اتالعان قۇجات اياسىندا مەملەكەتارالىق, ترانسشەكارالىق سۋ كولەمىن باسسەيندەرىن ءوزارا بىرلەسىپ ءادىل پايدالانۋدىڭ سىندارلى قاعيداتتارى ۇسىنىلدى. وسى باعىتتاعى وزەكتى ماسەلە – سىرداريا وزەنىن كوكساراي سۋ قويماسى ارقىلى رەتتەۋ. كەيىنگى جىلدارى وزبەكستان مەن قىرعىزستان مەملەكەتتەرى ءوز ۇلتتىق باعدارلامالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا بۇرىنعى قابىلدانعان سۋدى پايدالانۋ بويىنشا مەملەكەتارالىق ينتەگراتسيالىق قاعيداتتارىن وزگەرتتى. سوندىقتان ەلىمىز ۇزاقمەرزىمدى جانە وپەراتيۆتى رەجىمدە سۋ رەسۋرستارىن تۇراقتى جانە ءتيىمدى پايدالانۋ ادىستەرىن ىسكە اسىرۋى قاجەت. تۇركىستاندا وتكەن «ەكولوگيالىق جاعدايدى جاسىل جەلەكتەردى دامىتۋ جولىمەن جاقسارتۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى دامۋىنداعى ماسەلەلەر» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا وسىنداي ۇسىنىس-پىكىرلەر ايتىلدى. كونفەرەنتسياعا وزبەكستان, قىرعىزستان, ءۇندىستان جانە پاكىستان ەلدەرىنەن كەلگەن اكادەميك-پروفەسسورلار, ەلىمىزدىڭ ەكولوگ جانە ورمان شارۋاشىلىعى ماماندارى, عالىمدار, تابيعات جاناشىرلارى قاتىستى.
– تۇركىستان وبلىسى – كليماتتىق ورنالاسۋ, جۇمىس كۇشى تۇرعىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا ەڭ قولايلى ءوڭىر. وبلىستا 74 مىڭ اگروقۇرىلىم تىركەلگەن. بۇل رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتىڭ 31 پايىزى جانە ەلىمىزدە وندىرىلەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى جالپى ءونىم كولەمىنىڭ 12 پايىزى ءوڭىردىڭ ۇلەسىندە. بۇل دەگەنىمىز – 1 ترلن تەڭگەدەن استام سوما. سونىمەن قاتار ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان جوبالارعا, ونىڭ ىشىندە «قارقىندى باۋ», ء«بىر القاپتان 2-3 ءونىم الۋ», «نولدىك تەحنولوگيالار», «سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ» باعىتتارىنا باسىمدىق بەرىپ كەلەمىز, – دەدى حالىقارالىق جيىندا تۇركىستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرمەك كەنجەحان ۇلى.
سونداي-اق ول وڭىردە سۋ تاپشىلىعى, توپىراقتىڭ قۇنارسىزدانۋى بايقالاتىنىن, بۇل ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ جەتىستىكتەرىن پايدالانۋ قاجەتتىگىن ايتىپ ءوتتى. وبلىستىڭ ەلدى مەكەندەرىن كوگالداندىرۋ مەن جاسىل جەلەكتەردى مولايتۋ بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار اياسىندا حالىقتىڭ ەكولوگيالىق ساۋاتتىلىعى مەن مادەنيەتىن كوتەرۋ – اكىمدىكتىڭ نەگىزگى باعىتتاعى جۇمىسىنىڭ ءبىرى. اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى تىلەكتەس ەسپولوۆ ورمان قورىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا 2 ملرد, ەلدى مەكەندەردە 15 ملن اعاش وتىرعىزۋ الەم دەڭگەيىندەگى جاڭا باستاما ەكەنىن, بۇل جوبانىڭ الەمدىك ەكونوميكانى دەكوربونيزاتسيالاۋ ماقساتتارىمەن ۇيلەسەتىنىن اتاپ ءوتتى.
– عالىمدارىمىزدىڭ زەرتتەۋلەرى بويىنشا ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك پەن وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى ىلە – بالقاش – قاپشاعاي دەلتاسىندا ءبىر ميلليارد اعاش ەگۋ ارقىلى وسى ايماقتىڭ ەكولوگيالىق پروبلەمالارى مەن سۋ جيناقتاۋ ءۇردىسىن 40-80 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋعا بولادى. تۇركىستان وبلىسىنىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە وراسان زور ۇلەس قوسىپ وتىر. وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى يننوۆاتسيالىق جولمەن جەدەل دامىتۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراستى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن تاجىريبە شارۋاشىلىقتارىنىڭ كوپجىلدىق ىزدەنىستەرى مەن تاجىريبەلەرى ناتيجەسىندە جاڭا تەحنولوگيالار, ورمان القاپتارىن دامىتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى مەن باۋ-باقشا وسىمدىكتەرىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى جاڭا سورتتارى, مال تۇقىمدارى, ولاردى اۋرۋ مەن زيانكەستەردەن قورعاۋ ادىستەرى, شيكىزاتتاردى ساقتاۋ, وندىرىلگەن ءونىمدى قايتا وڭدەۋ جولدارى ازىرلەنگەن. وسى باعىتتاعى عىلىمي جاڭالىقتاردى جەدەل وندىرىسكە ەنگىزۋ ماڭىزدى, – دەدى ت.ەسپولوۆ.
تۇركىستان وبلىسى كوپ سالالى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ءوڭىر بولعاندىقتان, ەڭ كۇردەلى ماسەلەلەر دە وسى ايماققا تيەسىلى. ناقتىراق ايتساق, سۋ تاپشىلىعى, توپىراقتىڭ قۇنارسىزدانۋى, ءونىم ساپاسىنىڭ تومەندەۋى, تاعى باسقا قوردالانعان ماسەلەلەر بار. كەيىنگى جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعىندا توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعى مەن ءونىم ساپاسىن جوعارىلاتۋعا باعىتتالعان «گۋمۋس», «بيوگۋمۋس», «ورگانيكالىق تىڭايتقىش» دەگەن جاڭا ۇعىمدار قوسىلدى. عالىمنىڭ مالىمدەۋىنشە, وندىرىلگەن ءونىمنىڭ 15 پايىزدان 30 پايىزىنا دەيىنگى بولىگىن وسىمدىك تۇرىنە بايلانىستى جوعالتىپ وتىرمىز. سول ءۇشىن تەك جوعارعى ءونىم ءوندىرۋ عانا ەمەس, جەتىلدىرىلگەن ساپالى ءونىمدى حالىق يگىلىگىنە جاراتۋ قاجەت.
– وسى ورايدا تاسىمالداۋ, ساقتاۋ جانە قايتا وڭدەۋ جۇمىستارى دا ماڭىزدى. اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن فەرمەرلەردىڭ, ءتىپتى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ جاڭا ۇعىمدارعا, جاڭا ساندىق تەحنولوگياعا وڭ كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى تاعى بار. ارينە, كوپتەگەن سۇراق قارجى مەن ءتيىمدى مەنەدجمەنتكە تىكەلەي بايلانىستى. دەگەنمەن بۇل ماسەلەلەر كەشەندى تۇردە زاڭنامالارعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ, باسقارۋ ستراتەگياسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, مەملەكەتتىك قولداۋ قۇرالدارى مەن ۇيلەستىرۋدى اشىق جانە دەر كەزىندە اتقارىلۋىنا دا بايلانىستى. سوندىقتان جەتەكشى الەم ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, وتاندىق وزىق ءبىلىم مەن تەحنولوگيالاردىڭ وندىرىسكە جەدەل جەتۋىنە ىقپال جاساۋ ماقساتىندا قاجەتتى عىلىمي جاڭالىقتاردى كوپشىلىككە جەتكىزىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندىعى اقپاراتتاردى دەر كەزىندە ناسيحاتتاپ وتىرۋ – اكادەميانىڭ ءبىلىم تاراتۋ ورتالىعىنىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى. تاعى ءبىر ماسەلە, قازىر ءبىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا پايدالانىپ جۇرگەن وسىمدىك سورتتارى جاقىن كەلەشەكتە حالىقارالىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرە الماي قالۋى مۇمكىن. مۇنى دا قازىردەن ويلاعانىمىز ءجون. سۋارۋ جۇيەلەرىن تەزدەتىپ رەتكە كەلتىرۋ, الەمدىك جانە وتاندىق جاڭا تەحنولوگيالاردى كوپتەپ پايدالانۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن جاڭاشا تاسىلدە جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى وزەكتى. بۇلاردى دەر كەزىندە قولعا الۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانامىز, – دەدى ت.ەسپولوۆ.
حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا اياسىندا تۇركىستاندا اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ ياساۋي ءبىلىم تاراتۋ ورتالىعى اشىلدى. ورتالىقتىڭ باستى ماقساتى – جەتەكشى الەم ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, وتاندىق وزىق ءبىلىم مەن تەحنولوگيالاردىڭ وندىرىسكە جەدەل جەتۋىنە ىقپال جاساۋ ماقساتىندا قاجەتتى عىلىمي جاڭالىقتاردى كوپشىلىككە جەتكىزىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى اقپاراتتاردى ناسيحاتتاۋ. الدىڭعى جىلى عالىمداردىڭ باسقوسۋىمەن وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا تۇركىستان وبلىسىنىڭ ايماعىندا قۇرىلىپ جاتقان «جاسىل بەلدەۋگە» س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى مەن ءا.بوكەيحان اتىنداعى قازاق ورمان شارۋاشىلىعى جانە اگروورمانمەليوراتسيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ الماتى فيليالى ماماندارى تابيعي كليماتتىق جاعدايىنا تالداۋ جۇرگىزگەن بولاتىن. سونىڭ ناتيجەسىندە, تۇركىستان وبلىسى اۋماعىنداعى ورمان داقىلدارىنىڭ نورمالىق جەرسىنۋ جانە ساقتالۋ كورسەتكىشى 75 پايىزدان 50 پايىزعا تومەندەدى. وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى قايرات ابدۋاليەۆ ورمان شارۋاشىلىعى قاعيدالارىندا كورسەتىلگەندەي, قۋراعان اعاشتاردى قايتا جاڭعىرتۋ ماقساتىندا ورمان ەكپەلەرىن تولىقتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جانە ەكپەلەردى قۇرۋ ۇدەرىسىنىڭ كەزەكتى تارماعى بولىپ ەسەپتەلەتىنىن ايتتى. وسى رەتتە جاسىل جەلەكتەردى كۇتىپ باپتاۋ مەرزىمى 5 جىلعا سوزىلعان.
– تۇركىستان قالاسىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتۋ ماقساتىندا «جاسىل بەلدەۋ» اۋماعىن 30 مىڭ گەكتارعا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ, بۇگىنگى تاڭدا 15 009 گەكتار جەرگە كوشەتتەر ەگىلىپ, كۇتىپ-باپتالىپ وتىر. تۇركىستان قالاسى مەن وبلىستىڭ بىرقاتار اۋدانىندا كليماتى كۇرت كونتينەنتالدى بولۋىنا وراي ەگىلگەن ورمان اعاشتارىنىڭ العاشقى جىلدارى 25 پايىزىنىڭ جەرسىنبەي قۋراپ قالۋى – تابيعي زاڭدى قۇبىلىس. سونىمەن قاتار تۇركىستان وبلىسىنداعى مادەني ورمان القاپتارىنىڭ جەرسىنۋ مەن ساقتالۋ كورسەتكىشى 50 پايىزعا بەلگىلەندى. تۇركىستان قالاسى ەكولوگيالىق ايماققا ەنگىزىلگەنىمەن, كۇزگى تۇگەندەۋ قورىتىندىلارىنا سايكەس قازىرگى تاڭدا قالا اينالاسىنداعى جاسىل ەكپەلەردىڭ ونىمدىلىگى 60-65 پايىزدى قۇراپ وتىر. بۇدان بولەك, ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلۋى, ءتۇبىنىڭ تۇزدانۋى, وعان جاقىن ورنالاسقان كورشى مەملەكەتتەر مەن ەلىمىزدىڭ بىرنەشە وبلىسى, ونىڭ ىشىندە تۇركىستان وبلىسىنداعى بىرقاتار اۋدان, ەلدى مەكەندەرگە دە تابيعي كەرى اسەرىن تيگىزۋ ۇستىندە. تۇزدىڭ ارالدان ۇشپاۋىنا توسقاۋىل بولاتىن جالعىز جول – ارال ۇلتانىنا وسىمدىكتەر ەگۋ جانە سەكسەۋىل القابىن وتىرعىزۋ, – دەدى قايرات ابدۋاليەۆ.
سونداي-اق كونفەرەنتسيادا عالىمدار تاجىريبە الماسىپ, اۋا رايى قولايسىز اۋماقتا اعاشتاردى باپتاۋدىڭ قىر-سىرىمەن ءبولىستى. ماڭىزدى شارادا سالاعا عىلىم جەتىستىكتەرىن مولىنان پايدالانۋ قاجەتتىلىگى ايتىلدى. جاسىل ايماقتى جەتىلدىرۋ جۇمىسىنا جاڭاشا سەرپىن بەرگەن كونفەرەنتسيا قورىتىندىسى بويىنشا الداعى ۋاقىتتا اتقارىلاتىن جۇمىستارعا باعىت-باعدار بەرەتىن قارار قابىلداندى.
تۇركىستان
