سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
«بالاڭدى قازاقشا وقىت!»
قازاق ەلىندە تۇرىپ, «بالاڭدى قازاقشا وقىت» دەپ ۇگىتتەۋ – ار الدىندا دا, ەل الدىندا دا قورلانۋمەن تەڭ. بىراق قانشا اۋىر بولسا دا, ءبىز بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان بۇگىنگىنىڭ شىندىعى. ويتكەنى بالاسىن قازاقشا وقىتۋدان قاشاتىن قاراكوزدەرىمىز ارامىزدا ءالى دە كوپ. قازىرگى كۇنى ءتىل ماماندارى مەن جاناشىرلارى قازاق مەكتەپتەرىندەگى ءبىلىم ساپاسىنىڭ جوعارى ەكەنىن, قازاقشا وقىعان بالانىڭ بولاشاعى جارقىن بولاتىنىن ايتىپ كەلەدى. سولاردىڭ ءبىرى – قوعام بەلسەندىسى تۇرار شاكەن. ول قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىن, سالت-ءداستۇرىن ناسيحاتتاۋدى ماقسات تۇتىپ, بىرنەشە جوبا ۇيىمداستىرىپ, بالاباقشالار مەن مەكتەپتەردە وقۋشىلارمەن, ولاردىڭ اتا-انالارىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ ءجۇر. ءوزى قۇرعان «قارا شاڭىراق» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ باسشىسى رەتىندە «ونەگەلى اتا-انا – ورەلى ۇرپاق», «Qazaq alemi», «بالاڭدى قازاقشا وقىت» اۆتورلىق جوبالارىن قولعا الىپ, وتباسىلىق جانە ۇلتتىق رۋحاني-ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ ارقىلى جاس ۇرپاققا ونەگەلى تاربيە بەرۋ ءۇشىن كوپتەگەن ءىس-شارا ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. ونىڭ جۇمىستارىنىڭ ەڭ باستى مۇراتى – انا تىلىندە سويلەيتىن ۇرپاق وسىرۋگە ۇلەس قوسۋ.
– «قارا شاڭىراق» ۇلتتىق جوباسىنىڭ اياسىندا سانا-سەزىمى قالىپتاسقان, ەلدىك مۇددەنىڭ وركەندەۋىنە ۇلەس قوسا الاتىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى ۇشتاستىرىپ, قازاقى ءتالىم-تاربيەنى بويىنا سىڭىرگەن زاماناۋي تولىق كەمەل تۇلعانى تاربيەلەۋدى, مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ نەگىزى بولاتىن ء«بىر ەل – ءبىر ءتىل» يدەياسىن ناسيحاتتاۋدى كوزدەيمىز. وسى ماقساتتا وتكەن جىلى «Qazaq alemi» ورتالىعىن قۇرىپ, جەمىستى جۇمىس جۇرگىزدىك, – دەيدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, «Qazaq alemi» – قازاق حالقىنىڭ ءتىلىن, مادەنيەتىن, ءداستۇرىن ەركىن فورماتتا «جۇمساق كۇش» ارقىلى ۇيرەتىپ, تانىتىپ, ناسيحاتتايتىن جوبا. ول مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ قۇندىلىقتارى ارقىلى ەلىمىزدەگى ەتنوستىق توپتاردىڭ مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ, ءتىلدىڭ قولدانۋ اياسىن حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعارۋدى ماقسات تۇتادى. سونداي-اق قوعام بەلسەندىسى وسى جوبانىڭ زاڭدى جالعاسى رەتىندە بيىل استانا قالاسى ءتىل باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن «بالاڭدى قازاقشا وقىت» جوباسى اياسىندا ەلوردامىزدىڭ بالاباقشالارىندا كەزدەسۋلەر وتكىزدى. ء«بىز بالاباقشادا اتا-انالاردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ءىس-شارالارىمىزعا ديماش قۇدايبەرگەننىڭ اناسى سۆەتا ايتباەۆانى, بەلگىلى ءتىل جاناشىرى اياتجان احمەتجان ۇلىن, بەلگىلى تەاتر اكتەرلارىن, وزگە دە مامانداردى شاقىرىپ, بالانى قازاقشا وقىتۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى جونىندە ايتتىق. وسى ءىس-شارالاردان كەيىن بالاسىن ورىس سىنىبىنا بەرەيىن دەپ جۇرگەن كوپتەگەن اتا-انا ويىن وزگەرتىپ, قازاق مەكتەبىن تاڭداپ جاتىر», دەيدى تۇرار شاكەن.
كىتاپ وقۋ – ءتىل ۇيرەنۋدىڭ باستى تەتىگى
قازاق «انا ءتىلى» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك. ويتكەنى بالا اناسىنىڭ تىلىندە سويلەيدى. كەلەشەك ۇرپاعىمىزدىڭ ءوز ءتىلىن ءبىلىپ ءوسۋى ءۇشىن بۇگىنگى انالارىمىزدىڭ وزگە تىلدە شۇلدىرلەمەگەنى ماڭىزدى. وسى ورايدا ەلوردامىزدا جاس انالار اراسىندا قازاقشا كىتاپ وقۋ كلۋبىن ۇيىمداستىرىپ, قازاق تىلىندە سويلەۋدى ناسيحاتتاپ جۇرگەن ارايلىم مۇستاقوۆانىڭ ەڭبەگىن ايتا كەتكەن ورىندى. ول قۇربىسى ەكەۋى بىرىگىپ «شولپى» اتتى قازاق ءتىلدى كىتاپ كلۋبىن اشقان. ماقسات – تۇلعا رەتىندە دامۋعا, دۇنيەتانىمدى كەڭەيتۋگە سەپتىگى تيەتىن, ۇلتتىق ناقىشى جوعالماعان ورتا قالىپتاستىرۋ.
– كلۋبىمىزدىڭ «شولپى» دەپ اتالۋى تەگىن ەمەس. قازاقتىڭ سالت-داستۇرىندە بۇل بۇيىمدى تاققان كەزدە قىزدار ارقانى تىك ۇستاپ, بويدى دا, ويدى دا تۇزەگەن. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز دا – ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاي وتىرا داميتىن, كىتاپ وقيتىن ورتا قۇرۋ. ويدى تۇزەۋ, ۇلتتىق دىلىمىزگە ساي رۋحاني دامۋ, – دەيدى ول.
بۇل كلۋبتىڭ قۇرىلعانىنا 5 ايدان ەندى اسسا دا, قازىر قۇرامىندا 45 وقىرمان بار. ولار – مەكتەپتى ەندى اياقتاعان جاس قىزدار جانە جاس انالار. الدىمەن بارلىعى تاربيەلىك ءمانى بار كىتاپتى تاڭدايدى, سوسىن ونى بارلىعى ۇيلەرىندە باستان-اياق وقيدى. كەيىن ءبىر كۇندى بەلگىلەپ, بارلىعى جينالىپ, كىتاپتان ويعا توقىعان قۇندىلىقتارىمەن ءبولىسىپ, ءوزارا تالقىعا سالادى.
– وسى كۇنگە دەيىن 5 كەزدەسۋىمىز ءوتتى. ازىرگە 8 كىتاپ وقىدىق. ءبىزدىڭ الدىمىزعا قويعان ولشەم: وقيتىن كىتابىمىز مىندەتتى تۇردە قازاق تىلىندە, اۆتورى قازاق بولۋى شارت. كىتاپ مازمۇنىندا قازاقى تاربيە, ۇلتتىق ءداستۇر كورىنىستەرى بولۋى كەرەك. سوسىن كىتاپتى تالداۋ كەزىندە ول جەردە ايتىلعان ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بۇگىنگى ومىردە قالاي قولدانامىز, تاريح پەن ءداستۇر ساباقتاستىعىن قالاي جۇزەگە اسىرامىز دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەيمىز, – دەيدى ارايلىم.
ول «شولپى» كلۋبىنىڭ ارقاسىندا جاس انالار اراسىندا جاعىمدى وزگەرىستەر دە بولىپ جاتقانىن ايتادى. ماسەلەن, باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «ۇشقان ۇيا» كىتابىن وقىعاننان كەيىن انالار بالالارىنا ەرتەگى ايتا باستاعان. «بۇل كىتاپ تۇنىپ تۇرعان قازاقى فيلوسوفياعا نەگىزدەلگەن. بالالارعا ەرتەگى ايتۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن, «ەرتەكسىز وسكەن بالا – رۋحاني مۇگەدەك ادام» دەگەن ويدى جەتكىزگەن بۇل ەڭبەك ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ساباق بولدى», دەيدى كەيىپكەرىمىز.
سونىمەن قاتار, ولاردىڭ قاتارىندا بۇرىن ءورىستىلدى كىتاپ وقۋ كلۋبتارىنان كەلىپ قوسىلىپ, قازاقشا سويلەي باستاعان جاس انالار دا كوپ ەكەن. «باستاپقىدا ولار قازاق تىلىنە شورقاق بولعاندىقتان, كىتاپتى تالقىلاۋعا كوپ ارالاسپاي, ۇيالىپ ۇندەمەي وتىراتىن. ءبىز ولارعا ماقساتىمىز كىمنىڭ قازاق ءتىلىن جاقسىراق بىلەتىندىگىن كورسەتىپ جارىسۋ ەمەس, كەرىسىنشە بىرىگىپ قازاق تىلىندە سويلەۋدى جەتىلدىرۋ, كىتاپتار ارقىلى سوزدىك قورىمىزدى تولىقتىرىپ, قازاق تىلىندە ادەمى سويلەۋدى ۇيرەنۋ ەكەندىگىن تۇسىندىردىك. سودان كەيىن قىزدار وزدەرىن ەركىن ۇستاپ, بارىنشا ويلارىن قازاق تىلىندە جەتكىزە باستادى. باسىندا ورىسشا سوزدەردى كوپ قوساتىن, قازىر قازاقشا ادەمى سويلەۋدى ۇيرەندى. شىنى كەرەك, قازاق تىلىنە دەگەن ماحابباتتارى اشىلعانى سونشا, كلۋبتان تىس ۋاقىتتا دا قازاقشا سويلەپ جۇرگەندەرىن بايقادىق. بۇل ءبىز ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك», – دەيدى ارايلىم.
ايتا كەتسەك, جۋىردا «شولپى» كلۋبى لاريسا الدابەرگەنقىزى باسشىلىق ەتەتىن حالىقارالىق قازاق ءتىلى قوعامىنا مۇشە رەتىندە قابىلدانعان. قازىر استانا قالاسىنىڭ كوشەلەرىندە ءتىل مارتەبەسى ءۇشىن جۇرگىزىلىپ جاتقان «كورنەكى» اتتى جوباسىنا اتسالىسىپ كەلەدى.
قازاق ءتىلى جايلى فاكتچەك
ماعجان اتامىزدىڭ «مەن جاستارعا سەنەمىن» دەگەن ۇران ءسوزىن بۇگىن دە اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى. ويتكەنى, باسقا سالانى بىلاي قويعاندا, انا ءتىلىنىڭ كوسەگەسى كوگەرۋىن كوكسەيتىن جاستار ءوسىپ كەلەدى. ولار ءتىلدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوساتىن ءتۇرلى كرەاتيۆتى جوبالاردى ىسكە اسىرىپ ءجۇر. سونىڭ ءبىرى – ينستاگرام مەن YouTube-تە ءتىلتانۋ جانە تىلگە فاكتچەك جاساۋ باعىتىنداعى «قازاق بابىل» پاراقشاسى مەن ارناسىن جۇرگىزىپ جاتقان بيبارىس سەيتاق ەسىمدى جاس مامان.
نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە ءتىل (لينگۆيستيكا) ماماندىعىن وقىعان ول: «تىلدەر, ولاردىڭ تابيعاتى تۋرالى عىلىمي, تەرەڭ, جان-جاقتى جيعان ءبىلىمىم بار بولعاسىن, ونى ورتاعا سالعىم كەلىپ, كوماندا جيناپ, پاراقشا اشتىق. تىلدەرگە, ءتىل ساياساتىنا, سونىڭ ىشىندە, ارينە, ءبىرىنشى كەزەك مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن ساۋاتتى كوزقاراس قالىپتاستىرۋدى كوزدەيمىن» دەيدى.
– ءتىل تۋرالى جاڭساق پىكىر, الىپقاشپا اڭگىمە كوپ. گۋمانيتارلىق عىلىمداردى عىلىم ەمەس دەپ ەلەمەگەندىكتەن بە, الدە كەي ادام راسىندا مەنمەندىككە سونشا سالىنعانى ما, ءتىلتانۋدا ەشقانداي كاسىبي, عىلىمي دايىندىعى, ديپلومى جوق بىرەۋلەردىڭ تىلدەر تۋرالى, سوزدەر جايىندا «جاڭالىق اشىپ» جاتاتىنىن ءجيى كورەمىز. بىرەۋلەر «ايەل» ءسوزىن سوگەدى, بىرەۋلەر «قازاق ءتىلى عىلىمعا جارامايدى» دەپ اداسادى, ەندى بىرەۋلەر «الماتىنىڭ اتاۋى – الما-اتا» دەپ ايدى اسپانعا شىعارادى. بۇنداي قاۋەسەتكە عىلىمي, دالەلدى فاكتچەك كەرەك – ونى ءتىلتانۋشىلار جاساي الادى, – دەيدى جاس مامان.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە قوعامدا ناقتى قالاي ءارى قاشان قازاق ءتىلى بارلىق سالادا دومينانت ءتىل بولۋى كەرەك دەگەن ماسەلەگە ءتۇرلى كوزقاراس بار. «گەوساياساتتاعى سوڭعى جايتتار ايگىلەپ بەرگەندەي, قازاق ءتىلىنىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى – نامىس نە ءبىر ۇستانىم ماسەلەسى عانا ەمەس, شىن مانىندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى. بۇنى كوپشىلىك ءتۇسىنىپ كەلەدى, بىراق نەعۇرلىم تەزىرەك تۇسىنسە, سوعۇرلىم جاقسى» دەيدى.
بيبارىس سەيتاقتىڭ الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ءتىلتانۋ باعىتىندا جاساپ جاتقان جۇمىستارى شىنىمەن نازار اۋدارارلىق. «جاس كەلسە – ىسكە» دەمەكشى, كەيىنگى تولقىن وكىلدەرىنىڭ جاھاندانۋ تاسقىنىنا جۇتىلىپ كەتپەي, ۇلتتىق تانىمدى كەڭەيتۋگە, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ جاتۋى – ەرتەڭىمىزدىڭ جارقىن ەكەنىن بىلدىرسە كەرەك.
