مەملەكەتىمىزگە, قوعامعا, حالىققا, بالالارىمىزدىڭ بولاشاعىنا پايدالى جاعىنان جۇمىس ىستەيتىنىنە سەنىممەن قارايمىن. ءوزىم پارلامەنتتە قۇقىق سالاسىنا قاتىستى 15-تەن اسا ۇسىنىس جاساعان بولاتىنمىن. سونىڭ ءبىرى – كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ كەرەگى جايىندا. ويتكەنى دۇنيەدەگى دامىعان مەملەكەتتەردە ادام قۇقىعى جونىندەگى ەڭ جوعارعى ينستيتۋت سول. وسى جەمىستى باستاما ىسكە اسىپ, جىل باسىندا كونستيتۋتسيالىق سوت جۇمىسىن باستاپ, قۇقىق قورعاۋ سالاسىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ جاتىر.
ەلۆيرا ءازىموۆا:
– كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇرىلۋى – وتكەن جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى. بۇعان دەيىن 1992-1995 جىلدارى ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق سوت جۇمىس ىستەگەنى بەلگىلى. قايتا ورالعان بۇل ورگاننىڭ ەرەكشەلىگى – بىزگە ەندىگى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك بيلىك سۋبەكتىلەرىمەن قاتار, ءاربىر ازامات جۇگىنە الادى.
ەلىمىزدە بيلىكتىڭ ءۇش تارماعى بار ەكەنى بەلگىلى: زاڭ شىعارۋ, اتقارۋشى جانە سوت. ال كونستيتۋتسيالىق سوت وسى تارماقتاردىڭ ەشقايسىسىنا دا جاتپايدى. ونىڭ قىزمەتى مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىندەگى تەپە-تەڭدىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان. وسى ماقساتتا زاڭدار مەن باسقا دا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگى تەكسەرىلەدى.
ءبىز جۇمىسىمىزدى بيىل 1 قاڭتاردان باستادىق. سودان بەرى 7 اي ۋاقىت بەلسەندى رەجىمدە ءوتتى. ازاماتتار تاراپىنان 4 مىڭداي ارىز ءتۇستى. دەگەنمەن ولاردىڭ باسىم بولىگى كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇزىرەتىنە جاتپايتىن ماسەلەگە قاتىستى بولعاندىقتان كەرى قايتارىلدى. ونىڭ ىشىندە سوتتىڭ ۇكىمى مەن شەشىمىن وزگەرتۋ, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋ سەكىلدى وتىنىشتەر بار. ول ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزگە قاتىستى بولماسا دا, ازاماتتارعا زاڭ تۇرعىسىندا جان-جاقتى تۇسىنىكتەمەلەر بەرىلدى.
وسى ارالىقتا سۋديالار ازاماتتار تاراپىنان تۇسكەن ارىزداردىڭ تورتتەن ءبىرىن قاراپ ۇلگەرىپ, 23 ارىز بويىنشا شەشىم شىعاردى. قازىرگى كۇنى 40 ءىس قارالۋ ۇستىندە. بۇل كورسەتكىشتەر كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ازاماتتار ءۇشىن اشىقتىعى مەن قولجەتىمدىلىگىن كورسەتسە كەرەك. سالىستىرمالى تۇردە ايتا كەتسەك, بۇعان دەيىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەس 27 جىلدىڭ ىشىندە 140 شەشىم عانا شىعارعان بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە وعان جەكە ازاماتتار جۇگىنە المايتىن ەدى.
دەگەنمەن مىنا نارسەنى ايتا كەتۋ كەرەك, كونستيتۋتسيالىق سوت ازاماتتاردان, ۇيىمداردان, مەملەكەتتىك ورگانداردان, لاۋازىمدى تۇلعالاردان تاۋەلسىز مەكەمە, سوندىقتان تەك كونستيتۋتسيانى جانە ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىن باسشىلىققا الىپ جۇمىس ىستەيدى جانە قانداي جاعدايدا دا سوتتاردىڭ جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرەتىنە كىرەتىن ماسەلەلەرگە ارالاسپايدى.
زايىرلى ەلدىڭ ۇستانىمى
تىلەگەن سادىقوۆ:
– كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابىنىڭ 1-تارماعىندا كورسەتىلگەندەي, بۇگىنگى ساياساتتىڭ باستى باعىتى – مەملەكەتىمىزدىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى بولىپ سانالاتىن ءاربىر ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ قۇندىلىعى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق ماسەلەنىڭ دايەكتى تۇردە ىسكە اسىپ, زاڭدىق تۇرعىدا قورعالۋى. ەلىمىزدە ورنىققان ەتنوسارالىق تولەرانتتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق مودەلى قازىرگى كۇنى الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالدى. بۇل مودەل بارلىق ەلگە ۇلگى بولىپ, قازىرگى ۋاقىتتا تولىقتاي زەرتتەلۋ ۇستىندە. ەتنوسارالىق كەلىسىمنىڭ قاينار كوزى اتا زاڭدا جاتىر, سونىمەن قاتار قابىلدانعان ءارتۇرلى زاڭدار مەن نورماتيۆتىك اكتىلەرمەن رەتتەلگەن.
بۇگىندە تولىققاندى دامۋ جولىنا تۇسكەن مەملەكەتىمىز الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ بەلدى مۇشەسىنە اينالدى. مەملەكەتتىڭ قوعامدىق-ساياسي احۋالى مەن قۋاتتى ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا قازاقستاندىق بىرەگەيلىك پەن بىرلىكتىڭ ىقپالى زور. كونستيتۋتسيادا ەتنوستىق ازشىلىق قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى حالىقارالىق ولشەمدەرگە جاۋاپ بەرەتىن قوعامدىق كەلىسىم مەن ەتنوسارالىق تولەرانتتىلىقتىڭ وتاندىق ۇلگىسىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزى قالاندى. وسىنىڭ نەگىزىندە, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياساتى قوعامدىق كەلىسىم كونستيتۋتسيالىق قاعيداسىنا نەگىزدەلە وتىرىپ, جالپى ادامزاتتىق تۇجىرىمدارعا سايكەس حالىقتىڭ بىرتۇتاستىعىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالدى. ەلىمىزدە ەتنوسارالىق تاتۋلىقتىڭ سالتانات قۇرۋى – مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قۇرايتىن قازاق حالقىنىڭ ساياسي مادەنيەتىنىڭ بيىك دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىنىڭ بەلگىسى. بىلە بىلسەك, تولەرانتتىلىق – ۇلكەن قۇندىلىق!
سەرىك بەركامالوۆ:
– ءوزارا تاتۋلىق, ۇلتارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىم جايىندا ءسوز قوزعالىپ جاتقاندا مەن بۇگىنگى كۇنى قوعامدا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە كەڭىنەن تالقىلانىپ, پىكىرتالاس تۋدىرىپ جۇرگەن ماسەلە جايىندا زاڭگەر رەتىندە پىكىر بىلدىرگەندى ءجون كورىپ وتىرمىن. اتاپ ايتقاندا, مەكتەپتەردە ءدىني راسىمدەردى وتكىزۋگە جاعداي جاساۋعا, وقۋشىلارعا بەلگىلى ءبىر دىنگە جاتاتىندىعىن كورسەتەتىن كيىم مەن اتريبۋتتار كيۋگە شاقىرۋلار كۇشەيە ءتۇستى. كونستيتۋتسيامىزدىڭ اياسىندا, زاڭ بويىنشا وسى ماسەلەنى قالاي شەشۋ كەرەك؟ ءدىننىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى ورنى تۋرالى سۇراققا جاۋاپ كونستيتۋتسيامىزدىڭ ءبىرىنشى بابىندا تۇر: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى».
بۇعان قاراپ وتىرىپ, ءبىز ءبىر جاعىنان ەلدىڭ باستى قۇندىلىعى – ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعى, سونىڭ ىشىندە ار-وجدان بوستاندىعى ەكەنىن, ال قانداي دا ءبىر ءدىندى ۇستانۋ نەمەسە ەشقانداي ءدىندى ۇستانباۋ وسىنىڭ ىشىنە كىرەتىنىن تۇسىنەمىز. ەكىنشى جاعىنان, ەلىمىز زايىرلى مەملەكەت بولعاندىقتان, ءدىن – مەملەكەتتەن بولىنگەن. بۇل جەردە ەشقانداي قايشىلىق جوق.
«مەنىڭ بالام مەكتەپكە حيدجابپەن بارادى نەمەسە مۇلدەم بارمايدى» دەۋ – كونستيتۋتسيا تالاپتارىن تىكەلەي بۇزۋ. زايىرلىق تالاپتارىن بىلاي قويعاندا, ءتىپتى قاي ءدىندى الساق تا, كىشكەنتاي بالانىڭ ءدىني راسىمدەردى ورىنداۋى ءۇشىن بەلگىلى ءبىر جاسقا تولۋى كەرەك. مىسالى, يسلامدا ناماز وقۋ, ورازا ۇستاۋ, قاجىلىققا بارۋ, ورامال تاعۋ سەكىلدى امالدار باليعات جاسىنا تولعاننان كەيىن عانا مىندەت. ويتكەنى ءدىننىڭ ءوزى قۇدايعا قۇلشىلىق ەتۋى ادامنىڭ اقىل-ەسى تولىققاننان كەيىن بولاتىن امال ەكەنىن كورسەتىپ تۇر.
راسىندا, زايىرلىق – ءدىننىڭ دە, مەملەكەتتىڭ دە باياندىلىعى, دامۋى مەن جاڭعىرۋى ءۇشىن ەڭ باستى ۇستانىم. تەك ونى دۇرىس ناسيحاتتاپ, ەلگە دۇرىس جەتكىزۋ كەرەك. سوندىقتان زايىرلى ەل ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
مارات ءباشىموۆ:
– جوعارىدا اتالعان بارلىق ماسەلە اتا زاڭىمىزدىڭ اياسىندا, بۇگىنگى جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياسي, قۇقىقتىق رەفورمالار شەڭبەرىندە دۇرىس شەشىمىن تابادى دەپ سەنەمىز. ءسوزىمنىڭ سوڭىندا قازىرگى پارلامەنتتىڭ جۇمىسى بۇرىنعىعا قاراعاندا الدەقايدا جاندانعانىن ايتىپ وتكىم كەلەدى. ءبىر كوميتەتتىڭ ءوز ىشىندە دە قىزۋ پىكىرتالاس ءوربىپ جاتادى. ماسەلەن, ەلگە يگىلىگىن تيگىزەدى دەپ كۇتىپ وتىرعان جۇمىستاردىڭ ءبىرى – زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى قايتارۋعا قاتىستى زاڭنىڭ قابىلدانۋى. ول جەردە ەۋروپادا كەڭىنەن قولدانىلاتىن ازاماتتىق تاركىلەۋ ينستيتۋتى ىسكە قوسىلىپ وتىر. مەملەكەت سەنى «جەمقورسىڭ» دەپ كىنالامايدى, تەك قولىڭداعى مۇلكىڭنىڭ قايدان كەلگەنىن دالەلدە دەپ تالاپ قويادى. زاڭدى جولمەن تاپقان دۇنيەڭ بولسا, دالەلدەپ بەر دە ءارى قاراي تىنىش ءومىر سۇرە بەر. دالەلدەي المادىڭ با, وندا جەمقورلىقپەن اينالىسقان بولىپ سانالاسىڭ دا, مۇلكىڭدى مەملەكەتكە قايتارىپ بەرۋگە مىندەتتىسىڭ. بۇل ادىلەتتىلىككە وتە ساي. وسى باعىتتا جاقىندا ۇلكەن جۇمىس باستالادى. قازىر جەمقورلاردان قايتارىلعان اقشالاردى نەگىزىنەن مەكتەپ قۇرىلىستارىنا جۇمساپ جاتىرمىز. ەندى الداعى ۋاقىتتا ولاردى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن تۇزەۋگە ارناساق, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋگە ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەر ەدى. اتا زاڭىمىزدىڭ دا ەڭ باستى مۇراتى وسى ەمەس پە؟
دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەن
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
