بىراق سارىاۋىز «بالاپانداردىڭ» دا ايتارى بار ەكەن. ويتكەنى سول قۋعىن-سۇرگىن مەن سوعىس اكەلەرىن, باسقا جاقىندارىن جالماپتى. سودان جۇرەكتەرىندە ايىقپاس شەر بايلانىپتى. جەسىر انالاردىڭ ەتەگىنە ورالىپ وسكەن جەتىم بالالاردىڭ كوكىرەگىندەگى سول شەر ء«بىز سوعىستى كورگەن جوقپىز» (دۋلات يسابەكوۆ) دەگىزىپ, ەر-ازاماتسىز قالعان اۋىل سۋرەتتەرىن اكەلدى ادەبيەتكە.
«الۋان-الۋان جۇيرىك بار, الىنە قاراي شابادى» دەمەكشى, العا جىلجىپ ايتسام, بۇنىمەن شەكتەلمەدى كوبىسى. وي-ءورىسى ۇلعايىپ, حالقىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن تانىپ-بىلگەن سايىن شەرىنە شەر قوسىلدى ولاردىڭ. سوندىقتان دا 1956 جىلعى كوكپ سەزىنەن كەيىن عانا ءبىرشاما مۇمكىن بولعان تاقىرىپتاردى اشۋعا «اشكوزدەنە» كىرىستى. ماسەلەن, مۇحتار ماعاۋين, ءابىش كەكىلباەۆ, سوفى سماتاەۆتار قازاق تاريحىنىڭ ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىمەن عانا شەكتەلگەن كوركەم كورىنىسىن الدەنەشە عاسىرعا تەرەڭدەتتى. شەرحان مۇرتازا بولسا, ءالى تولىق ساياسي اقتالماعان ارىستار تۋرالى تۋىندىلاردىڭ ءتولباسى بولعان «قىزىل جەبەسىن» جازدى.
ال اكىم تارازي بۇلاردىڭ اراسىنان كورىنگەن جوق. كەيبىر قاتارلاستارى سياقتى بالالىق شاقتىڭ اۋىلىن شيىرلاپ وتىرىپ المادى دا. سىرت قاراعاندا وڭاي كورىنەتىن قازىرگى شاعىن جازدى. ادەتتە قازىرگى شاقتى جازاتىندار كوپ بولادى. بىراق ءبارىنىڭ بىردەي شىعارمالارىنىڭ كوركەم تۋىندى رەتىندەگى عۇمىرى ۇزاققا بارا بەرمەيدى. ۇزاققا بارۋ ءۇشىن – جازۋشى زامانى الدىنا كولدەنەڭ تارتقان كوپ قيىندىقتى جەڭۋى شارت. ولاردىڭ باستىلارى مىناۋ: ءبىرى – سول كەزەڭنىڭ ساياساتى مەن جازۋشى كوزقاراسىنىڭ ۇيلەسىم تابا بەرمەۋى. ەكىنشىسى – ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان كەزەڭنىڭ بولمىسىن سۋرەتكەردىڭ ءالى جان دۇنيەسىمەن سەزىنىپ ۇلگەرمەۋى. ءۇشىنشىسى – قالامگەردىڭ كەيىپكەرلەرى قاسىڭدا ءجۇرۋى. ال قاسىڭدا جۇرگەن كەيىپكەر كىرپياز, تالعامپاز, ءتىپتى تالاپشىل, ءمىنشىل دە كۇنشىل كەلەدى. ءوزىن تاني قويسا, وشتەسىپ اياقتان شالۋدىڭ دا نەبىر ءادىسىن بىلەدى. بۇل ءۇش جانە ودان باسقا دا تولىپ جاتقان كەدەرگىنى جەڭە الماي, كەزەڭدىك ساياساتتىڭ شىلاۋىنا ىلەسىپ كەتكەن جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىندا جاساندىلىققا ۇرىنىپ جاتقاندارى اكىم ادەبيەتكە كەلگەن تۇستا دا از ەمەس ەدى. بىراق تارازي ولاردىڭ قاتارىندا دا بولعان جوق. تارازي جاڭاعى ءۇش جانە ودان دا باسقا تولىپ جاتقان كەدەرگىلەردى جەڭە الاتىنىن پاش ەتىپ, ادەبيەتتە وزگە جۇلدىزدارعا ۇقساماي «قۇيرىقتى جۇلدىز» بولىپ جارق ەتە قالدى. ول ءوزىنىڭ وسى اتتاس شىعارماسىندا جاس تا بولسا جاڭا ءومىر, جاڭا قوعامنىڭ بولمىسىن سەزىنىپ, زامانداستارىنىڭ پسيحولوگياسىندا وزگەرىستەر ءجۇرىپ جاتقانىن ايقىن اڭعارا الدى. ايقىن اڭعارا وتىرىپ, ءوز شىعارماسىندا ويناقى جەڭىلدىكپەن ويناتا سۋرەتتەدى. بىراق ونىڭ ويناقىلىعى مەن ويناتۋى ماتەريالىن جەتىك بىلەتىن شەبەردىڭ بىلىمپازدىعىنىڭ كورىنىسى ەدى.
ءالى ەسىمدە, الپىسىنشى جىلداردىڭ ءبىر توپ ستۋدەنتتەرى ساباق ۇستىندە قاليحان ىسقاقوۆتىڭ «قوڭىر كۇز ەدى» حيكاياتى مەن سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ اۋىل اڭگىمەلەرىن ءسوز ەتىپ جاتقانبىز. ۇستازىمىز پروفەسسور تەمىرعالي نۇرتازين «ال سەندەر اكىم ءتارازيدىڭ «قۇيرىقتى جۇلدىزىنا» نازار اۋدارىڭدار» دەدى ءبىزدى ءبىراز تىڭداپ العاننان كەيىن. تەمكەڭ ايتسا تەگىن ايتپايدى. ول كىسى بۇدان بۇرىن «عاسىردىڭ باسىندا بۇكىل قازاق زيالىلارى ءبىر جاققا كەتتى دە, جالعىز ساكەن سەيفۋللين ءبىر جاققا كەتتى. ارتىنان بەس-التى جىلدان كەيىن جالپاقتاپ ءسابيت مۇقانوۆ ىلەستى» دەگەن-ءدى. سوندا ءبىز ولار كىمدەر دەپ سۇرامايمىز با؟ سول سۇراقتارعا جاۋاپ بەرگەن بولىپ پروفەسسورىمىز وقۋ باعدارلاماسىنا كىرمەك تۇگىلى ەسىمدەرىن اتاۋعا تىيىم سالىنعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ماعجان جۇماباەۆ باستاعان ارىستارىمىز تۋرالى اڭگىمەلەپ كەتۋشى ەدى, جارىقتىق.
مىنە, ەندى ءبىزدىڭ نازارىمىزدى «جالعىز» اكىم تارازيگە اۋدارىپ وتىر. تاۋىپ وقىدىم «قۇيرىقتى جۇلدىزدى». مەنى ءا دەگەننەن جاس جازۋشىنىڭ جازۋ ءستيلى قاتتى تاڭعالدىردى. ويتكەنى بۇگىندەگى ۇلكەن جازۋشىلارىمىزدىڭ ءبىرى ۇلى جازۋشى م.اۋەزوۆ سالىپ بەرگەن سارا جولعا ءتۇسىپ الىپ زاۋلاتىپ كەلە جاتقانى, ال ەكىنشىسى, ب.ءمايليننىڭ قاراپايىم اڭگىمەشىلدىگىن قاعىپ العانى, ءۇشىنشىسى, ع.مۇسىرەپوۆتىڭ يۋمورمەن استارلانىپ, شىمىر ورىلگەن شيىرىنان شىعا الماي كەلە جاتقانى كورىنىپ تۇراتىن. ال ءتارازيدىڭ اياق تاستاسى تاي كەزىنەن-اق ەشكىمگە ۇقساماي بولەك شىقتى. نە جەتىسۋدىڭ, نە ارقانىڭ, نە قىرعىزدىڭ اۋەندەرىنە ۇقسامايتىن كەنەن اتاسىنىڭ اندەرى سياقتى بۇنىڭ ءستيلىنىڭ دە توركىنىن تابۋ قيىن. ارينە, انە ءبىر قايتالاۋلار پالەندە بار ەدى دەپ ءبىرلى-جارىم ۇقساستىقتاردى تەرۋگە بولار. ءتۇبى حالقىمىزدىڭ اڭگىمەشىلدىگىنەن شىققانىندا ايتارمىز. بىراق ءبارىبىر بۇل ءتارازيدىڭ ءتول ءستيلى, سۋرەتكەرلىك سونى سوقپاعى.
تاعى ءبىر سونىلىعى عابيدەن ءمۇستافيننىڭ «ميلليونەر», ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «سىرداريا» روماندارى قازاق ادەبيەتىندە قالىپتاستىرماق بولعان كەڭەستىك سوتسياليستىك اۋىلدان مۇلدەم بولەك ەدى مۇنداعى سۋرەتتەر. اسىرەسە ادامدارى.
سوتسياليستىك قوعامدى ورناتىپ جاتقان جاقسى دەگەندەرىنىڭ وزىندە مىندەرى بار. شەتىنەن پەندەلەر. سولاردىڭ ءبىرى – كىرپىشباي. اۆتور كەيىپكەرىن بەكەر بۇلاي اتاپ وتىرعان جوق, ارينە. ويتكەنى كىرپىش دەگەن قالىپپەن قۇيىلادى. دەمەك سوتسياليزم ادامدارى دا قالىپتان شىققاندار. بەدەرى, ورنەگى, كوز تارتار بوياۋى جوق جىپ-جىلتىر, تۇپ-تۇلدىر. وزدەرىن قوعامنىڭ قارا نارى ەتىپ كورسەتكىسى كەلگەنىمەن, بەرگەنىنەن, العانى كوپ باس پايداسىن ءبىرىنشى قوياتىندار. سول كىرپىشباي (ەسىمدەرى بولەك بولسا دا) جازۋشىنىڭ ءبىر شىعارماسىنان ەكىنشىسىنە كۇردەلەنە, زورايا, ز ۇلىمدانا, قورقاۋلانا تۇسەدى. ءسويتىپ, اكىم تارازي قازاق ادەبيەتىنە كىرپىشباي دەگەن تيپتىك بەينە الىپ كەلدى.
جالپى, ءوز باسىم سوتسياليزم ادامدارىنىڭ تيپتىك بەينەسىن جاساي وتىرىپ, ولارعا ورتاق اتاۋ بەرگەن ەكى جازۋشىنى بىلەمىن. ءبىرى – تاكەن الىمقۇلوۆ. ول كىسى كەڭەس بيلىگىن نە تۇرعىن ءۇي, نە مازار, الدە ساراي ەكەنى بەلگىسىز ءدۇبارا قۇرىلىس سالىپ جاتقان وزدەرى دە ءدۇبارا ادامدار دەپ سۋرەتتەپ ەدى. اكىم تارازي بولسا ولاردى ءبىر قالىپپەن قۇيىلعان كىرپىشبايلار دەپ اتادى.
«قۇيرىقتى جۇلدىزدان» (1966) سوڭ «ۇلكەن اۋىل» (1968), «اسۋ-اسۋ» (1970), «قيان-سوقپاق» (1976), «گنەزدو نا وبلاكاح» (1984), «جۋراۆلي-جۋراۆۋشكي» (1984), «باسىنان قاراتاۋدىڭ...» (1985) پوۆەست, اڭگىمەلەر, «قىز ماحابباتى» (1982) پەسالار جيناقتارى, «بۇلتقا سالعان ۇياسىن» (1978), «تاسجارعان», «كەن» (1968), «شەر», «قيانات», «جازا»(1998), «مۇستافا شوقاي» روماندارى, كوپتومدىقتارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى جارىق كوردى.
جالپى, اكىم تارازي ءبىر تاقىرىپپەن نەمەسە جەكە جانرمەن شەكتەلىپ قالعان ءبىر ىشەك جازۋشى ەمەس. «بالۋانعا وڭ-تەرىسى بىردەي» دەگەندەي ول كوپ جانردا جازادى. بۇل ەنتسيكلوپەديالىق مالىمەتتەر جازۋشىنىڭ بۇگىنگى كۇن تاقىرىبىن جازۋدان كوپ اۋىتقىماعانىن ءارى ءونىمدى ەڭبەك ەتكەنىن كورسەتەدى. ءارى شىعارمالارىنىڭ ەشقايسىسى دا وقىرمان, الدە سىنشى سىنىنا ۇشىراعان جوق. قايتا ماقتالدى. بىراق وسىناۋ سان جانرلى ۇلانعايىر شىعارمالارىندا جازۋشى تەك كىرپىشبايلاردى عانا قاشاپ شىعاردى دەۋگە بولمايدى.
كوممۋنيستىك بيلىك تالاپ ەتكەن قازىرگى زامان قاھارماندارىن جاساعاندا تارازي جاساسىن. ونىڭ ءسانجانى مەن پەريزاتى, قودارق ۇلى مەن تاناسى, تۇڭعاتارى مەن ليماسى («قورقاۋ جۇلدىز»), ومارى («بۇلتقا سالعان ۇياسىن», «تاسجارعان») ناعىز قاھارماندار. ءدال سول كەڭەستىك زاماننىڭ قاھارماندارى. ولار دا تيپتەندىرىلگەن كەيىپكەرلەر. بىراق كەزىندە جازۋشى سومداعان بۇل وبرازداردى, مىنە, ادەبيەتكە ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ناعىز قاھارماندارى كەلدى دەپ كەڭەستىك يدەولوگيا ايقايلاتقان جوق. قوعامدى العا جىلجىتاتىن وسىنداي ويلى, بەلسەندى, ينيتسياتيۆاشىل قارا قىلدى قاق جارا الاتىن ادىلەتتى, سوزىنەن تايمايتىن شىنشىل ادامدار بولۋى كەرەك دەپ ۇلگى ەتىپ ۇسىنبادى. نەگە؟ ويتكەنى توتاليتارلىق قوعام تەز توعىشارلانادى ەكەن. ءسوز جۇزىندە بىزگە قوعامدى العا سۇيرەيتىن تۇلعا كەرەك دەپ دابىلداتقانىمەن ءىس جۇزىندە كىرپىشبايلاردىڭ ءوسىپ-ونۋىنە قولايلى ەكەن. مىنە, سول قارا قۇرىم بولىپ قاپتاپ كەتكەن كىرپىشبايلار جاڭاشىل, وزىق ويلى, ىسكەر جاندارعا ءورىس بەرسىن بە؟ بەرمەيدى. ولاردىڭ وڭ ءىسىن تەرىس قىلىپ كورسەتىپ, شاپكەسىن كەرى كيگىزىپ جىبەرەدى. «مەنىڭ ءىسىم وڭ» دەپ قايدا بارىپ ارىزدانسا دا, الدارىنان ءبىر كىرپىشباي شىعا كەلەدى. سودان تاۋى شاعىلادى. ءتىپتى جالعان جالامەن ءىستى بولىپ, قوعامدى العا سۇيرەمەك تۇگىلى قارا باستارىن اراشالاپ الۋ مۇڭ بولىپ قالادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كىرپىشبايلار ۇستەمدىك قۇرعان قوعامعا ەش ۇيلەسە المايدى. بىراق سوندا دا العان بەتىنەن قايتپايدى ولار. ءبىر ۇجىمنان قۋىلسا, ەكىنشى ۇجىمعا بارىپ, ءوز جاڭالىعىن ەنگىزىپ, جان بالاسىنا ورتاق ادىلەتتى العا تارتادى دا وتىرادى. ال ليما بولسا ۇستىنە بەنزين قۇيىپ تۇتاتىپ, ادىلەتسىز شەشىم شىعارعان سوت عيماراتىن ورتەپ جىبەرۋگە تۇرا ۇمتىلدى. وكىنىشكە قاراي, ءوزى ورتەنىپ ولگەنىمەن سوت عيماراتى امان قالدى. كەڭەستىك ءومىر شىندىعىن اۆتور بۇدان ارتىق قالاي سۋرەتتەسىن؟ كىرپىشبايلىقتىڭ قالىبىن بۇزۋعا ۇمتىلعان ليما سياقتى ءوز زامانىنىڭ تانىلماي كەتكەن قاھارماندارىن بۇدان ارتىق قالاي جىرلاسىن؟ قالاي الاۋلاتسىن؟
شامادا سول الپىسىنشى جىلداردىڭ اياعى مەن جەتپىستىڭ باسىندا «نوۆىي مير» جۋرنالىندا جاريالانعان سەمين دەگەننىڭ ء«بىر شاڭىراقتىڭ استىنداعى جەتەۋ» پوۆەسى مەن ماكاروۆتىڭ «ۇيدە» دەگەن اڭگىمەسى وداق سىنشىلارى تاراپىنان شەتتەگى شەتىن تۇرمىستى سۋرەتتەگەنى ءۇشىن قاتتى سىنعا الىندى. سوتسياليستىك رەاليزمنەن اۋىتقىعان دەپ سىنادى بۇل شىعارمالاردى ولار. ءتىپتى «ۆوپروسى ليتەراتۋرى» جۋرنالىندا رەاليزم تۋرالى ءبىر جىلعا سوزىلعان ايتىس-تارتىسقا مۇرىندىق تا بولدى.
ليمانىڭ ءوزىن-ءوزى الاۋ قىلىپ جاعىپ, ادىلەتسىزدىك ۇياسىن ورتەپ جىبەرمەك بولعان ارەكەتىن وقىسا ول سىنشىلار نە دەر ەدى؟ ءمۇيىزى قاراعايداي ايتماتوۆتىڭ «اق كەمەسى» دە سىنالدى ەمەس پە؟
دەگەنمەن جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىق جولى تاقتايداي تەگىس بولدى دەپ ايتۋعا تاعى بولمايدى. ءبىر سۇحباتىندا ول «كۇلمەيتىن كومەدياسىن» ءبىر كوكەسى ساحنادان الدىرىپ تاستاعانىن, ال لاتۆيانىڭ تەاترىندا قويىلعان «جولى بولعىش جىگىتتى» تاعى ءبىر كوكەسى سول جاققا بارىپ جاپتىرىپ كەلگەنىن ايتادى. شىرىلداعان شىندىققا توزە المايتىندار بولعان, ءالى دە بولا بەرەدى. ەڭ باستىسى, بۇل ەكى شىعارمانىڭ ساحنادان وسالدىعىنان تۇسپەگەنى قويىلعان تەاترلارىنىڭ دەڭگەيى مەن قولعا العان رەجيسسەرلەرىنەن-اق كورىنىپ تۇر. ولاردى ماسكەۋلىك, لاتۆيالىق رەجيسسەرلەر ساحنالاعان ەكەن. «كۇلمەيتىن كومەدياعا» كوپتەگەن قازاق رەجيسسەرى قۇمارتىپ, ساحناعا سان سۇيرەلەپتى. بىراق سپەكتاكلگە ۇزاق عۇمىر بەرە الماپتى. سوندا, گاپ نەدە؟ حح عاسىردا كوپ قويىلعان «كۇلمەيتىن كومەديانىڭ» ساحنالىق عۇمىرى نەگە قىسقا بولىپ وتىردى؟ مەنىڭشە, گاپ «كۇلمەيتىن كومەديانىڭ» تابيعاتىندا جاتىر. بۇل تاقىلەتتەس پەسالار قازاق دراماتۋرگياسىندا بۇرىن-سوڭدى جازىلماعان ەدى. م.اۋەزوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ سالعان كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى پەسالاردىڭ تابيعاتى باسقاشا بولاتىن. جالپى, الەمدىك كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى درامالار, ادەتتە, وقىرمان, كورەرمەن نازارىن ءبىر قيىنعا, شەشۋى تابىلمايتىن تۇيىنگە اۋدارادى. ونىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ حاراكتەرلەرى سول قيىن تۇيىنگە قاتىناسى ارقىلى اشىلىپ دارالانادى. ال «كۇلمەيتىن كومەديادا» ورتاعا تاستاعان ونداي قيىن ءتۇيىن جوق. ەسەسىنە ء«ار كوڭىلدە ءبىر قيال» دەيتىن حاراكتەرلەر, نە كۇلەرىڭدى, نە جىلارىڭدى بىلمەيتىن ءومىر بار. ادامداردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىندەگى اعىستاردى, ولاردىڭ توعىسۋلارىن كورە المايسىڭ, بىراق سەزىنەسىڭ. «كۇلمەيتىن كومەديا» سونداي تىلسىم شىعارما. شەكسپيردىڭ ەمەس, چەحوۆتىڭ تابيعاتىنا جاقىن شىعارما. چەحوۆتىڭ دا «شاعالاسىن» كەز كەلگەن رەجيسسەر قويا بەرمەيدى.
ونىڭ ۇستىنە اسان مەن رايانىڭ, ءسانجان مەن كيتيدىڭ, كاتيانىڭ ىشكى يىرىمدەرىن كورەرمەنگە بەرە الاتىن, سىرتىنا ىشكى الەمى ساي ساحنا شەبەرى كەرەك. مۇنىڭ ءبارى ۇيلەسكەندە ساحنانى نازىك سەزىنەتىن كورەرمەن كەرەك. ويتكەنى «كۇلمەيتىن كومەديا» ۋاقىتىنان ەرتە جازىلعان شىعارما. جاپ-جاس اۆتور سوناۋ 60-جىلداردىڭ وزىندە ادامدار پسيحولوگياسىنداعى وسىناۋ نازىك وزگەرىستەردى, قوعامداعى كورىنبەي ءجۇرىپ جاتقان قۇبىلىستاردى ءىلىپ الا قويعان.
اقشا مەن تاۋار قۋالاعان بۇگىنگى ادامدار دا سول كۇلمەيتىن كومەديا كەيىپكەرىنە اينالىپ بارا جاتىر. دەمەك اۆتور بەلگىلى دارەجەدە بولجامپازدىق تا تانىتقان.
«جازا» رومانى جازۋشىنىڭ كەڭەستىك ءومىر تۋرالى شىعارمالارىنىڭ قورىتىندىسى ىسپەتتەس. تابيعاتى دا بولەك, دۇنيەتانىمىندا دا وقشاۋلىق, زامانىنان تۇڭىلگەن اباي سياقتى ايتىپ وتىرعان ءمورالىنىڭ وزىندە سۇمدىق ءبىر شاراسىزدىق بار. دەگەنمەن ويلى وقىرمان سوناۋ «قۇيرىقتى جۇلدىزدان» باستالىپ, «قورقاۋ جۇلدىز», «شەر», «كەن», «قيانات» روماندارىندا تەرەڭدەپ كەتكەن جاقسى مەن جاماننىڭ كەسكىلەسكەن كۇرەسىنىڭ ءبىر بايلامىن ىزدەرى دە بەك مۇمكىن ەدى. جازۋشى اسقان شەبەرلىكپەن ايتا ءبىلىپ, كوركەم جەتكىزە العان سول فيلوسوفيالىق بايلامدى قارابايىر ماقالانىڭ قارادۇرسىن تىلىمەن جەتكىزۋ وتە قيىن. وقىرمانعا جەڭىل بولسىن دەپ الىستان وراعىتسام ايتەۋىر ءبىر اقىرزامان بولارى انىق قوي. انىق. ءارى ول اقىرزاماندى ادامدار ءوزى جەدەلدەتىپ جاتقانى دا داۋ تۋدىرمايدى. ادامزات ءوزى وتىرعان بۇتاعىن ءوزى كەسىپ جاتىر دەپ تالاي ايتىلعان. بىراق پەرزەنتىن اياعاننان ءوزى ءولتىرىپ جاتىر دەگەندى ەستىمەپپىن. جارىق دۇنيەدە قالىپ كەتسە بالاسى, ادام شىداتپاس ازاپپەن ولەدى دەپ ەسەپتەيدى اكەسى. ويتكەنى سىبايلاستىق جايلاعان قوعامدا قاراپايىم ادامدار ءۇشىن ازاپتان وزگە ەشتەڭە جوق. ال ابو بولسا, ارنايى دايىندىقتان ءوتىپ اۋعان سوعىسىنا قاتىسقان, ءولتىرۋدىڭ 365 ءتۇرىن بىلەتىن جان العىش مامان. سول تاسىلدەردىڭ ىشىندە جاندى قيناماي الاتىن ءبىر ءتاسىل بار. تەك, ابو عانا بىلەدى. بۇرىن ول بۇل تاسىلمەن بالالاردىڭ تاربيەسىنە جاۋاپتى سىبايلاس جەمقورلاردى ەشكىمگە بىلدىرمەي ولتىرگەن. مىنە, سول ابو بالاسى ءومىردىڭ ازابىنان قينالىپ ولگەننەن گورى, ءوزى عانا بىلەتىن تاسىلمەن قينالماي ولگەنىن قالايدى. ونىڭ بايلام-تۇسىنىگى وسىنداي. الەمدە بۇنداي توسىن شەشىمدى تۋىندى بار ما, جوق پا كەسىپ ايتا المايمىن. بىراق «جازا» رومانى قازاق ادەبيەتىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەرەكشە قۇبىلىس ەكەنى داۋسىز.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى جازعان رومان, حيكايات, اڭگىمەلەرىندە جازۋشى بۇگىنگى كۇندى قويىپ, حالقىمىز تاريحىنىڭ تەرەڭىنە, قالتارىس-بۇلتارىستارى مەن اقتاڭداقتارىنا تەرەڭىرەك سۇڭگىپ, تىڭعا تۇرەن سالدى دەسە بولادى. بۇل دا كەمەلدەنگەن قالامگەرگە لايىق قىلىق. ول «كوك اسپاندا قىراعى كوز بار», «تاڭشىقاي» (جۇبايى روزاعا ارناعان), «نۇرتاي حان» روماندارىندا ەجەلگى عۇن, ءۇيسىن داۋىرىندەگى تاڭىرقۇت, كۇنبي اتانعان ەل بيلەۋشىلەرىمىزدىڭ داناگەرلىگىمەن بىرگە جىبەرگەن قۇيتتاي كەمشىلىگىنىڭ زاردابى حالىققا اسا اۋىر تيەتىنىن «قىزىم ساعان ايتامىن, كەلىنىم سەن دە تىڭدا» دەگەن تالىممەن ۇسىنادى. ال «اندرەي» اتتى اڭگىمەسىندە وتارلاۋشىلاردىڭ قازاق حالقىنا جاساعان ز ۇلىمدىعىن تاعى دا سول وزگەلەرگە ۇقساماي قىلمىسكەرلەردىڭ ءوزىنىڭ ىشكى جان دۇنيەسى ارقىلى بيىك ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيدە باياندايدى. «مۇستافا شوقاي» رومانىنىڭ ءبىرىنشى كىتابى بولسا, قيلى زاماننىڭ قارانيەت وڭەشىنە حالقىنىڭ جۇتىلىپ كەتپەۋى ءۇشىن ءوزى وتكىر پىشاقتىڭ جۇزىندە ءومىر ءسۇرىپ ءجۇرىپ كۇرەسكەن بىرەگەي تۇلعانىڭ شاكىرتتىك شاعىنا ارنالىپتى. سوندىقتان اڭگىمە ەتۋگە ءالى ەرتەلەۋ سياقتى.
اللا, جازۋشىعا دەنساۋلىق, ۇزاق عۇمىر بەرسىن!
ەلەن ءالىمجان,
جازۋشى, دراماتۋرگ
تاراز
