«ابايدىڭ اقىن ۇلدارى» اتتى جيناقتى قۇراستىرۋدا اۆتور ابايدىڭ اقىن ۇلدارى-شاكىرتتەرىنىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋدى ماقسات ەتەدى. كىتاپتا اقىننىڭ ۇلدارى – اقىلباي, ماعاۋيا, تۇراعۇل مەن نەمەرەسى اۋباكىر اقىلباي ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرى, ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى زەرتتەۋ ماقالالار, ەسسەلەر توپتاستىرىلعان. جيناق بەس بولىمنەن تۇرادى, العاشقى ءتورت ءبولىمى ابايدىڭ اقىن ۇرپاعىنا ارنالعان بولسا, «كىتاپ ىشىندەگى كىتاپ» بولىمىنە تۇراعۇل اباي ۇلىنىڭ تاڭدامالى اۋدارمالارى ەنىپتى. اتالعان ەڭبەك – جوعارى جانە ورتا وقۋ ورىندارىنىڭ ۇستازدارى مەن ستۋدەنتتەرىنە تاپتىرمايتىن وقۋ قۇرالى. ادەبيەتسۇيەر قاۋىمنىڭ دا كوڭىلىنەن شىعادى دەگەن ويدامىز. كىتاپ قۇندىلىعى نەدە دەسەڭىز, ابايدىڭ اقىن ۇرپاقتارىنىڭ ەڭبەكتەرىمەن ءبىر جيناق ارقىلى تانىسۋعا بولادى. ءيا, كۇنى بۇگىنگە دەيىن دە اقىن شاكىرتتەرى تۋرالى جەكە-جەكە جارىق كورگەن ەڭبەكتەر بارشىلىق. دەگەنمەن, ونىڭ بارلىعى وقىرمان قولىنا تۇسە بەرمەيدى. ابايدىڭ اقىن ۇلدارىنىڭ ارحيۆتەر مەن عىلىمي ينستيتۋتتاردا, مۋزەي قورلارى مەن كىتاپحانالاردا جاتقان ەڭبەكتەرى قايتا باسىلىپ, ءبىر كىتاپقا توپتاستىرىلۋى, ارينە, وقىرمان ءۇشىن جاقسى جاڭالىق.
كىتاپتىڭ العاشقى بولىمىندە اقىلباي شىعارماشىلىعىنا قاتىستى زەرتتەۋ ماقالالارمەن قاتار, اقىننىڭ ومىرىنە, بالالىق شاعىنا قاتىستى وقىرمانعا قىزىقتى وقيعالار بەرىلگەن. توقتارحان ءشارىپجان ۇلىنىڭ «اقىلبايدىڭ شاپشاڭدىعى» اتتى شاعىن ماتەريالىن وقي وتىرا, ءدىلدانىڭ ءوز بالالارىن اقىندىق ونەرگە تاربيەلەۋگە ەرەكشە كوڭىل بولگەنىن تۇسىنەمىز. م.اۋەزوۆتىڭ «اقىلباي شىعارمالارى تۋرالى», ابايتانۋشى قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ «اقىلباي اباي ۇلى قۇنانباەۆ», قاجىم جۇماليەۆتىڭ «اقىلباي اباي ۇلى», مۇحتار ماعاۋيننىڭ «جوعالعان پوەما تاريحىنان» سىندى كولەمدى زەرتتەۋ ماقالالارىمەن قاتار, اقىلبايدىڭ ءوز ولەڭدەرى مەن پوەمالارى دا جيناققا ەنگەن.
ەكىنشى ءبولىم اقىلبايدىڭ ۇلى اۋباكىر اقىننىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان. اۋباكىر اقىلباي ۇلىن قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ «اۋباكىر اقىن» اتتى ماقالاسىنان تانىپ-بىلۋگە بولادى. اتالعان ماقالا ءبولىمنىڭ ءون بويىن اشىپ تۇرعانىمەن, اقىن تۋرالى تەرەڭىرەك زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىندەي. اۋباكىر – ابايدىڭ قاسىندا ون ەكى جىل ءجۇرىپ, كوپ تاعىلىم-تاربيە العان بالاسىنىڭ ءبىرى. اقىلباي, ماعاۋيا, تۇراعۇل, كاكىتاي, كوكباي سىندى كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, كورگەن-بىلگەنى مول جانداردىڭ جانىندا ءجۇرىپ, ءتالىم العان اۋباكىردىڭ دە ونەر-بىلىمنەن كەندە ەمەسى انىق. اۋباكىردىڭ ابايدىڭ وزگە بالاسىنان بولەك قىرى – سۋىرىپسالمالىعىندا ەدى. ءازىل, قالجىڭ, وسپاق-اجۋاعا تولى جىر جولدارىن سول ارادا ءوز جانىنان اۋىزشا دا, جازباشا دا شىعارا قويادى. ولەڭدەرى اۋىزشا تارالعاندىقتان با, كەي ولەڭدەرى تولىق ساقتالماعان كورىنەدى. بۇل ماسەلەگە كىتاپ قۇراستىرۋشىسى دا تۇسىنىكتەمە بەرە كەتىپتى. اتاپ ايتقاندا, كىتاپتاعى ءار ولەڭگە قاتىستى تۇسىنىكتەمە-انىقتامالار وقىرماننىڭ ءتۇسىنىپ-تۇيسىنۋىنە وتە ىڭعايلى.
قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ «اۋباكىر اقىن» اتتى ماقالاسىندا قوزعالعان مىنا ءبىر ويدى وقىرمانعا ايتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. اۋباكىردىڭ ايەلى كاماش مىناداي ەستەلىكتەر قالدىرعان ەكەن. «... مەن كەلىن بوپ تۇسكەننەن كەيىن اكەم (ابايدى ايتادى. – ق.م.) شاقىرىپ الىپ: قارعام كاماش, اتا-ەنەنى سىيلاۋ, ۇلكەندى قادىرلەۋ بەتىن جاۋىپ الىپ, تىزە بۇگىپ سالەم ەتىپ, جان بىتكەننەن جاسقانشاق بولۋدان باستالمايدى. الدىمەن مەنىڭ ءوز الدىمدا بەتىڭدى اش, سالەم ەتپەي-اق, وسى ءۇيدىڭ ىشىندە ءوزىڭنىڭ وڭ جاقتا جۇرگەنىڭدەي, قايمىقپاي جۇرە بەر. مىنا ەركەجان ەكەۋمىزدى اتا, ەنە دەپ قاراما, اكە-اپا دەپ قارا, مەنىڭ تىلەگىم وسى», دەگەن ەكەن. ءار بولىمدەگى ماتەريالداردى وقي وتىرا, ۇلى اقىننىڭ وتباسى تاربيەسىنە ايرىقشا كوڭىل بولگەنىن اڭعارۋعا بولادى. ۇل-قىزدىڭ ءتالىم-تاربيەسىنە ءمان بەرۋ, بالانىڭ ونەر-بىلىمگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتۋ, اۋىل قارياسىنىڭ ناسيحاتى, ت.ب. ۇلتتىق پەداگوگيكامىزدىڭ جارقىن ۇلگىسىن ءدال وسى جيناقتان وقىپ بىلۋگە بولادى.
كەيىنگى ەكى ءبولىم ماعاۋيا مەن تۇراعۇل شىعارماشىلىعى جايىندا ءسوز ەتىلەدى. ابايدىڭ اقىن ۇلدارى دا ەۋروپا جانە ورىستىڭ كلاسسيكالىق پوەزياسىنىڭ داستۇرىنەن ۇلگى العان. «بالاڭ بالا بولسىن دەسەڭ وقىت, مال اياما!» دەپ ابايدىڭ ءوزى ايتقانداي, اقىن بالالارىنىڭ ءبىلىم الۋىنا, ونىڭ ىشىندە ورىسشا وقىتۋعا دا كوڭىل بولەدى. اقىننىڭ ءار بالاسى اكە-ۇستازىنان بولەك ستيل, بولەك باعىت ىزدەۋگە كۇش سالعانىن, ناتيجەسىندە, جازبا ادەبيەتتىڭ قالىپتاسقان وكىلى اتانعانىن اڭعارامىز. شىن مانىندە, اباي اۋىلىنىڭ اقىن شاكىرتتەرى حاكىم مۇراسىنىڭ وسى كۇنگە جەتۋىنە, شاشاۋ شىعارماي, ۇرپاققا جەتكىزۋگە كوپ سەپتىگىن تيگىزدى.
ب.جۇنىسبەكوۆتىڭ اباي جايىندا ءار جىلدارى جازعان زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى توپتاستىرىلعان تاعى ءبىر كىتاپ – «اباي ساۋلەسى». «اباي ساۋلەسى» دەگەن اتاۋدىڭ ءوزى وقىرمان جۇرتتىڭ نازارىن بىردەن اۋدارتادى. كىتاپتا ابايدىڭ شىعارماشىلىعى مەن ومىرىنە, ونىڭ ۇرپاقتارىنا قاتىستى تىڭ دەرەكتەر ەسسە-ماقالا, سۇحبات فورماتىندا ۇسىنىلعان. سونداي-اق شاكارىم اقىن مەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى زەرتتەۋلەر دە ەنگىزىلگەن. كىتاپ وقىرماننىڭ قابىلداۋىنا جەڭىل, بولىمدەر مەن تاقىرىپشالارعا ءبولىنىپ, ىقشامدالىپ بەرىلگەن. اۆتور اباي تۋرالى حالىقتىڭ بۇگىنگە دەيىنگى كوكەيدە جۇرگەن ءارتۇرلى ماسەلەلەرگە قاتىستى ناقتى تۇجىرىم جاساعان. اتاپ ايتقاندا, اقىننىڭ ناقتى تۋعان جەرى مەن تۋعان كۇنىنەن باستاپ, ۇرپاعىنا دەيىن تۇگەلدەي تىزبەلەپ, راستالعان اقپاردى جيناقتاۋعا نازار اۋدارعان. «اقىن مۇراسىنىڭ باس شىراقشىسى», «قۇدايدان قورىقپاعان قوعام», «اربامەن امەريكا اسقان» دەگەن تاقىرىپتاردىڭ ءوزى وقىرماندى بىردەن باۋراپ اكەتەدى. اتالعان قوس جيناقتىڭ دا وقىرمان ءۇشىن بەرەرى مول. اباي تاعىلىمى مەن اقىن شاكىرتتەرى تۋرالى ءالى دە عىلىمي ىزدەنىستەر جالعاسا بەرمەك.
ايسۇلۋ سەزحان,
اباي اتىنداعى قازۇپۋ ستۋدەنتى
