كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
سۋرەتكەر ادامدار اراسىنداعى تەڭسىزدىكتىڭ سەبەبىن, تىرشىلىك فيلوسوفياسىن ولاردىڭ قورشاعان ورتامەن قارىم-قاتىناسى ارقىلى تۇسىنگىسى ءھام تۇسىندىرگىسى كەلەدى. سوندىقتان دا ورالحان بوكەيدىڭ كوركەمدىك الەمى ادامنىڭ جان دۇنيە قاتپارىنداي قۇپياعا تولى, ماڭگىلىك مۇراتتارمەن استاسىپ جاتادى. اكادەميك, سىنشى سەرىك قيراباەۆشا ايتساق, ادامدى ارداقتاۋ, ونىڭ ۇلىلىعىن جىرلاۋ – ورالحان پوۆەستەرىنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى.
حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ادەبيەت پەن مادەنيەت, جالپى, الەمدىك رۋحانيات سالاسىندا «پوستمودەرنيزم» اتالاتىن جاڭا ادەبي اعىم پايدا بولدى. مىنە, الەمدىك ادەبيەتتىڭ وسى ءبىر تىڭ تولقىنىن قازاق ادەبيەتى مەن دراماتۋرگياسىنا تۇڭعىش اكەلۋشىنىڭ ەسىمى – ورالحان بوكەي دەسەك, تيتتەي دە ارتىق ايتقانىمىز ەمەس. ول – «ىشكى» جانە «سىرتقى» تاقىرىپتاردى مەڭگەرىپ, ادام ساناسىنىڭ تابيعاتپەن ەكى اراداعى «قوس جارىلۋىن» (رازدۆوەنيە ليچنوستي) قازاق ءسوز ونەرىنە الىپ كەلگەن جازۋشى.
دۋلات يسابەكوۆ ورالحان بوكەيدىڭ كەيىپكەر حاراكتەرىن بەرۋدەگى رومانتيكالىق ەكىۇدايلىق ءتاسىلىن بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا: «ورالحاننىڭ ومىردەن ەرتە كەتۋىنىڭ ءوزى قازاق ادەبيەتىندەگى فيلوسوفيالىق رومانتيكانىڭ جويىلۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. سيمۆوليكالىق ويناتۋ تاسىلدەرى ورىس ادەبيەتىنىڭ پوەزياسىندا بولماسا, دراماتۋرگياسىندا بولا قويعان جوق. مىنە, بريۋسوۆ, بلوك, ەسەنين, بالمونتتاردىڭ ولەڭدەگى سول ورنەگىن ءبىرىنشى بولىپ دراماتۋرگيادا دارالاعان ورالحان بولاتىن. ونى ءبىز كەيىننەن پوستمودەرنيزم دەپ ءجۇرمىز. ورالحان سول پوستمودەرنيزمىڭىزدىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسىن سالىپ بەرىپ كەتتى», دەپ قورىتقان بولاتىن.
شىنىمەن دە, ورالحان بوكەي شىعارماشىلىعىندا قاراما-قارسىلىق (كونفليكت) رومانتيكالىق قاسيەتىمەن ەرەكشەلەنەدى. قالامگەردىڭ رومانتيكالىق دۇنيەتانىمىندا جاقسىلىق پەن جاماندىق – ءبىر-بىرىنەن اجىراعىسىز ەگىز ۇعىمدار. ايتۋلى ديالەكتيكالىق بىرلىك ورالحان شىعارمالارىنىڭ وزەگى دەسە دە بولعانداي. بۇلاردىڭ اراسىندا ىشكى بايلانىس بار, ەكەۋى قاتار ءومىر سۇرەدى, ءبىرىنسىز ءبىرى جوق. مۇنداي ەكىۇدايلىق ءومىردىڭ وزىندەگى قايشىلىقتان كەلىپ تۋىندايدى. ياعني ورالحان بوكەيدىڭ سۋرەتكەرلىك الەمى نەگىزىنەن كونتراستى تۇردە ەكى دۇنيەدەن: اق پەن قارا, كۇن مەن ءتۇن, جارىق پەن قاراڭعى, قاتالدىق پەن قايىرىمدىلىق, جاقسىلىق پەن جاماندىقتان تۇرادى. بىراق بۇل قاراما-قارسىلىقتار ءبۇتىننىڭ بولشەگىندەي بولىنبەس بىرلىكتە, ءبىرى ارقىلى ەكىنشىسىنىڭ قادىرىن بىلۋگە ۇندەيدى. سول ارقىلى قاراما-قارسىلىق ءورىسى جالقىدان جالپىعا كەڭەيە كەلە, ەندى ادامدار اراسىنداعى ەكىجاقتىلىق قوعامدىق ورتاعا باعا بەرۋ ءۇشىن دە قولدانىلادى. ياعني قاراما-قارسى ەكى وبرازدىڭ, ەكى ءتۇرلى رۋحاني الەمنىڭ قاقتىعىسىن سۋرەتتەۋ اۆتورعا ءومىر قۇبىلىستارىنداعى قايشىلىقتاردى ناقتىراق, ايقىنىراق بەينەلەۋگە مۇمكىندىك بەرگەنىن بايقايمىز.
كونتراست ءتاسىلىنىڭ ۇتىمدى تۇسى باس كەيىپكەردىڭ قادىر-قاسيەتى, رۋحى, ىشكى جان دۇنيەسى وعان قاراما-قارسى كەيىپكەردىڭ جانىندا ايقىندالىپ, اشىلا تۇسەتىنىندە, بىزدىڭشە. مۇنداي كەيىپكەرلەر ءوزارا كەرەعار بولعانىمەن, بىرگە جۇرەدى, بىرگە تۇرادى. ماسەلەن, «قار قىزىنداعى» نۇرجان مەن امانجان دوس, قوڭقاي بار جەردە ارقاشان شال دا بار. «سايتان كوپىردەگى» اناۋدىڭ ارامدىعى ارقىلى اسپان رۋحىنىڭ اسقاقتىعىن اڭعارامىز.
وقيعانى دامىتا, سيۋجەتتى شيراتا كەلە جازۋشى ىشكى قاراما-قايشىلىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتىپ, ءتىپتى كەيبىر تۇستا ءبىر كەيىپكەردىڭ ءوزىن قاق جارادى: اقتاننىڭ بويىنان وزىنە كەرەعار اڭشىنىڭ ءبولىنىپ شىعۋى نەمەسە ءبىر عانا اقتان كەيىپكەردىڭ اقتان 1, اقتان 2 بولىپ جارىلۋى, سونداي-اق ءبىر ادامنىڭ بويىندا ەكى داۋىس, ەكى الەم – اقىلى مەن سەزىمى, السىزدىگى مەن مىقتىلىعى قاتار ءجۇرۋى جانە تاعى باسقا. سول سەكىلدى باس كەيىپكەردىڭ سايتان كوپىردەن وتەردەگى ونىڭ باسىنداعى سايتانى مەن پەرىشتەسىنىڭ تايتالاسقا ءتۇسۋى نەمەسە ەندى بىردە بولمىس جۇمباعىن شەشىپ, الدەبىر قۇپيالىققا دەگەن قۇلشىنىسى قالامگەر شىعارماشىلىعىنداعى رومانتيكالىق فانتاستيكاعا قۋاتتى ەكپىن دارىتىپ, وقيعا ديناميكاسىن جانداندىرا تۇسەتىنىن بايقاۋعا بولادى. ماسەلەن, ءبىر قاراعاندا «سايتان كوپىردەگى» اسپان شال – ناقتى ادام, قاراپايىم ەڭبەك ادامى – جىلقىشى بولىپ كورىنگەنىمەن, بىراق امان كوپىر-سىناقتان وتەردە اسپان بالاسىنا كومەككە كەلگەن تىلسىم كۇش بەينەسىندە «كۇركىرەگەن داۋسىمەن» كوكتەن ءۇڭىلىپ دەم بەرۋى, ال كومىپ تاستاعان ەكى اياعى بالاسىن امان الىپ شىعۋى نەمەسە «قار قىزى» پوۆەسىندەگى قار قىزى العاشىندا مالشىنىڭ قىزى الماجانداي اسەر ەتسە, ەندى ءبىر تۇستا كىم ەكەنى بەلگىسىز جۇمباق بەينە بولىپ ءتىل قاتادى. بۇل جەردەگى ادام جانىنان ءبولىنىپ شىعار تىلسىم كۇشتىڭ ادام ومىرىنە اسەر ەتۋىن سوڭعى كەزدە عالىمدار ەكىۇدايلىق (دۆوەميريە) يدەياسىمەن بايلانىستىرىپ ءجۇر. بۇل جونىندە قالامگەردىڭ ءوزى «ەل مەن جەر» ەسسەسىندە بىلاي دەپ ءتۇسىندىرىپ ءوتىپتى: ء«ار ادامنىڭ بويىندا ەكى «مەن» بار. ءومىر بويى ءبىرى جاقسىلىققا, ءبىرى جاماندىققا باستايدى. قايسىسى جەڭەدى – سول ۇستەمدىگىن قۇرادى. تارتىس جەكە ادامنىڭ ءوز باسىندا تۋىپ, ءبىر پيعىلى سىرتقا تەبەدى».
دەمەك ولاي بولسا, ءبىز قازاق مودەرنيزمى مەن پوستمودەرنيزمىنىڭ ءبىر باستاۋىندا ورالحان بوكەي پروزاسى تۇر دەپ باتىل ايتا الامىز. ءسويتىپ, بۇگىندە ادەبي اينالىسقا پوستمودەرنيزم دەگەن اتاۋمەن ەنگەن شىعارماشىلىق اعىمدى قازاق ادەبيەتى مەن دراماتۋرگياسىنا تۇڭعىش اكەلۋشىنىڭ ەسىمى تىكەلەي ورالحان بوكەيمەن بايلانىستى ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز.
