بىردە سوعىس ارداگەرى, جازۋشى, حالىق قاھارمانى قاسىم قايسەنوۆپەن سۇحباتتاسقان احات جاقسىباەۆ:
– قاسەكە, ومىردە جەك كورەتىن نارسەڭىز نە؟ – دەپ سۇراق قويادى. سوندا ەرجۇرەك قارت پارتيزان ىركىلمەستەن:
– ەڭ جەك كورەتىن نارسەم – مەنمەندىك. مەنمەندىك ادامدى مەڭىرەۋ ەتەدى. ال مەڭىرەۋلىك تۇبىڭە جەتەدى, – دەپتى.
ءيا, وي تارازىسىنان وتكىزسەك, شىنىندا دا ادامنىڭ بويىنداعى ءبىر قاسيەتسىزدىك – مەنمەندىك, تاكاپپارلىق, وزىمبىلەمدىك ەكەن. ونى مىنا مىڭ قۇبىلعان سايقىمازاق دۇنيەدەن كۇندە بولماسا دا كورىپ ءجۇرمىز. اسىرەسە بۇل جاعىمسىز قاسيەت ءوزىمىزدىڭ قازاقتار اراسىندا ءجيى ۇشىراساتىنى راس. نەگە؟ ول قانمەن بەرىلەتىن قاسيەت پە؟ «قالتاسى قالىڭداعان» بايشىكەش, قىزمەتى وسكەن ادام ۋاقىت وتپەي-اق اينالعان اششى شەكتەي وزگەرىپ, وركوكىرەكتەنىپ, تاناۋى جەلبيىپ, كەۋدەسىنە نان ءپىسىپ, ماڭعازدانىپ شىعا كەلەتىنى نەسى؟ وي, سۇمدىق-اي! ورىس حالقىندا «ەگەر كىسىنى سىناماق بولساڭ, وعان قىزمەت بەر» دەگەن ءسوز بار. قىزمەت دارەجەسى ءسال وسسە, كەكىرەيىپ, وقتاۋ جۇتقانداي پاڭدانىپ «حانعا سالەم بەرمەيتىندەر» از ەمەس-اۋ, مىنا قىزىلدى-جاسىلدى دۇنيەدە.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ: «مەملەكەتتىك قىزمەت جەكە باستىڭ باق-داۋلەتىن ارتتىراتىن جەر ەمەس. بۇل – تۋعان حالقىڭنىڭ الدىندا ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك ارقالاۋ» دەگەن ءسوزىن ەستەن شىعارىپ, قىزمەت بابىن پايدالانىپ بايۋ جولىنا ءتۇسىپ, دارەجەسىن تابىس كوزىنە اينالدىرىپ, تۇكىرىگى جەرگە تۇسپەي, ءسويتىپ بىرتە-بىرتە قۇلقىننىڭ ق ۇلىنا اينالاتىن باسشىلاردىڭ اينالامىزدا كوپ ەكەنى قىنجىلتادى. «مەن», «مەن» دەي بەرمە, مەڭدەپ ولەرسىڭ», نەمەسە «جاقسىنى ماقتاساڭ, ساقتانادى, جاماندى ماقتاساڭ, قومدانادى», ء«وزىم بىلەم» دەگەن ورگە باسپاس». ء«ۇش نارسە ادامدى باقىتسىزدىققا ۇشىراتادى: ساراڭدىق, قوماعايلىق جانە مەنمەندىك». مىنە, بۇل دانا, وتكىر سوزدەردى اتام زاماننان بابالارىمىز ايتىپ, ۇرپاعىمىزدىڭ قۇلاعىنا ءسىڭىرىپ كەتكەن. ال ورىس جازۋشىسى انتون چەحوۆ «ەشقاشان, ەشبىر جاعدايدا ءوزىڭنىڭ داندايسۋىڭا دا, مەنمەندىككە سالىنۋىڭا دا جول بەرمە» دەپتى. ويلاپ وتىرساق, قازىرگى بيلىك يەلەرى اراسىندا مەنمەندىك باسىم بولىپ بارا جاتقانداي بولادى دا تۇرادى.
مەنمەندىك ادامنىڭ ءوزىن باسقادان ارتىق ساناپ, باق پەن بايلىقتى, بيلىكتى كوتەرە الماي, اقىماقتىق پەن تاكاپپارلىققا سالىنۋىنان كورىنەدى. مەنمەن ادام ءوزىمشىل بولىپ, باسقا ادامداردىڭ كوزقاراسىمەن, وي-پىكىرىمەن ساناسپاي, تەك ءوز مۇددەسىن عانا ويلاۋمەن ءومىر سۇرەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مەنمەندىك ادامدى تۋرا جولعا جەتەلەمەيتىنى بەلگىلى, كەرىسىنشە ونى ەرتەلى-كەش ورعا جىعادى, ابىرويدان ايىرادى, باقىتسىزدىققا ۇرىندىرادى.
« ۇلىق بولساڭ, كىشىك بول» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. « ۇلىق» – كىسىنىڭ بويىنداعى قاراپايىمدىلىق جاقسى قاسيەت. ارينە, قاراپايىم بولامىن, كىشىك بولامىن دەپ كىسىلىكتەن جۇرداي بولۋ, قارابايىر بولۋ دا قاۋىپتى. مىنەزسىز, تىم رەتسىز قاراپايىمدىلىق ادامدى بەيشارالىققا, مۇساپىرلىككە اينالدىرادى. ول ادامدى ىنجىق, كۇيرەگىش ەتەدى. جاقىن-جۋىعى, ءتىپتى وزىنە جاقىن بالا-شاعاسى مەن ايەلى دە ونى مەنسىنبەي, پىكىرىن ەلەمەي, قاۋقارسىز, ءۇنسىز بەيشارا پەندەگە اينالدىرىپ جىبەرەدى. دەمەك «كىشىك» بولۋدىڭ دا ءوز ءجونى بار. ال ءجونسىز كىشىك بولساڭ, جول جاعاسى – اياق استىنداعى قاۋقارسىز ءبىر ءتۇپ شيگە ۇقساپ كەتەسىڭ. ونداي شيگە ارى وتكەن, بەرى وتكەن يت تە ساريدى, كورىنگەن مال تاپتايدى... ءسويتىپ, ول كەلە-كەلە ءمۇجىلىپ جوعالا بەرەدى, بىرتە-بىرتە مۇلدەم جوق بولادى, ءىزى دە قالمايدى. قورىنىشتى, ايانىشتى...
ءومىر جولىندا, قىزمەت بابىندا كىمدەرمەن كەزدەسىپ, كىمدەرمەن اڭگىمە قۇرىپ, كىمدەرمەن دامدەس-تۇزداس بولمايسىڭ؟ اركىمنىڭ ءوز ورنى, كاسىبى, ويى, مىنەزى بار. بىرەۋىنىڭ بويىنان ادامگەرشىلىكتىڭ, جاقسىلىقتىڭ, ىزەتتىلىكتىڭ, يماندىلىقتىڭ ءىزى بايقالىپ تۇرسا, ەكىنشىسىنەن تاكاپپارلىق, كەكىرتتىك, كەسىرلىك, توڭمويىندىق, وركوكىرەكتىك, مەنمەندىك بەتىنە شىعىپ, ايقايلاپ تۇرادى. ولارعا نە دەرسىڭ؟..
بىردە شاكىرتى ۇستازىنان سۇرايدى:
– ۇستاز, ءومىردىڭ ءمانى نەدە؟
– كىمنىڭ ءومىرى؟ – دەپ تاڭدانا سۇراعىنا سۇراقپەن جاۋاپ بەردى ۇستازى. شاكىرتى ءسال ويلانىپ بارىپ:
– جالپى, ادام ءومىرىنىڭ... ۇستازى تەرەڭ كۇرسىندى دە:
– بۇل سۇراققا كىم جاۋاپ بەرە الادى؟ – دەپ باسقا ستۋدەنتتەردەن سۇرادى.
ءبىرى:
– بالكىم, ءومىردىڭ ءمانى ماحابباتتا شىعار...
– جامان جاۋاپ ەمەس, دەدى ۇستازى, – بىراق ونداعان جىل ءومىرىم بەكەر وتپەدى دەپ ايتۋ ءۇشىن ءبىر عانا ماحاببات جەتكىلىكسىز سەكىلدى.
– مەنىڭشە, ءومىردىڭ ءمانى سوڭىڭنان ءىز قالدىرىپ كەتۋ. ماسەلەن, ءسىز, ۇستازىم!..
– ەگەر سەنى دۇرىس تانىمايتىن بولسام, جاي عانا جاعىمپازدانىپ تۇر دەپ ويلار ەدىم.
– سوندا كوپ ادام بەكەر ءومىر ءسۇرىپ جاتىر دەپ ەسەپتەيسىڭ بە؟ – ءبىرى وسىلاي دەپ ەدى, ەندى ءبىر ستۋدەنت:
– ءومىردىڭ ءمانى وسى ءماندى ىزدەۋ شىعار, مۇمكىن.
– قانە, قانە, – دەپ قىزىعا ءتۇستى ۇستازى: – ويىڭدى اشىپ ايتشى, نەگە ولاي دەدىڭ؟
– ءبىز وسى سۇراقتى تالقىلاپ وتىرمىز, دەمەك, جاۋابىن ءدوپ باسىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. ەكىنشىدەن, دۇرىس جاۋابىن تاپتىم دەگەن كۇننىڭ وزىندە ول جاۋاپقا قارسى شىعاتىن ادام ءبارىبىر تابىلادى. وسىلاي بۇكىل ءومىرىمىز وسى ءومىردىڭ ءمانىن ىزدەۋمەن وتەدى.
– سوندا ءومىردىڭ ءمانى...
– ءومىر ءسۇرۋ, – دەدى شاكىرتى.
وسىمەن ساباق تا اياقتالدى. اركىم وسى ويدى ارقالاپ, اۋديتوريادان شىعا بەردى. وسى جولداردى وقىپ وتىرىپ مەن دە ويعا قالدىم: «يا, ءومىردىڭ ءمانى نەدە؟ بەلشەسىنەن جيعان بايلىعى ما, الدە حالقىمەن بىرگە بولىپ, ونىڭ سۋىعىنا توڭىپ, جىلۋىن ءبولىسىپ, ەلگە دەگەن قامقورلىعى, باسقالارعا جاساعان جاقسىلىعى ما؟..». ساناعا سالماق سالار سۇراق از ەمەس.
تاكاپپارلىق ناقتى جەتىستىكتەر مەن جەڭىستەردەن كەيىن نەمەسە كەرەمەت قابىلەتتەر اياسىندا ءجيى كەزدەسەتىن «جۇلدىزدى اۋرۋدىڭ» كورىنىسى بولۋى مۇمكىن. دەگەنمەن, ءار ادامنىڭ ەرەكشە ەكەندىگى ۇمىتىلادى, اركىم تالانتتى مۋزىكانت, اكتەر, سپورتشى نەمەسە باي ادام بولا الادى. سونىمەن قاتار, ءبىر ادامنىڭ جەتىستىگىنە قانشا ادام ۇلەس قوسقانىن ەستە ساقتاپ, ونى ءتۇسىنۋ كەرەك. ماسەلەن, اكتەر بيىك مانسابىن ءوزى جاسادى ما؟ ونىڭ جەتىستىگىنە مەكتەپتە, ۇيىرمەلەردە جانە ۋنيۆەرسيتەتتە ساباق بەرگەندەر, قولداۋ كورسەتىپ, كومەكتەسىپ, سوڭىندا ونىڭ جۇمىسىن جاقسى كورىپ, باعالاۋشىلار دا ۇلەسىن قوستى ەمەس پە؟..
قوعامدا بارلىق ادامدار تۋعاننان باستاپ ءوزارا ارالاسادى. ۇيدەگى ەلەكتر ەنەرگياسى كوپتەگەن قاراپايىم جۇمىسشىلاردىڭ جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى, ال كەيبىر مەنمەن ادامدار ونى قولدانىپ, وسى ەڭبەگى اۋىر جۇمىسشىلاردى مەنسىنبەي جاتادى. ءسىز اينالاڭىزداعى جانداردى بەلگىلى ءبىر ءىس-ارەكەتتەرى ءۇشىن سۇيە نەمەسە قۇرمەتتەي المايسىز. وعان قوسا ءسىز ءوزىڭىزدى بۇكىل ادامزاتتان جوعارى قويا المايتىنىڭىز دا شىندىق.
ساعىندىق وردابەكوۆ,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
تاراز
