ولەڭى مەن ونەرى – ەسكەرتكىش

اقسۇلۋ 1873 جىلى جىتىقارا اۋدانىنا قاراستى قازاق اۋىلىندا تۋعان. ايتىستا سۋرەتتەلگەن كەسكىن-كەلبەتىنە نازار اۋدارساق, اق قۇبا, بيداي ءوڭدى, قىناي بەلدى, قيعاش قاس, ءسۇمبىل شاش ناعىز ارۋدىڭ بەينەسىن كورەمىز. اقىن قىزدىڭ وسكەن ورتاسى جاعالبايلى ىشىندەگى بالقوجا اۋلەتى ولەڭ-جىر دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قويادى ەكەن. اكەسى ورىسبايدىڭ شاعىن داۋلەتى بولعان, جاس كۇنىنەن سال-سەرى اتانعان. اراب جازۋىمەن ەرتە حات تانىعان, كوزى اشىق اقىن قىز­دىڭ جان-جاقتى جەتىلۋىنە ونىڭ ۇستازى اقموللانىڭ دا كوپ اسەرى بولعان. قازاق, باشقۇرت, تاتار حالىقتارىنىڭ ورتاق اقىنى اتانعان اقموللا جەلقۋارعا كەلىپ, قاراعايدان قيىپ, ءۇش بولمەلى مەكتەپ ءۇيىن سالعىزعان. بۇل اۋىل قازىرگى جىتىقارا قالاسىنىڭ ىرگەسىندە بولعانى بەلگىلى. اقموللا ورىسباي اۋىلىندا اقسۇلۋداي زەرەك شاكىرتتەرىنە قۇران اياتتارىن جاتتاتۋمەن بىرگە ورىس, اراب, پارسى تىلدەرىن ۇيرەتكەن, سونىمەن بىرگە ولەڭ جازۋ تەو­رياسىن دا وقىتقان. ول ءوزىنىڭ اقسۇلۋ قىزعا ارناعان ولەڭىندە دە:

«اق بەتىڭ ايدىن كولدىڭ الابىنداي,

شاھيردىڭ قاسىڭ سۇلۋ قالامىنداي,

قىپ-قىزىل ەكى بەتىڭ القىزىل گۇل,

تالقالا, ترويسكىنىڭ قالاسىنداي.

توپ جارعان, ۇكىلەگەن جۇيرىگىمسىڭ,

وقىتقان شاكىرتىمنىڭ اراسىندا-اي.

ەلىڭنىڭ جاقسىلارىن ءبىر دارىپتەپ,

سايراشى ساندۋعاشتىڭ بالاسىنداي», – دەپ شاكىرتىنە ۇلكەن باعا بەرەدى.

ەل ەركەسى بولىپ, ەشكىم بەتىن قاقپاي وسكەن اقىلدى قىزدىڭ ءومىرى ەرلىك پەن ورلىككە, وكىنىش پەن وكسىككە تولى.

قازىرگى ورىنبور مەن چەليابى وبلىس­تارىنىڭ (رەسەي) شەكاراسىندا, ياعني, ور سۋى مەن اقجايىقتىڭ ەكى ورتاسىندا ورنا­لاسقان مۇقىر ولكەسىنىڭ بولىسى ەرماعامبەت تە ەلگە بەلگىلى اقىن ەكەن. ول ورىنبوردىڭ اتتى اسكەرىن مىڭدا­عان جاعالبايلى جىلقىسىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان اتاقتى شونجار بولعان. بىراق «جىلقىسىن كوپتىگىنەن باعا المايتىن» جاعالبايلىنىڭ ءۇيىر-ءۇيىر جىل­قىسى سول ماڭايعا قونىستانعان كازاك­تاردىڭ ەككەن ەگىنىن ءجيى-ءجيى تاپتاپ كەتەتىن بولعاندىقتان, ستانيتسالار مەن قازاق اۋىلدارى اراسىندا ەگەس تۋا باس­تاعان. وسىنداي ەگەسكە بولىستىڭ ءوزى دە ارالاسىپ, جىلقىسىن ايداپ العان اتامانعا قارىمتا قايتارۋ ماقساتىمەن قىزىل قالاسىنا ءورت سالادى. ەكى ەلدىڭ اراسىن ۋشىقتىرماس ءۇشىن اقسۇلۋ ءبىر تويدىڭ ۇستىندە بولىسقا ءوزى سوقتىعىپ, ايگىلى «ورىستىڭ بەتكە سوقپا ورىستىعىن» دەگەن جىرىن ايتادى. بۇل ايتىستا اقىن قىز جەڭىسكە جەتەدى.

اقسۇلۋ كوپشىلىكتىڭ ءوتىنىشى بويىنشا ءوز ۇستازى اقموللا اقىنمەن بىرنە­شە مارتە ايتىسقانى تۋرالى دا دەرەكتەر كەزدەسەدى. بىراق بۇل ايتىستار دا ەل اۋزىن­دا تۇگەل ساقتالماعان. الايدا وسى ايتىستاردىڭ بىرىنەن كەيىن اقموللا ءوز قولىمەن جاساعان كۇمىستەگەن ەرىن اق­سۇلۋعا سىيعا تارتقانىن, ال اقسۇلۋ ءوز قولىمەن ادىپتەگەن قازاقى شاپاندى ۇستا­زىنىڭ يىعىنا جاپقانىن قالىڭ ەل كۇنى بۇگىنگە دەيىن اڭىز قىلىپ ايتادى.

اقموللا مەن اقسۇلۋدى جاستار ءبىر تويدىڭ ۇستىندە ايتىستىرىپتى. اقسۇلۋ اۋەلى ايتىستان باس تارتادى. ۇستازىمنىڭ الدىندا ادەپتەن اسپايمىن دەگەن ءۋاج ايتادى. سوندا اقموللا: «سىيلاعانىنا راقمەت! ولاي بولسا, ايتىستىڭ جاڭا ءتۇرىن ويلاپ شىعارايىق. جينالعان جۇرت­تىڭ كوڭىلىن كوتەرەيىك. ءسىز قازاق ەلى­نىڭ جاقسىلىعىن ايتىڭىز. اقىن ءۇش نارسەنى: ادامگەرشىلىكتى, باتىرلىقتى, سۇلۋ­لىقتى مىندەتتى تۇردە جىرلاۋى كەرەك. ادامگەرشىلىك – ەلدىڭ ۇيىتقىسى, باتىر­لىق – ەلدىڭ قازىناسى, سۇلۋلىق – ەل­دىڭ كوركى», دەيدى. وسى ايتىستا اقمول­لا اقىن ءوزىنىڭ ءۇش ەلدىڭ بالاسى ەكەنىن جىر­عا قوسىپ: ء«وز ەلىڭ كۇنشىل, قايىن جۇر­تىڭ ءمىنشىل, ناعاشى جۇرتىڭ سىنشىل, جاقسى بولساڭ, ماقتانار, جامان بولساڭ, ساقتانار», دەپ كوسىلسە, اقسۇلۋ باشقۇرت باتىرى سالاۋاتتىڭ جورىعىنا قوسىلعان جانتاس باتىردى بىلايشا جىرلايدى:

«سەرىگى سالاۋاتتىڭ باتىر جانتاس,

تۇلعاسى بولعان دەيدى بەينە جارتاس,

جورىقتا نەشە ءتۇرلى ۇلى-كىشى,

وتكىزگەن ءبىر باسىنان تالاي ايقاس,

كورسەتكەن نايزاگەرىم ناعىز ەرلىك,

بولعاندا ترويسكىدە ۇلكەن شايقاس,

بولىپتى جالعىز تۇيە, جالعىز اتى,

سوندا دا ەل كوشكەندە كوشتەن قالماس,

قۇلاشتاپ تەمىرتاستا كەن قازعاندا,

بىلەگى سالدىراماس, قارى تالماس,

ۇيىندە اسار اسى بولماسا دا,

باس ءيىپ, بايعا بارىپ, كۇنىن سالماس.

تاپقانىن ورتاق ءبولىپ, ەلگە بەرگەن,

داستارقان تۇڭىلمەپتى

جومارت ەردەن,

سۇراماي ەشبىر بايدان ءبىر دە كومەك,

ەر بولعان ءوز كۇشىنە ءوزى سەنگەن.

ءبىر ازعىن شەن مەن شەكپەن الامىن دەپ,

جانتاس پەن سالاۋاتتى

سىرتتان ساتقان,

بەس ءجۇز ەر تەمىرتاسقا بەت العاندا,

وعىنان سول ازعىننىڭ قازا تاپقان».

اقسۇلۋ-كەنشىمباي ايتىسى بارلىق قازاق ايتىستارى ىشىندە ەڭ شوقتىعى بيىك ءسوز بارىمتاسىنا جاتاتىنىن ايتۋلى عا­لىم­دار دا, بەلگىلى اقىن-جازۋشىلار دا الدە­قاشان مويىنداعان.

ماسەلەن, س.مۇقانوۆ «ايتىستار تۋرالى» دەگەن ماقالاسىندا XIX عاسىردىڭ ايتىستارىن جاساۋشى اقىنداردىڭ كوپ­شىلىگى تاريحقا ءمالىم ەكەنىن ايتا كەلىپ, اقىن قىز-كەلىنشەكتەردەن اتى ساقتال­عانداردىڭ ىشىندە اقسۇلۋدى اتاپ ءوتىپ, ونىڭ كەنشىمبايمەن ايتىسىنا ۇلكەن باعا بەرەدى. ايتۋلى ايتىستاردى تىلگە تيەك قىلعان سابەڭ ءبىرجان-سارا ايتىسىنان كەيىن اقسۇلۋ-كەنشىمباي ايتىسىن ەكىنشى ورىنعا قويادى. اقسۇلۋدىڭ قۇرداسى احمەت بايتۇرسىن ۇلى دا اقىن ونەرىمەن جاقسى تانىس بولعانعا ۇقسايدى. ول «ادەبيەت تانىتقىشتىڭ» «كورىكتەۋ» دەپ اتالعان تاراۋىندا اقسۇلۋ مەن كەنشىمبايدىڭ ايتىسىنان ءۇزىندى الىپ:

«جاپپاستىڭ ساپ-سارى التىن

جيعان مۇلكى,

مەيماندوس كەلسە قوناق,

بارشا جۇرتى,

شىعادى قىز-بوزبالا سەرۋەنگە,

ۇستىنە ماساتى مەن كيىپ قۇلپى»,

دەگەن ولەڭىن مىسال قىلادى. سونىمەن بىرگە كەنشىمبايدىڭ:

«اقسۇلۋ, ايتار ءسوزدى اڭدامادىڭ,

اۋزىڭا كەلگەن ءسوزدى ساندالادىڭ.

قىز بالا ەلدىڭ جايىن قايدان ءبىلسىن,

بىلمەسە قىز بەن جايىن بوزبالانىڭ», دەيتىن شۋماعىن دا مىسالعا الىپ, ءسوزدى اشىپ ايتپاي, ۇشىعىن عانا كورسەتكەن جىرعا بۇكپەلەۋ دەگەن انىقتاما بەرەدى. احمەت وسى كىتاپتىڭ «تاريحي جىر» تاراۋىندا «كەنشىمباي مەن اقسۇلۋ ايتىسىندا ەلدەرىندەگى كەمشىلىك, وسالدىق جاعىن ايتىپ, باس ادامدارىنىڭ وسال مىنەزىن ايتىپ, مۇدىرتپەك بولعان», دەيدى.

ءبىر قىزىعى, «ايتىس» كىتابىنىڭ 1965 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان جا­رىق كورگەن ءبىرىنشى تومىندا ءبىز ايتىپ وتىرعان اقاڭ مىسالعا كەلتىرگەن العاشقى شۋماقتىڭ ەكىنشى جولى «مەيماندوس كەلەدى ونىڭ بارشا جۇرتى» دەپ جازىلسا, ەكىنشى شۋماقتاعى ەكىنشى جول: «اۋزىڭا كەلگەن ءسوزدى تالعامادىڭ» دەپ بەرىلگەن. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, نە كىتاپ رەداكتورى, نە نۇسقاسىن ەل اۋزىنان جازىپ الۋشى نەمەسە وسى جىردى ايتۋشى ادام ايتىس ماتىنىنە وزگەرىس ەنگىزگەنگە ۇقسايدى. ال ماعىناسىنا, ءسوزدىڭ قيسىنىنا قارايتىن بولساق, باسقا دا كوڭىلگە كۇدىك تۋعىزا­تىن ءدۇدامال تۇستار كەزدەسەدى. ويتكەنى اقسۇلۋ مەن كەنشىمباي ايتىسى قازان توڭكەرىسىنە دەيىن دە مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتىندە جاريالانعان جانە كەڭ-بايتاق قازاق جەرىندە كوپ جىرلانعان ايتىس. ايتىستىڭ العاشقى نۇسقاسىنىڭ ءبىرىن كورنەكتى فولكلورشى عالىم, ەتنوگراف ابۋباكىر ديۆاەۆ جازىپ العان. «جاعال­بايلىنىڭ قىزى اقسۇلۋ دەگەننىڭ جاپپاس كەنشىمبايمەن ايتىسقانى» دەپ ات قو­يىلعان بۇل ايتىس:

ء«بىسىمىللا, اۋەلى ايتار ءسوزدىڭ باسى,

كەلمەيدى ءبىسىمىللاسىز ءسوز ىڭعاسى.

ەر جىگىت تارتا سوعىپ,

تارتىنبايدى,

بار بولسا قابىرعالى قارىنداسى.

پايداسىن اقىرەتتىڭ كىم ويلايدى,

مال, شىركىن, ازاماتتىڭ كوڭىل قوشى,

جەتى رۋ جاعالبايلى, اتى اقسۇلۋ,

ايتىسقان كەنشىمبايمەن كەڭەس وسى.

شىقتىم دا سيىر جىلى,

كەلدىم ورعا,

حات جازدىم تەمىر قالام الىپ قولعا,

حاكىمگە جۇرت يەسى پيسار بولىپ,

اتاندىم ءتورت اياعى بىردەي جورعا,

اۋىلىندا جاعالبايلى اقىن قىزدىڭ,

ەستىدىم اقسۇلۋدىڭ داڭقىن سوندا», دەگەن كەنشىمباي اۋزىمەن ايتىلعان سوز­دەردەن باستالادى. ال قازىرگى ۋاقىتتا جارىق كورىپ جۇرگەن ايتىس كىتاپتارىنا ەنگىزىلىپ جۇرگەن ەكىنشى نۇسقاسىن قازاق­ستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, عالىم ماردان بايدىلداەۆ ەل اۋزىنان جازىپ العان.

ايتىستىڭ نەگىزگى وزەگى ەكى نۇسقادا دا تۇگەل ساقتالعانىمەن, ايىرماشىلىق­تارى بار. ماسەلەن, ماردان بايدىلداەۆ نۇسقاسىندا:

«الەمگە ءال بىلمەگەن تاڭ بولادى,

سەن بوتا ويناقتاعان وت باسقانداي»

دەگەن جولدار بار. ابۋباكىر ديۆاەۆ نۇسقاسىندا بوتا ەمەس, بۇزاۋداي دەپ ايتىلادى. اقسۇلۋ ىلە-شالا بەرگەن جاۋابىندا ماردان بايدىلداەۆ نۇسقاسىندا: «الەمگە ءال بىلمەگەن تاڭ بولادى, ەر جىگىت ءالىن بىلگەن بولمايدى قور», دەپ جاۋاپ قايىرادى. وسىنداعى كەنشىمباي ايتقان جولدى اقسۇلۋداي ءسوز قادىرىن بىلەتىن اقىن سول كۇيىندە سوزبە-ءسوز قايتالاماسا كەرەك ەدى. سول سەكىلدى كەنشىمبايدىڭ بەر­گەن جاۋابىندا ەكى نۇسقادا ەكى ءتۇرلى ايتىلعان جولدار دا بار:

«كەمىتەر ەردى ايەل دەگەن سوزبەن,

بۇل جەردە وتىرىك ايتىپ,

دۇشپان بولما».

(م. بايدىلداەۆ نۇسقاسى)

«كەمىتەر ايەل ەردى دەگەن ءسوز بار,

اللاعا وتىرىك ايتىپ, دۇشپان بولما».

ء(ا. ديۆاەۆ نۇسقاسى)

شاماسى, وسى ايتىستاعى اللا, ءبىسى­مىل­لا سەكىلدى سوزدەر كەيبىر «قىراعى» رەداك­تورلاردىڭ قولىمەن سىزىلىپ تاس­تالۋى عاجاپ ەمەس. ونىڭ ۇستىنە كەي­­بىر شالا-شارپى ۇيقاسقان جولدار, ءتۇ­سىپ قالعان سوزدەر دە رەداكتوردىڭ جانە قۇراس­تىرۋ­شىنىڭ كوپ سوزگە ءجىتى قارا­ماعانىن دالەل­دەيدى. ماسەلەن, «جازۋشى» باسپا­سىنان 1965 جىلى جارىق كورگەن ۇش­تومدىق «ايتىستىڭ» العاشقى تومىنىڭ وزىندە اقسۇلۋ-كەنشىمباي ايتىسىندا: «قاشتىم دا اقمەشىتتەن ارقا كەلدىم, الىستان ارىپ-اشىپ, زورعا كەلدىم», دەگەن جولدار بار. دۇرىسى: ارقا ەمەس, ورعا كەلدىڭ بولۋى كەرەك.

ايتىس ونەرىنە تەرەڭ تالداۋ جاسا­عان مۇحتار اۋەزوۆ ۇلگىلى ايتىستار قاتا­رىنا اقسۇلۋ-كەنشىمباي ايتىسىن دا جاتقى­زادى. اقسۇلۋ جىرلارى مەن ايتىس­تارىن تەرەڭ ءۇڭىلىپ وقىعان ادام ونىڭ پاراسات جاعىنان ءوز زامانىنداعى كوپ اقىننان وزىق بولعانىن اڭعارادى. سول تۇستا اۋىل ومىرىنە دەندەپ ەنە باستاعان الىپساتارلىق پەن پاراقورلىق سەكىلدى جاعىمسىز قىلىقتاردى اشكەرەلەۋىمەن, ايەل تاعدىرىنا ەرەكشە ءمان بەرۋىمەن اقسۇلۋدىڭ سول كەزدەگى كورشىلەس ورىس, تاتار, باشقۇرت حالىقتارى تۇرمىس-سال­تىمەن, مادەنيەتىمەن جاقسى تانىس بول­عانىن, ولاردىڭ جاقسىسىنان ۇيرەنىپ, جا­مانىنان جيرەنۋگە شاقىرعانىن باي­قايمىز.

اقسۇلۋدىڭ ەت جاقىن تۋىسىنىڭ ءبىرى قۇرامىس ورىسباەۆ اقسۇلۋ-كەنشىمباي ايتىسىن جاتقا بىلەدى ەكەن. اقساقالدىڭ جادىندا قالعان ايتىس نۇسقاسى دا ابۋ­باكىر مەن ماردان اعالار جازىپ العان ايتىس­پەن سايكەس كەلەدى. قاريا اقسۇلۋ مەن كەن­شىمباي ايتىس اياقتالعاننان كەيىن تولەمىس مىرزانىڭ ۇيىندە تاعى دا ءسوز قاعىسقانىن بايان قىلدى.

ەندى ءبىر ەل قۇلاعىنا سالاتىن جايت. قازان قالاسىندا توڭكەرىسكە دەيىن با­سىل­عان كىتاپتارعا سۇيەنىپ, اقسۇلۋدىڭ تۋعان جەرى جىتىقارا اۋدانىنا قاراستى تاس­قاراسۋ اۋىلى دەپ جازىلىپ كەلگەن بولا­تىن. ال ايتىس تولەمىس مىرزانىڭ اۋى­لىندا وتكەنى بەلگىلى. وعان ايتىستا كەنشىمباي اۋزىمەن ايتىلاتىن:

«بالاسى بالقوجانىڭ تولەمىس-ءتى,

جىگىتكە ونەر دەگەن كەرەك ءىس-ءتى.

ايتىسىن ەكى اقىننىڭ كورەمىز دەپ,

ءۇش جىگىت ءتورت-بەس قىزبەن جونەلىستى.

ءۇش جىگىت ءتورت-بەس قىزبەن

بارىپ كەلدى,

اقىندى اقسۇلۋداي الىپ كەلدى.

قىزىعىن ەكى اقىننىڭ كورەمىز دەپ,

جيىلىپ تاماشاعا حالىق كەلدى», – دەگەن جولدار دا دالەل بولا الادى.

ال وسى تولەمىس مىرزانىڭ اۋىلى قايسى دەسەك, بۇعان دەيىن «ميليۋتين» كەڭشارىنىڭ بولىمشەسى بولىپ كەلگەن, ورىستار بەلواۋل دەپ كەتكەن ەلدى مەكەن ەكەن. اقسۇلۋدى الىپ كەلگەن اۋىل دا وسى ماڭايدا بولسا كەرەك ەدى, الايدا تاسقاراسۋ اتاۋى بۇل ماڭايدا مۇلدەم كەزدەسپەيدى. تولەمىس مىرزانىڭ اۋىلىنان ون بەس شاقىرىمداي عانا قاشىقتىق­تا ورنالاسقان باسقاراسۋ – قازىرگى «شەۆ­چەنكو» كەڭشارىنىڭ ورتالىعى. اراب اربىمەن تانبالانعان سوزدەردە «ت» جانە «ب» ارىپتەرى بىردەي تاڭبالانعانىن, ايىر­ماشىلىعى وسى ارىپتەردىڭ استى-ۇستىنە قويىلعان نوقاتتاردا عانا ەكەنىن ەسكەرسەك, اقسۇلۋدىڭ تۋعان جەرى – تاسقاراسۋ ەمەس, باسقاراسۋ دەگەن باتىل بولجام ايتۋعا بولادى. جاعالبايلىنىڭ اققوجا جانە بالقوجا رۋىنا جاتاتىن اعايىندار دا وسى اۋىلدا از ەمەس.

اقسۇلۋ جاسىنان اكەسىنىڭ جانىندا ءجۇرىپ, ەل بيلىگىنە دە ارالاسقان. جاستاي اتاستىرعان كۇيەۋى مەزگىلسىز قازا تاۋىپ, امەڭ­گەرلىك زاڭىمەن ونىڭ قاتى­گەز اعاسىنا قوساقتالعان قىز تاعدىر شىنجىرىن تاس-تالقان بۇزىپ شىعۋعا ارەكەت جاسايدى. جەسىر داۋىندا ءوزىن ءوزى قورعاۋعا شىققان اقىن قىزدىڭ وتكىر ءسوزى ەل-جۇرتىن ەلجى­رەتكەنىمەن, ەلگە اڭگىرتاياق ويناتىپ, قوجا بولىپ وتىرعان باي-بولىستارعا اسەر ەتپەيدى. اقسۇلۋ بولسا, وزىمەن ايتىسىپ, ايتىستا قىز باسىنان باسقا ءمىن تاپپاي, اتاستىرعان كۇيەۋىن بەتىنە سالىق قىلعان, بىراق اقسۇلۋدىڭ ءوز باسىن ەر جىگىتتەن كەم كورمەگەن كەنشىمبايدى وزىنە تەڭ ساناپ, استىرتىن ءسوز بايلاسادى. ارۋ قىزدىڭ تاعدىرىنا ارالاسۋدى مارتتىك كورگەن كەنشىمباي اقسۇلۋدى ءبىر تۇندە الىپ قاشادى. ولاردىڭ بۇل قىزىعى دا ۇزاققا بارمايدى. كەنشىمباي الىس ساپاردا جۇرگەندە قىزدىڭ جاسىرىنىپ جۇرگەن اۋىلىن جانسىزدارى ارقىلى ءبىلىپ العان امەڭگەرى – اتاقتى اداي بايدىڭ بالاسى قويكەلدى مىرزا اقسۇلۋدى بايلاپ-ماتاپ, اۋىلىنا الىپ كەتەدى. كەلە سالا ايىقپاس اۋىر دەرتكە ۇشىراپ, قۇسادان قامىققان اقسۇلۋدىڭ تۇلا بويىنا بىتكەن پەرزەنتى قۇلماتايدى دا تۋعان اناسىنا ەمىزدىرمەي, بايبىشەنىڭ باۋىرىنا سالادى. ءسويتىپ, بوسانعانىنا ءۇش كۇن وتكەن­نەن كەيىن بارىپ, تۇلا بويى تۇڭعىشىن ەمىرەنىپ ەمىزىپ, يىسكەي دە الماعان ەسىل اقىن, ارۋ انا جيىرما جاسىندا ومىرمەن قوشتاسادى.

اقسۇلۋدىڭ بالاسى قۇلماتاي اداەۆ ءوز اناسى سەكىلدى ەل قورعانى بولعان, قازاقتان شىققان تۇڭعىش زاڭگەرلەردىڭ ءبىرى. قۇلماتاي ترويتسك قالاسىندا ورىس اراسىندا وكرۋگتىك سوتتا ادۆوكات بولىپ قىزمەت ىستەگەن, «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ تىرەكشى, تىلەكتەستەرىنىڭ ءبىرى بولىپ, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆپەن جانە مۇحامەدجان سەرالينمەن جاقىن دوس بولعان.

قويكەلدى ۇيىندە قاپاستا وتكەن ءبىر جىلدىڭ ىشىندە اقسۇلۋ قالامىنان ءبىر داپتەر ولەڭ تۋعان. وكىنىشكە قاراي, اقىن قىز «قارا داپتەر» دەپ اتاعان, ونىڭ كوز جاسىمەن, جۇرەك قانىمەن جازىلعان بۇل قولجازبانىڭ قاي ارادا قالعاندىعى بەلگىسىز.

قازاق حالقىنىڭ قاسيەتتى ءبىر قىزىنىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى وسىلاي بولعان. اقىن قىز چەليابى وبلىسىنىڭ نوعايباق اۋدانىنا قاراستى الەكساندرا-نەۆكا دەپ اتالاتىن ەلدى مەكەننىڭ جانىنداعى قورىمدا جەرلەنگەن. 1993 جىلى اقىننىڭ تۋعانىنا 120 جىل, قايتىس بولعانىنا 100 جىل تولۋىن اتاپ وتكەن جەرلەستەرى ونىڭ باسىنا قويىلعان قۇلپىتاسقا:

«ىزگىلىكتىڭ, ينشاللا, باستاپ ءىسىن,

اقسۇلۋعا قويىلعان تاستان ءمۇسىن.

ارۋاقتى قادىرلەۋ ۇلگى بولسىن,

اسىرەسە, كەيىنگى جاستار ءۇشىن»,

دەگەن جازۋ جازدىرعان.

اقسۇلۋ تۋرالى العاش قالام تەربەگەن – رەسەيدە تۇراتىن ادەبيەتشى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى امىربەك باينيازوۆ. ونىڭ بىرنەشە ماقالاسى «جۇلدىز» جۋرنالىندا جارىق كوردى.

اقسۇلۋ اقىن ەسىمى ەل ەسىندە. مەنىڭ «اقسۇلۋ» دەپ اتالعان درامالىق داس­تانىم بۇدان 30 جىل بۇرىن قازاق راديوسىنىڭ التىن قورىنا قابىلداندى. راديوپەسادا باستى ءرولدى ايگىلى ءارتىس ليديا كادەنوۆا وينادى.

اقىلبەك شاياحمەت,

ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى

قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, حالىقارالىق

م.قاشقاري سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى