سىن-قاتەردى سەيىلتەتىن جوبالار

دامۋ ينستيتۋتى ورتالىق ازياعا كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ وتىر. مۇنىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس. بەس ەلدىڭ دە تەڭىزگە تىكە شىعار مۇمكىندىگى جوق, بۇل ورايدا ەلدەرگە ەكسپورتتىق ءھام وندىرىستىك الەۋەتتى ارتتىراتىن ينفراقۇرىلىم وتە قاجەت. ەادب باسقارما توراعاسى نيكولاي پودگۋزوۆتىڭ ايتۋىنشا, تەڭىزگە شىعار جولدان بولەك وا ەلدەرى ءۇشىن تاعى ءۇش تاۋەكەل بار, ولار – قارجى سەكتورى دامۋىنىڭ تو­مەن دەڭگەيى, سۋ-ەنەرگەتيكا سالا­­­­سىن­داعى كەلىسىمنىڭ جوقتىعى جانە جا­عىمسىز كليماتتىق وزگەرىس.

«جاڭا تەمىرجول باعىتتارى جانە كونتەينەرلىك تاسىمالدار ترانسپورت شىعىندارىن ازايتۋعا جانە جاھاندىق جەتكىزۋ تىزبەگىنە ءتيىمدى ينتەگراتسيا جاساۋعا سەپتەسەدى. سوندىقتان ءدال وسى سەكتورلاردا وا ەلدەرى شەتەلدىك ينۆەستيتسيانى قاجەت ەتىپ وتىر. ەۋرازيالىق كولىك قاڭقاسى قازىر جاڭا تەمىرجول جانە اۆتوموبيل جولدارى ەسەبىنەن كەڭەيىپ جاتىر. كاسپي تەڭىزى پورتتارى, اۋەجايلار, كولىك-لوگيستيكالىق ورتالىقتار, شەكارادا وت­كىزۋ بەكەتتەرى پايدا بولدى. كەيىن­گى 10 جىلدا قىتاي-ەۋروپا باعىتىنداعى كونتەينەرلىك پويىزدار سانى 200 ەسە ءوستى. الايدا وڭىرلىك جانە سىرتقى ساۋدا بايلانىستارىنىڭ جەدەل قارقىنمەن دامۋى ءۇشىن كەدەندىك جانە شەكارالىق رەسىمدەر ءالى دە  جەڭىلدەتىلۋى كەرەك», دەيدى بانك باسشىسى.

قازىر ورتالىق ازياداعى سۋ پايدالانۋ دەڭگەيىنىڭ تيىمدىلىگى وتە تومەن بولىپ تۇر. وڭىردەگى ورتاشا تيىمدىلىك كورسەتكىشى – تەكشە مەترىنە 2,5 دوللار. بۇل الەمدىك ورتاشا كورسەتكىشتەن (تەكشە مەترىنە 19,01 دوللار) ايتارلىقتاي تومەن.

«حالىقتىڭ جىلدام ءوسۋى, ۋربا­ني­زاتسيا, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ونەر­كا­سىپتىڭ دامۋى سۋدى بۇرىنعىدان دا كوبىرەك قاجەت ەتە تۇسەدى. ءبىزدىڭ بانكتىڭ پوزيتسياسى بويىنشا, ورتالىق ازيا وڭىر­دەگى سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدى ۇجىم­دىق تاسىلدەرىن پايدالانۋعا ءتيىس. ەادب باعالاۋىنشا, كووپەراتسيا ەسەبىنەن كەم­شىلىكتەردى جويۋدىڭ ناتيجەسىندە اي­ماق­تاعى ىشكى جالپى ءونىم ءوسىمى جىلىنا 1,5 پايىزعا ۇلعايادى», دەيدى ن.پودگۋزوۆ.

ارينە, ورتالىق ازياداعى ىلكىمدى جوبالاردىڭ تابىستى جۇزەگە اسۋى ءبىز ءۇشىن دە پايدالى. دەگەنمەن ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ەل ىشىندەگى جوبالاردىڭ كەلەشەگىنە ايرىقشا ۇمىتپەن قارايتىنىمىز تاعى تۇسىنىكتى. قازىرگى كەزدە قازاقستان – ەادب-نىڭ ەڭ باسىم ۇلەسىنە يە جانە ءوز كەزە­گىندە دامۋ ينستيتۋتى دا قازاقستاندا بىرنەشە جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى جوس­پارلاپ وتىر. بىرقاتارى مارەسىنە جەتىپ, پايدالانۋعا بەرىلىپ تە قويدى. جالپى, بانك بىلتىردىڭ وزىندە قازاقستانعا 1,2 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا سالدى (2021 جىلعى كورسەتكىشتەن 5 ەسە جوعارى). 2023 جىلعى جوسپار بويىنشا 1,1 ملرد دوللار ءبولۋ قاراستىرىلعان. بانكتىڭ 2026 جىلعا دەيىن جالپى 3,8 ملرد دوللار قۇيۋدى جوسپارلاعانىن ەسكەرسەك, ءالى 1,5 ملرد دوللار بانك قازىناسىنان قازاقستان قازىناسىنا اۋىسۋى كەرەك.

سونداي اۋقىمدى جوبانىڭ بىرەگەيى – ۇلكەن الماتى اينالما اۆتوجولى (باكاد). الماتى وبلىسىنداعى 14 ەلدى مەكەندى باسىپ وتەتىن جولدىڭ جالپى قاشىقتىعى – 66 شاقىرىم. ەادب باسشىلىعىنىڭ مالىمدەۋىنشە, ۇلكەن الماتى اينالما اۆتوجولى قازاقستان مەن ەۋرازيا ايماعىندا كولىك مارشرۋتتارىن كەڭەيتۋ بويىنشا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. سونىمەن قاتار حالىقارالىق اۆتوكولىك مارشرۋتتارىن بايلانىستىرىپ, كولىك قاتىناسىن جاقسارتۋعا, جۇك تاسىمالىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە وڭ ىقپال ەتپەك. وسى جول ارقىلى تاسىمالداناتىن جۇكتىڭ بولجامدى كولەمى تاياۋ 10-15 جىلدا 87 پايىزعا ۇلعايىپ, 35,9 ملن تونناعا جەتۋگە ءتيىس, دەيدى دامۋ ينستيتۋتىنىڭ باسشىلىعى.

مەملەكەت-جەكەشەلىك ارىپتەستىك نەگىزىندە سالىنىپ, ىسكە قوسىلعان جول­دىڭ بويىمەن كۇنىنە 30-70 مىڭ ارا­لىعىندا اۆتوكولىك ءجۇرىپ وتپەك. بۇل, ارينە, كۇن سايىن ادام سانى دا, كولىك سانى دا كوبەيىپ كەلە جاتقان الماتى سەكىلدى ۇلكەن شا­ھار ءۇشىن ءتاۋىر كومەك. الماتىداعى يگى­لىكتى ءىس لەگى مۇنىمەن ءتامام ەمەس. بىر­نەشە اي بۇرىن الماتىعا جاساعان ساپارىمىز اياسىندا الماتى اۋەجايىنىڭ جاڭا حالىقارالىق تەر­مينالىنىڭ قۇرى­لى­سىمەن تانىستىق. جاڭا تەرمينال پاي­دالانۋعا بەرىلگەننەن كەيىن قازىر 7 ملن ادام بولىپ تۇرعان وتكىزۋ قابىلەتى بىردەن 14 ملن-عا جەتپەك. جوبانىڭ جالپى قۇنىن قۇرايتىن 737 ملن دوللاردىڭ 40 ملن-ىن ەادب قۇيعان. كرەديتورلار سينديكاتىنا ەادب-دان بولەك ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى, حالىقارالىق قارجى كورپوراتسياسى جانە DEG گەرمانيالىق ينۆەستيتسيالىق كورپوراتسياسى كىرەدى. TAV Construction Co اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى دجيمحۋر كاۋردىڭ ايتۋىنشا, ەگەر قىس ايلارىندا توسىن كليماتتىق احۋال تۋىنداماسا, قۇرىلىس 2024 جىلى تامىزدا اياقتالۋعا ءتيىس.

«جاڭا تەرمينالدا جەراستى كولىك تۇراعىن جوسپارلاپ وتىرعان جوقپىز. سونىڭ ەسەسىنە قازىرگى تۇراق ايماعىن كەڭەيتەمىز. پايدالانۋعا بەرىلگەننەن كەيىن ترانزيتتىك جولاۋشىلار ورنالاساتىن 800 جانە 1000 شارشى مەترلىك اۋماقتى الاتىن لاۋنج-ايماق جۇمىس ىستەيدى. ءتۇرلى ويىن-ساۋىقتىق جانە كوممەرتسيالىق ايماقتار سالۋ دا جوسپاردا بار. سونداي-اق سەيسموورنىقتىلىق بو­يىنشا دا قاجەتتى تالاپتاردى ساق­تا­دىق», دەيدى اۋەجاي باسشىلىعى.

ينۆەستورلار سوزىنە سۇيەنسەك, اۋە­جاي­دى زامانعا ساي مودەرنيزاتسيالاۋ تۇراقتى ەكونوميكالىق وسىمگە سەرپىن بەرىپ, حالىقارالىق ترانسپورتتىق-لو­گيس­تيكالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ جاندانا تۇسۋىنە تۇرتكى بولادى. ايتپاقشى, الماتى اۋەجايى بىلتىر حالىقارالىق IJGlobal Awards پرەمياسىنىڭ ۇيعا­رۋىمەن جىل مامىلەسى (DFI Deal of the Year) اتاعىنا يە بولدى.

«ماراپات مۇنداي جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايعاقتاي تۇسەدى. الماتى اۋەجايىنىڭ دامۋى قالا ءۇشىن دە, اۋە ترانسپورتى سالاسى, ءتىپتى ورتالىق ازيا ءوڭىرى ءۇشىن ۇلكەن ستراتەگيالىق مانگە يە. ترانزيتتىك قۋات­تىڭ ارتۋى, لوگيستيكالىق مۇم­كىن­دىكتەردىڭ جاق­سارۋى جانە مارشرۋت­تار­دىڭ كەڭەيۋى ەۋ­را­زيالىق ترانسپورتتىق كاركاستىڭ دامۋىنا جانە ورنىقتى ەكو­نوميكالىق وسىمگە ىقپال ەتەدى. سونىمەن قاتار جوبا جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرىپ, الەۋمەتتىك ەففەكت بەرەدى», دەيدى ەادب باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رۋسلان دالەنوۆ.

سونىمەن قاتار ەادب تۇركىستان اۋەجايىنىڭ دا قۇرىلىسىنا اتسالىستى. قاسيەتتى قالاداعى اۋەجاي قۇرىلىسىن ن.پودگۋزوۆ قازاقستانداعى ترانسپورتتىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ بويىنشا اۋقىمدى باستاما دەپ باعالاعان ەدى. تۋريس­تىك الەۋەتى اسا جوعارى تۇركىستانعا مۇن­داي زاماناۋي اۋەجاي وتە قاجەت بولدى.

«اۋەجاي قۇرىلىسىنا سالىنعان قارا­جات كولەمى 167 ملن دوللار بولسا, سونىڭ 134 ملن-ى – بانك سالىمى (سالىمنىڭ 80 پايىزى). قالعان 20 پايىزى YDA Group-قا تيەسىلى. تيىسىنشە, ءۇش جىل ىشىندە بانك زاەمى پايىزىمەن قوسقاندا تولىقتاي وتەلدى. جوباعا سايكەس, اۋەجاي مەملەكەت مەنشىگىندە بولادى, ال ونىڭ ەكسپلۋاتاتسيا­سىمەن YDA Group اينالىسادى», دەيدى ەادب ترانسپورت جانە ينفراقۇرىلىم ديرەكتسياسىنىڭ ديرەكتورى بينۋرا ريسمۋحامەدوۆا.

بانك دەرەگىنشە, قۇرىلىس بارىسىندا 1,5 مىڭنان اسا جۇمىس ورنى قۇرىلىپ, سونىڭ 1 300-ىندە قازاقستان ازاماتتارى جۇمىس ىستەگەن. اۋەجاي قازاقستان اۆياتسيالىق اكىمشىلىگى ينسپەكتسياسىنىڭ سەرتيفيكاتىن العان, تيىسىنشە ىشكى جانە حالىقارالىق رەيستەردى قابىلداي الادى. كولىك تۇراعى 88 ورىنعا لايىقتالعان, اۋەجاي عيماراتىندا 14 جولاۋشىلاردى تىركەۋ ورنى بار. «Turkistan International Airport» جشس تەحنيكالىق ديرەكتور ورىنباسارى باقتيار اتاجانوۆتىڭ سوزىنشە, اۋەجايدىڭ وتكىزۋ قابىلەتى ساعا­تىنا 450 جانە جىلىنا 3 ملن ادامدى قۇرايدى. 2022 جىلى جولاۋشىلار اعىنى 371 مىڭ ادامعا جەتكەن.

بانك قارجىلاندىرۋى مۇمكىن جوبا قاتارىندا الماتىداعى جەس-3 بار. جوبا جۇزەگە اسسا, وندا جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى كومىردەن گازعا اۋىستىرىلادى. جوباعا كىرىسەتىندەرىن قولداپ, قۋاتتاپ وسىدان ەكى جىل بۇرىن ەادب, «سامۇرىق-ەنەرگو» جانە «الەس» اق ۇشجاقتى كەلىسىمگە قول قويعان ەدى. مۇنداي جوبالاردى قولعا الۋ دامۋ ينستيتۋتىنىڭ وڭىردە جاسىل جانە الەۋمەتتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ۇستانىمىمەن ۇيلەسەدى. قازىرگى ۋاقىتتا بانك پورتفەلىندەگى ESG-جوبالار ۇلەسى 15 پايىزدى, ال ايماققا سالىنعان ESG-ينۆەستيتسيا كولەمى 700 ملن دوللاردى قۇرايدى. سايكەسىنشە, جاسىل جوبالاردىڭ كوپشىلىگى قازاقستاندا ىسكە اسىرىلعانىن دا ايتا كەتەيىك. جوعا­رىدا ايتىلعان جوبالاردان بولەك, بانك ەلىمىزدە «سارىارقا» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ, اقتوبە جەو-سىنىڭ, كۇن ەلەكتر ستانسالارىنىڭ قۇرىلىسىنا جانە اتىراۋ كوشەلەرىن جارىقتاندىرۋ جوبالارىنا قاتىستى.

بانكتىڭ باعالاۋىنشا, ەادب قازاق­ستان ەكونوميكاسىنا 10 ملرد دوللاردان اسا ينۆەستيتسيا تارتا الادى. ينۆەستيتسيالاۋدىڭ باستى باعىتتارى – «جاسىل» ەكونوميكا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگى, ينفراقۇرىلىم, «بۇۇ ورنىق­تى دامۋ ماقساتىنا» قول جەتكىزۋ, ەكسپورتتى العا جىلجىتۋ.

«2022 جىلى قازاقستان ەكونوميكاسى سىرتقى شوكتارعا جوعارى ورنىقتىلىق تانىتا الدى. قيىن جاعدايلارعا قارا­ماس^­تان, رەسپۋبليكا ءىجو-ءسىنىڭ ءوسىمى 2023 جىلى 4,2 پايىزعا دەيىن جەدەلدەيدى دەپ بولجايمىز. بۇعان مەملەكەتتىڭ ەكونوميكانى قولداۋ ءىس-شارالارى دا اسەر ەتپەك. بىلتىر شيكىزاتتىق جانە ازىق-ت ۇلىك نارىعىنداعى جاھاندىق ينفلياتسيانىڭ جىلدامداۋىنا قازاقستان ەكونوميكاسى تىم سەزىمتالدىق تانىتتى. وسى فاكتوردىڭ سالدارىنان ەلدەگى تۇتىنۋشىلىق باعالار 20 پايىزعا تايادى. 2023 جىلى ينفلياتسيا 8 پايىزعا دەيىن باياۋلايدى دەپ كۇتەمىز. جاھاندىق ەكونوميكا تاراپىنان تۋىنداپ وتىرعان بىرقاتار تاۋەكەل بار, سونىڭ ءبىرى – ورتالىق بانك­تەر­دىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەنى كوتەرۋى. سونىڭ اسەرىنەن دامىعان ەلدەر­دەگى رەتسەسسيا تەرەڭ ءارى جالعاسپالى سيپاتقا يە بولماق. وپەك+ كەلىسىمى اياسىندا مۇناي ءوندىرىسىنىڭ شەكتەلۋى ۇزاق­قا سوزىلۋى جانە بۇل قازاقستاننىڭ ەكس­پورتتىق جانە بيۋدجەتتىك كىرىستەرىنە جا­عىم­سىز اسەر ەتۋى ىقتيمال», دەيدى ەادب باسقارما توراعاسى.

ينستيتۋت ءوز الدىنا ءۇش باستى ماقسات­قا نەگىزدەلگەن ستراتەگيانى ورىنداۋ مىندەتىن قويعان. ولار – ەۋرازيالىق تران­س­پورتتىق كاركاستى قۇرۋ, ورتالىق ازيانىڭ سۋ-ەنەرگەتيكالىق كەشەنىن جانە ەۋرازيالىق تاۋار تاراتۋ جەلىسىن دامىتۋ. بەس جىلعا نەگىزدەلگەن (2022-2026) بۇل ستراتەگيانى بانك ازىرلە­گەن جانە قاتىسۋشى-مەملەكەتتەر ماقۇل­دا­عان. بانك جۇمىس باستاعالى بەرى قازاق­ستاندا 5 ملرد دوللارعا 97 جوبانى قارجىلاندىرىپتى. قارجىنىڭ باسىم بولىگى ەنەرگەتيكا, اگروونەركاسىپ كەشەنى, ونەركاسىپ, الەۋمەتتىك سالا جانە ينفراقۇرىلىمعا باعىتتالدى. الداعى ۋاقىتتا الماتى جەس-3 مودەرنيزاتسياسى, تۇركىستان وبلىسىندا بۋ-گاز قوندىرعىسى بازاسىندا ەلەكتر ستانساسىن سالۋ, جامبىل جانە قوستاناي وبلىستارىندا جەل ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ قاراستىرىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار ەلىمىزدە تەمىرجول جەلى­لە­رىنىڭ قۇ­رىلىسى جانە لوكوموتيۆ پاركىن جا­ڭار­تۋعا قاتىسۋ دا جوسپاردا بار. ەلىمىزدە 2025 جىلعا دەيىن 900 شاقى­رىم­نان اسا تەمىرجول سالىنىپ, 12 مىڭ شاقىرىمنان اسا اۆتوجول جوندەلمەكشى.

ايتا كەتەيىك, ەادب – ەۋرازيالىق كەڭىس­تىكتە ينۆەستيتسيالىق قىزمەت ات­قا­رىپ كەلە جاتقان حالىقارالىق قار­جى­لىق ۇيىم. بانك جۇمىسىنا ارمەنيا, بەلارۋس, قازاقستان, قىر­عىزستان, رە­سەي جانە تاجىكستان قاتىسادى. بانك­تىڭ جار­عىلىق كاپيتالى – 7 ملرد دوللار.