ءيا, وبلىستا بۇگىندە تۇزدانۋمەن قاتار قورشاعان ورتانى قۇم كوشكىنىنەن ساقتايتىن بىردەن-ءبىر امال القاپتارعا وسىمدىكتەر, ونىڭ ىشىندە سەكسەۋىل كوشەتتەرىن ەگۋ مەن تۇقىمىن سەبۋ بولىپ وتىر. وسى ورايدا وڭىردە سەكسەۋىل ورمانىنىڭ القابى ۇلعايعانىن ايتا كەتەلىك. مىسالى, بىلتىر وتىرار ورمانشىلارى 5 700 گەكتار جەرگە سەكسەۋىل ءدانىن سەۋىپ, ونى جاسىل جەلەككە اينالدىرىپ وتىر. ناتيجەسىندە, ءشولدى ايماقتا قۇم كوشكىنى باسىلعان.
تابيعات قورعاۋشىلارى سەكسەۋىل القابىن ساقتاپ, مۇمكىندىگىنشە كەڭەيتۋگە ەرەكشە ءمان بەرۋدە. سونداي-اق 2022-2023 جىلدار ارالىعىندا جەرگىلىكتى تۇقىمباقتان جاسىل جەلەككە 4 643 600 دانا سەكسەۋىل كوشەتى ەگىلگەن. عاسىر باسىندا, ياعني 2000 جىلدارى سەكسەۋىلدىڭ قۇرىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن سوڭ, ەلىمىزدە ونى كەسۋگە تىيىم سالىندى. ول كەزدە 5 جىلعا جاريالانعان موراتوري جىل سايىن ۇزارتىلىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا سەكسەۋىلدى ساتۋعا دا تىيىم سالىنعان.
وتىرار ورمان جانە جانۋارلار الەمىن قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك مەكەمەسىنە قاراستى ورمان قورى جەرلەرىندە كەشەندى جوسپارعا سايكەس, 2021-2025 جىلدارى 33 مىڭ گەكتارعا 41 ملن-نان اسا اعاش كوشەتىن وتىرعىزۋ جوسپارلانعان. كەيىنگى جىلدارى 11 مىڭ گەكتار القاپقا 14 ملن سەكسەۋىل كوشەتى وتىرعىزىلىپتى. ولاردىڭ ورتاشا ونىمدىلىگى 70-75 پايىزدى قۇراعان. ال سوزاق ورمان شارۋاشىلىعىنا تيەسىلى 32 مىڭ گەكتار جەرگە 2021-2025 جىلدار ارالىعىندا 40 ملن اعاش كوشەتىن وتىرعىزۋ جوسپارلانعان. سوزاق اۋدانىنىڭ كليماتتىق ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى نەگىزىنەن قارا سەكسەۋىل ەگىلەدى. الدىڭعى جىلدان باستاپ بۇگىنگە دەيىن 8 500 گەكتار القاپقا 10 ملن 400 مىڭ ءتۇپ سەكسەۋىل كوشەتى وتىرعىزىلعان. بيىل كۇز ايلارىندا سەكسەۋىل تۇقىمى سەبىلەتىن جانە كوشەتى وتىرعىزىلاتىن 6 250 گەكتار جەر جىرتىلىپ, دايىندالعان. ونىڭ 4 200 گەكتارىنا 21 توننا سەكسەۋىل تۇقىمى سەبىلەدى.
«سوزاق ورمان جانە جانۋارلار الەمىن قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك مەكەمەسى» كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى ءجۇنىسحان الىمبەكوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, بىلتىر ەگىلگەن 4 650 گەكتار ورمان ەكپەلەرىنىڭ شىعىمى 73,3 پايىز بولعان. تەرىسكەيدەگى ورمان قورى جەرى 3 ورمانشىلىققا بەكىتىلگەن. سوزاق, شولاققورعان جانە مويىنقۇم ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ ارقايسىسىندا 400 مىڭ گەكتارعا جەتەعابىل سەكسەۋىل توعايلارى بار. ءۇش ورمانشىلىقتا دا ورتكە قارسى بەكەتتەر ۇيىمداستىرىلىپ, تولىعىمەن قاجەتتى تەحنيكالارمەن جابدىقتالعان.
قۇمدا وسەتىن, شولگە ءتوزىمدى, قاتتى اعاش تۇقىمداس وسiمدiكتىڭ ورتالىق ازيا مەن اراب ەلدەرiندە ونعا جۋىق ءتۇرi بولسا, سونىڭ ۇشەۋi قازاقستاندا وسەدi ەكەن. بۇلار – اق, قارا جانە زايسان سەكسەۋiلدەرi. تۇركىستان وبلىسىندا ەڭ ۇلكەن سەكسەۋىلدى القاپ سوزاق وڭىرىندە شوعىرلانعان.
«سەكسەۋىلدىڭ تابيعاتقا تيگىزەر پايداسى وراسان. بىرىنشىدەن, بۇل قۇم كوشكىندەرىن ۇستاپ تۇرادى. الايدا مۇنىڭ ءوسىپ جەتىلۋى وتە قيىن, باياۋ وسەدى. سوندىقتان مۇنى جوعالتۋدى ەمەس, بارىنشا كوبەيتۋدى ويلاعان دۇرىس. ماسەلەن, بىلتىر ەگىلگەن سەكسەۋىلدىڭ تامىرى – 1 مەتر. تامىرىن 15-20 مەترگە تەرەڭ جايعاندا وسە باستايدى. سەكسەۋiلدەر قورشاعان ورتانىڭ تەپە-تەڭدiگiن ساقتاپ تۇرۋدا ەرەكشە ءرول اتقارادى. دۇلەي سوققان جەلدەن قۇم كوشتەرiن توقتاتادى. جالپى, سەكسەۋىل اعاشىنىڭ ءبىر ءتۇبى قۇم كوشكىندەرىنىڭ 4 توننا قۇمىنان ساقتايتىنى دالەلدەنگەن. ياعني سەكسەۋىلدى جويىپ الۋ ءشول اۋماعىنىڭ وسۋىنە اكەلەدى. سەكسەۋىل قازاقستان ورماندارىنىڭ 48 پايىزىن الىپ جاتىر. ءبىزدىڭ مەكەمەگە قاراستى ورمان قورى جەرى – 356 962 گەكتار. ورماندى جەرلەردە جۇزگەن, جىڭعىل, سوراڭ, تەرىسكەن سياقتى اعاش-بۇتالاردىڭ باسقا دا تۇرلەرى بار. ال وتە كوپ تاراعان اعاش ءتۇرى – قارا سەكسەۋىل, ول ورمانمەن كومكەرىلگەن جەرلەردىڭ 70 پايىزعا جۋىعىن الىپ جاتىر. سەكسەۋىل اعاشى – سۋسىمالى قۇمدى ايماقتارداعى ەلدى مەكەندەردى قۇم باسىپ قالۋ قاۋپىنىڭ الدىن الاتىن بىردەن-ءبىر وسىمدىك. ولاردى قورعانىش ەتەتiن جان-جانۋارلار مەن جاندiكتەر قانشاما؟! اسiرەسە ءتۇز تاعىلارى كيiكتەرگە سەكسەۋiلدەر اراسى ءوسiپ-ونۋگە وتە قولايلى. سەكسەۋىلدى القاپ اڭ-قۇستاردىڭ مەكەن ەتۋىنە عانا قولايلى ەمەس, مال شارۋاشىلىعىندا جايىلىم رەتىندە پايدالانۋعا وتە ءتيىمدى. سوزاق اۋدانىنىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارىنىڭ نەگىزگى كاسىبى – مال شارۋاشىلىعى. وسىعان بايلانىستى قۇمدى, سەكسەۋىلدى القاپ مال شارۋاشىلىعىنا وتە قولايلى ەكەنى دالەلدەنگەن. اسىرەسە تابيعاتى قاتال سوزاق جەرىندە قىس مەزگىلىندە شارۋالار ءتورت ت ۇلىك مالىن قۇمدى-سەكسەۋىلدى جەرلەرگە اپارىپ قىستاتادى. بۇعان سەبەپ ونداي جەرلەر تاۋلى جانە جازىق دالاعا قاراعاندا داۋىل-جەلسىز جىلى بولادى. وسى قۇمدى جەرلەردىڭ ساقتالۋىنا سەكسەۋىل اعاشىنىڭ ءوسىپ تۇرۋى ۇلكەن ىقپال ەتەدى», دەيدى ج.الىمبەكوۆ.
اۋىلدىق ورمان قورى جەرلەرىندە جىل سايىن 1 720 شاقىرىم جەرگە مينەرالدى جولاقتار جۇرگىزىلىپ, اسا قاۋىپتى ايماقتارعا قويىلعان ءورت قاراۋىلداۋ بەكەتتەرىندە تاۋلىك بويى مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنەن كەزەكشىلىكتەر ۇيىمداستىرىلىپتى. ورماندى سۇعاناقتىقتان قورعاۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلگەن رەيدتەر بارىسىندا وتكەن جىلى 61 ءتۇرلى زاڭبۇزۋشىلىقتار انىقتالىپ, ءتيىستى اكىمشىلىك حاتتامالار تولتىرىلعان. كەلتىرىلگەن شىعىندار وتەلگەن. ال بيىل جىل باسىنان بەرى 35 وقيعا تىركەلىپ ءتيىستى شارالار قابىلداندى. رەيدتەردى جۇرگىزۋ ءۇشىن مەكەمە قىزمەتكەرلەرى 6 پاترۋلدىك اۆتوكولىكپەن, 34 راتسيامەن جانە GPS-ناۆيگاتور قۇرىلعىلارىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن.
«مەكەمەمىزدە سەكسەۋىل ورماندارىن, اڭ-قۇستاردى قورعاۋ, ءوسىمىن مولايتۋ باعىتىندا قازىرگى تاڭدا 55 ورمان كۇزەتى قىزمەتكەرلەرى جۇيەلى جۇمىس اتقارۋدا. كەيىنگى جىلدارى ورمان قورعاۋ جانە ءوسىمىن مولايتۋ جۇمىستارىنا جانە ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ جاقسارۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوساتىن ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسىنە پرەزيدەنتىمىزدىڭ قولداۋىمەن مەملەكەت تاراپىنان ايتارلىقتاي كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. مەكەمەنىڭ ماتەريالدىق بازاسى تولىقتىرىلىپ, ورمان شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى ءوستى», دەيدى ءجۇنىسحان مىرزاحان ۇلى.
ورمان شارۋاشىلىعى سالاسىندا شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەر دە بار. اتاپ ايتساق, كۇزەتشى-قورىقشىلاردىڭ قاراۋىنداعى ورمان اينالىمىنىڭ كولەمى وتە ۇلكەن. ءار ورمانشىعا 40 مىڭ گەكتارعا دەيىن اينالىمدى كۇزەتۋ جۇكتەلىپ وتىر. قازاق ورمان ورنالاستىرۋ مەكەمەسىنىڭ ماماندارى 2020-2021 جىلدارى جۇرگىزگەن ورمان ورنالاستىرۋ جۇمىستارى بويىنشا ءاربىر ورمانشىنىڭ قاراۋىنا بەرىلەتىن اينالىم كولەمى 20 مىڭ گەكتاردان اسپاۋى كەرەك. ال قازىر سوزاقتىق ورمانشىلار ەكى بىردەي اينالىمدى كۇزەتىپ, كۇتىم جاساۋدا. بۇل ورمان-قورىقشىلاردىڭ جۇمىسىنا ايتارلىقتاي قيىندىق تۋعىزىپ وتىر. ياعني مەكەمەگە ورمانشىلار, ءورت سوندىرۋشىلەر, اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىلەرى سياقتى قىرىققا جۋىق مامان قاجەت. بۇل جونىندە, ياعني قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اشۋ قاجەتتىگى تۋرالى تۇسىندىرمە جازباسىمەن بىرگە ارنايى قۇجات ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ كوميتەتىنە جولدانىپتى. سونىمەن قاتار ورمان-قورىقشى كۇزەتشىلەرىنە ورمان اينالىمدارىنا باقىلاۋ جاساپ, ونى كۇزەتۋىنە ارنايى اۆتوكولىك, موتوتسيكل سىندى كولىك قۇرالدارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى دە بايقالادى. ورمانشىلار الداعى ۋاقىتتا بۇل ماسەلەلەردى كوميتەت قاراۋىنا الىپ, ءتيىستى شەشىمدەردىڭ شىعارىلۋىنان ءۇمىتتى.
ايتا كەتەيىك, بيىل وبلىستاعى ورمان القابىنىڭ 20 300 گەكتار جەرىنە 32 ملن 214 مىڭ دانا اعاش ەگىلەدى. وتكەن جىلى 16 200 گەكتار جەرگە 23 ملن 818 مىڭ دانا اعاش ەگۋ جانە سەبۋ جۇمىستارى تولىعىمەن اتقارىلعان ەدى.
تۇركىستان وبلىسى
