قازاقستان – حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسىن ءبىرىنشى ورىنعا قوياتىنىن زاڭمەن بەكىتكەن مەملەكەت. وسىعان بايلانىستى ەلدى ازىق-ت ۇلىكپەن, كيىم-كەشەكپەن قامتاماسىز ەتۋ قانشالىقتى ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە بولسا, ينفراقۇرىلىممەن قامتۋدىڭ دا سونشالىقتى ءمانى زور. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى ءوزىن الەۋمەتتىك, قۇقىقتىق جاعىنان جان-جاقتى قورعالعانىن سەزىنە ءبىلۋى كەرەك. ءبارى دە سالىستىرمالى تۇردە بايقالادى. ماسەلەن, كەڭەستىك داۋىردە ادامدار جابىق ساياسات شەڭبەرىندە ءومىر ءسۇردى. شەتەلگە شىعۋعا كوپشىلىگىنە قارجىلاي جاعداي مۇمكىندىك بەرمەدى, ەكىنشىدەن ساياسي يدەولوگيا توسقاۋىل بولدى. بۇگىندە اشىق ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە ازاماتتارىمىز دۇنيە ءجۇزىن ارالاپ ءجۇر. وسىلايشا ەلدەردى سالىستىرا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ جاعدايىن ءبىلىپ وتىر. ايتىپ وتكەنىمىزدەي, قاي ەلدە الەۋمەتتىك ماسەلەگە باسا كوڭىل بولىنبەسە, سول ەلدىڭ حالقى دا ءوزىن شىنايى باقىتتى سەزىنە المايدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ۇكىمەت بارىنشا ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسىن شەشۋگە تىرىسىپ جاتىر. ءتىپتى كوپتەگەن دامۋشى مەملەكەتتە حالقىنا قازاقستانداي جاعداي جاساماعان. باستى قالالارى دامىپ, شەت ايماعى وركەنيەت كوشىنەن ءبىراز ارتتا قالىپ قويعان ەلدەر وتە كوپ. قۇدايعا شۇكىر, قازاقستان ولاردىڭ قاسىندا الدەقايدا كوشىلگەرى تۇر. ايتالىق, بۇگىندە ينفراقۇرىلىم ماسەلەسى بويىنشا اۋىل مەن قالانىڭ ايىرماشىلىعى ازايىپ بارادى. بۇرىن تەزەك تەرىپ, كۇل شىعارىپ جۇرگەن اپا-جەڭگەلەرىمىز قازىر كوگىلدىر وتىننىڭ راقاتىن كورىپ وتىر. ارينە, بارلىق اۋىلدا ەمەس. دەگەنمەن تابيعي گاز بارعان ەلدى مەكەندەر سانى ەلىمىز بويىنشا جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. قازاقستان سىرتقا گاز ەكسپورتتايدى. ماگيستارلدى گاز قۇبىرىنان بۇگىندە قانشاما اۋىل كوگىلدىر وتىنعا قوسىلعان. ءتىپتى وسى كۇنگە دەيىن مۇلدەم گاز بولماعان سولتۇستىك وڭىرلەرگە دە تابيعي گاز تارتىلىپ جاتىر. وسىنىڭ بارلىعى – ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەگە اسا ءمان بەرۋىنىڭ ناتيجەسى.
شىمكەنت قالاسىن الىپ قاراساق, بۇرىنعى كەزبەن سالىستىرعاندا حالىقتىڭ جاعدايى الدەقايدا تۇزەلىپ قالعانىن بايقايمىز. اۋىز سۋ, گاز بارماعان شالعاي ەلدى مەكەن تۇرعىندارى وسى كۇندە وركەنيەت يگىلىگىن كورە باستادى. مەملەكەت قىرۋار قارجى جۇمساپ, حالىقتىڭ جاعدايىن جاساۋعا بار كۇش-جىگەرىن سالىپ جاتىر. سەبەبى قازاقستاننىڭ بار بايلىعى – حالقى. سونىمەن بىرگە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتىپ وتكەندەي, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن رەسپۋبليكانىڭ ءاربىر ازاماتى سەزىنۋگە ءتيىس. ياعني قازاقستاننىڭ تاپقان تابىسى مەن بار بايلىعى ازاماتتارىنىڭ جايلى ءومىرىن قالىپتاستىرۋعا جۇمسالۋى كەرەك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ادىلەتتى قازاقستان قۇرامىز دەگەن باستاماسىنىڭ نەگىزىندە دە وسى يدەيا جاتىر دەپ ويلايمىز.
جاڭا ينفراقۇرىلىم جۇيەلەردى تارتۋ جوعارى قارقىنمەن جۇرۋدە. ەندىگى كەزەكتە ولاردى كۇتىپ ۇستاۋ, جاڭارتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە شىعىپ وتىر. ويتكەنى كوپتەگەن ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق جۇيەلەر سوناۋ كەڭەستىك زاماندا تارتىلىپ, بۇگىندە ابدەن ەسكىرگەن. ەندى سولاردى قايتا جاڭالاۋدىڭ ءساتى تۋدى. بۇل جۇمىستاردى دەر كەزىندە اتقارماسا, ەرتەڭ اپاتتى جاعدايلار ورىن الىپ, ەكى ورتادا حالىق قينالىپ قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل ماسەلە – ەل ۇكىمەتىنىڭ, جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ باستى نازارىندا. ال ەسكى ينفراقۇرىلىمدى جاڭالاۋ قىرۋار قارجىنى تالاپ ەتەتىنى بەلگىلى. اتالعان پروبلەمانى شەشۋدىڭ جولىن پرەزيدەنت ءوزىنىڭ بىلتىرعى جولداۋىندا ناقتى اتاپ كورسەتتى.
«مونوپوليانىڭ تابىسىن شەكتەۋ قاجەتتىگى مەن ينفراقۇرىلىمعا ينۆەستيتسيا سالۋدى قامتاماسىز ەتۋ اراسىندا تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ماڭىزدى. ەلىمىزدە ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتەتىن جەلىلەردىڭ ۇشتەن ەكىسىنىڭ, جىلۋ كوممۋنيكاتسياسىنىڭ 57 پايىزىنىڭ جانە سۋ قۇبىرى جەلىسىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىنىڭ توزىعى جەتكەن. وسىدان-اق ءبىراز جايتتى اڭعارۋعا بولادى. تاريفتەردى كۇشپەن ۇستاپ تۇرۋدىڭ اقىرى – سونىڭ ءبارىن كەزەكپەن وشىرۋگە جانە ءتۇرلى اپاتتى جاعدايلار تۋىنداۋىنا اكەپ سوقتىرادى. وسىنىڭ سالدارىنان ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىنا جانە ومىرىنە قاتەر تونەدى. مونوپوليالى نارىقتاردا ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» دەگەن جاڭا تاريف ساياساتىنا كوشۋ كەرەك. جەلىلەر مەن قۋات كوزدەرىنىڭ توزۋ دەڭگەيىن كەمىندە 15 پايىزعا ازايتۋ قاجەت. تاريف ينفراقۇرىلىمعا قارجى سالعانى جانە اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ مەملەكەتتىك مونيتورينگى جۇيەسىنە قاتىسقانى ءۇشىن بەرىلەدى. مەنشىك يەسى ينۆەستيتسيانىڭ ايتارلىقتاي بولىگىن ءتاريفتىڭ ەمەس, ءوز قارجىسىنىڭ ەسەبىنەن سالۋعا ءتيىس», دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.
وسى ورايدا شىمكەنت قالاسىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ءىرى مەكەمەنىڭ ءبىرى «سۋ ارناسى-ماركەتينگ» سەرىكتەستىگى ينۆەستيتسيالىق باعدارلاماعا قاتىسىپ وتىرعان بەلسەندى كومپانيانىڭ ءبىرى سانالادى. جۋىردا كومپانيا قىزمەتى مەن ينفراقۇرىلىمدى جاڭالاۋ بويىنشا حالىق الدىندا ەسەپ بەردى. سوناۋ توقسانىنشى جىلدىڭ اياعىنان باستاپ حالىققا قالتقىسىز قىزمەت كورسەتىپ كەلە جاتقان مەكەمە شيرەك عاسىردان اسا ۋاقىت ىشىندە كوپتەگەن يگى ءىستى اتقارىپ ۇلگەردى. اسىرەسە تۇرعىنداردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا جەتكەن جەتىستىكتەرى كوپ.
«سۋ ارناسى-ماركەتينگ» جشس باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى جاناتبەك تۇرداليەۆتىڭ ايتۋىنشا, تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ تۋرالى قر زاڭىنا سايكەس ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋى جونىندە تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرى تۇتىنۋشىلار مەن قوعامدىق ۇيىمدار الدىندا جىلىنا ەكى رەت ەسەپ بەرۋگە مىندەتتى. وسى ورايدا مەكەمە وكىلى تاريفتىك سمەتانىڭ ورىندالعانى جانە تۇتىنۋشىلارعا كورسەتىلگەن قىزمەتتەر جونىندە بايانداپ بەردى. ءوز كەزەگىندە سەرىكتەستىك يەلىگىندە نەمەسە تەڭگەرىمىندە 1 900 شاقىرىم سۋ قۇبىرلارى جانە 463 شاقىرىم كارىز جۇيەلەرى بار. ودان بولەك مەكەمەگە
5 سۋ كوزى, شايىندى سۋلاردى تازارتاتىن قوندىرعىلار قارايدى. كومپانيا 1 ملن-نان اسا حالىققا جانە 8 مىڭنان جوعارى مەملەكەتتىك ۇيىمدارعا, كوممەرتسيالىق نىساندار مەن ءوندىرىس ورىندارىنا سۋمەن جابدىقتاۋ مەن كارىز جۇيەلەرىنىڭ سەرۆيستىك قىزمەتىن كورسەتەدى. باس ديرەكتور ورىنباسارىنىڭ حابارلاۋىنشا, مەكەمە ينۆەستيتسيالىق باعدارلامانى ءساتتى ورىنداپ كەلەدى. ماسەلەن, 10 شاقىرىمنان اسا سۋ قۇبىرلارى اۋىستىرىلىپتى. 1 200 مەتر كارىز جۇيەلەرى جاڭالاندى. سونداي-اق بۇگىندە قالاداعى شايىندى سۋلاردى تازالايتىن قوندىرعى قۋاتىن قوسىمشا تاۋلىگىنە 50 تەكشە مەترگە ارتتىرۋ بويىنشا جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر. سەرىكتەستىك ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ بويىنشا ەۋروپالىق دامۋ جانە قايتا قۇرۋ بانكىمەن ارىپتەستىك بايلانىس ورناتىپ, قارجى ينستيتۋتىنىڭ نەسيەسىن پايدالانۋدا. بىلتىر بانكپەن ارنايى كەلىسىمشارتقا قول قويىپتى. سوعان سايكەس بيىل ءتيىستى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر.
«ينۆەستيتسيالىق باعدارلاما تاريف ەسەبىنەن ينفراقۇرىلىمدى جاڭالاۋعا باعىتتالعان. وسى بويىنشا بىلتىر پرەزيدەنت ءوزىنىڭ جولداۋىندا توزىعى جەتكەن ينجەنەرلىك جۇيەلەردىڭ ۇلەسىن 15 پايىزعا تومەندەتۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. وسىعان بايلانىستى ءبىز سۋ قۇبىرلارىن جاڭالاۋ بويىنشا 21 ملرد تەڭگەگە ينۆەستيتسيالىق باعدارلاما دايىنداپ, وكىلەتتى ورگانعا ۇسىندىق. الايدا ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز بيىل قابىلدانبادى. كەلەسى جىلى قايتا قارالاتىن شىعار دەگەن ۇمىتتەمىز. ويتكەنى ءبىز ازىرلەگەن باعدارلامانى جۇزەگە اسىرماساق, سۋ قۇبىرلارىنىڭ توزۋ دەڭگەيى جىلدان-جىلعا ارتا بەرەدى. ول ءارى قىزمەت ساپاسىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن. سەبەبى توزعان سۋ قۇبىرلارىنان ەكىنشى مارتە لاستانۋ جاعدايى ورىن الۋى عاجاپ ەمەس. مۇنداي جاعدايدا ءارت ۇلى زياندى زاتتار سۋمەن ارالاسىپ حالىق تۇتىنعان سۋ سانيتارلىق تالاپقا ساي بولماي قالۋى ىقتيمال. ءوز كەزەگىندە كارىز جۇيەلەرىنىڭ دەڭگەيىن 5 پايىزعا تومەندەتۋگە ۇكىمەت ارنايى قارجى ءبولدى. ەندىگى كۇتەرىمىز سۋ قۇبىرلارىن جاڭالاۋعا بولىنەتىن قاراجات», دەدى ج.تۇرداليەۆ.
مەكەمە وكىلىنىڭ مالىمدەۋىنشە, ينفراقۇرىلىمدى جاڭالاۋ تاريف ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە «سۋ ارناسى-ماركەتينگ» سەرىكتەستىگىنىڭ ينۆەستيتسيالىق شىعىندارى رەسپۋبليكانىڭ وزگە وڭىرلەرىمەن سالىستىرعاندا وتە جوعارى. ياعني تابىسىنىڭ 42 پايىزىن تەڭگەرىمىندەگى بارلىق قوندىرعى, قۇبىرلاردى جاڭالاۋعا جۇمسايدى. سول ءۇشىن ەۋروپالىق دامۋ جانە قايتا قۇرۋ بانكىنەن 6 مارتە نەسيە العان. ونىڭ جالپى كولەمى 18 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. وسى قاراجاتتىڭ بارلىعىن مەكەمە مودەرنيزاتسيا مەن جوندەۋ, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا جاراتتى. بانك كومپانياعا سەنىم ءبىلدىرىپ, ۇزاق جىلعا تومەن پايىزبەن نەسيە بەرگەنىن دە اتاي كەتكەن ءجون. وسى قاراجاتقا مىڭ شاقىرىمداي سۋ قۇبىرلارى اۋىستىرىلدى. ءالى ءدال وسىنداي كولەمدە اۋىستىرىلماعان سۋ قۇبىرلارى بار. كومپانيانىڭ ەندىگى مىندەتى – سولاردى جاڭالاۋ. ول ءۇشىن جىلدان-جىلعا ءتاريفتى از-ازدان كوتەرۋ ماسەلەسى جۇزەگە اسىرىلادى. ءسويتىپ سونىڭ ەسەبىنەن جيناقتالعان قارجىعا قالعان سۋ قۇبىرلارى اۋىستىرىلادى. مامان پرەزيدەنتتىڭ تاريف ارقىلى ينۆەستيتسيا تارتۋ باستاماسىن قۇپتايدى. ويتكەنى جاڭالاۋ جۇمىستارى ارقىلى ەرتەڭگى كۇنى قىزمەت ساپاسىندا ەشقانداي ولقىلىقتار ورىن المايتىن بولادى, حالىقتىڭ تازا اۋىزسۋ تۇتىنۋى 24 ساعات بويى ۇزدىكسىز جالعاسادى. ال ءتاريفتى كوتەرۋ ماسەلەسىن مەكەمە ءوزى شەشپەيدى. ول تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتىنىڭ وڭىرلەردەگى دەپارتامەنتتەرىنىڭ قۇزىرەتىنە جاتادى. كومپانيا وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, بيىل سۋعا تاريف 1,6 پايىزعا وسكەن. اۋىزسۋ باعاسى پرەزيدەنتتىڭ كوممۋنالدىق سالادا قىزمەت ىستەيتىن مامانداردىڭ ايلىق جالاقىسىن كوتەرۋ ماقساتىندا ءوسىپ وتىر. جالپى «سۋ ارناسى – ماركەتينگ» سەرىكتەستىگى تاريف دەڭگەيى بويىنشا رەسپۋبليكاداعى وڭىرلەر اراسىندا 7-ورىندا تۇر.
«نەگىزىنەن كورسەتىلەتىن قىزمەت ءتاريفتىڭ ارزان, قىمباتتىلىعىمەن ولشەنبەيدى. ەڭ اۋەلى قىزمەتتىڭ ساپاسى ساراپقا سالىنادى. ەكىنشىدەن ءاربىر ادامنىڭ ءبىر ايدا سۋعا تولەگەن قارجىسىمەن ەسەپتەلەدى. وسى رەتتە قالاداعى تۇتىنۋشىلاردىڭ جەتپىس پايىزى ءبىر ايدا 200 تەڭگەنىڭ كولەمىندە سۋ مەن كارىز جۇيەسىن پايدالانعانى ءۇشىن تولەم جۇرگىزەدى. ول دەگەنىڭىز كۇنىنە شاققاندا بار-جوعى 7 تەڭگەنىڭ كولەمىندە بولادى. بۇل قالا حالقىنىڭ سۋدى ۇنەمدەپ, شاشپاي-توكپەي پايدالاناتىنىن كورسەتەدى. سۋ شىعىنىنىڭ بولماۋى ءارى تۇتىنۋشىعا ءارى بىزگە دە ءتيىمدى», دەدى ج.تۇرداليەۆ.
ايتا كەتكەن ءجون, مەكەمە ەۋروپالىق دامۋ جانە قايتا قۇرۋ بانكىنەن قانشا كولەمدە نەسيە السا, مەملەكەت دە سونشا مولشەردە سۋبسيديا بولەدى. بۇل جونىندە اتالعان قارجى ۇيىمى مەن قازاقستان ۇكىمەتى اراسىندا ارنايى كەلىسىم جاسالعان. ماسەلەن, كومپانيا 1 ملرد تەڭگەگە اتقارىلاتىن جۇمىستاردىڭ ءتيىستى قۇجاتتارىن وتكىزىپ, مىندەتتەمەلەردى تولىق ورىنداسا, بانك 500 ملن تەڭگە نەسيە بەرەدى, ۇكىمەت تە سونشا كولەمدە سۋبسيديا قاراستىرادى. ينۆەستيتسيالىق سالىمداردى كوبەيتۋگە باعىتتالعان تاريفتىك ساياسات قارجى تارتۋدىڭ مۇنداي ءتاسىلىن دە قۇپ كورەدى. قاراجات قاي كوزدەن كەلسە دە ءبىرىنشى كەزەكتە جاڭعىرتۋعا جۇمسالۋعا ءتيىس. مەكەمە وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, 2 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق سۋ قۇبىرلارىنىڭ جارتىسى اۋىستىرىلدى. ەندى قالعانى 924 شاقىرىم بولسا, سونىڭ بۇگىنگى تاڭدا 19 پايىزى جاڭالانىپ ۇلگەردى. ال جوعارىدا اتالعان ينۆەستيتسيالىق باعدارلامادا كورسەتىلگەن 21 ملرد تەڭگە 118 كوشەنىڭ بويىنداعى ابدەن ەسكىرىپ, توزىعى جەتكەن 330 شاقىرىم سۋ قۇبىرلارىن اۋىستىرۋعا كەتەدى.
سونىمەن بۇگىنگى تاڭدا شىمكەنتتەگى جالپى سۋ قۇبىرلارىنىڭ توزۋ دەڭگەيى 60 پايىزعا جەتىپ وتىر. ەگەر مەكەمە ازىرلەگەن ينۆەستيتسيالىق باعدارلاما قابىلدانىپ, ءتيىستى قاراجات بولىنسە, توزۋ كورسەتكىشى 5-6 پايىزعا تومەندەمەك. ماماننىڭ مالىمدەۋىنشە, توزۋ دەڭگەيى جىلىنا 3 پايىزعا ارتىپ وتىرادى ەكەن. ال 1 قۇبىردىڭ پايدالانۋ مەرزىمى 50 جىلدى قۇرايدى. سوندىقتان جاڭارتۋ, جوندەپ قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن 100 پايىزعا ورىنداپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل – ۇزدىكسىز جۇرەتىن ۇدەرىس. دەگەنمەن ەڭ ءتيىمدىسى – پرەزيدەنت ايتقانداي, ينجەنەرلىك جۇيەلەردىڭ توزۋ دەڭگەيىن 15-20 پايىزدان اسىرماۋ. بۇل رەتتە مامان مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاريفتىك ساياساتى دۇرىس جۇزەگە اسىرىلسا, مۇنداي دارەجەگە جەتۋگە بولاتىنىن ايتادى. ول ءۇشىن ۇزاق مەرزىمدى جوسپار قۇرىپ سول بويىنشا كەستەدەن قالماي جۇمىس اتقارىپ وتىرۋ كەرەك ەكەن.
ينۆەستيتسيالىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان شىمكەنتتەگى تاعى ءبىر كوممۋنالدىق مەكەمەنىڭ ءبىرى – «قۋاتجىلۋورتالىق-3» كومپانياسى. بۇگىنگى تاڭدا اتالعان كاسىپورىن قالانى قىسقا دايىنداۋ ماقساتىندا ۇلكەن ديامەترلى ماگيسترالدى جىلۋ قۇبىرلارىن اۋىستىرىپ جاتىر.
اتالعان مەكەمەنىڭ باس ينجەنەرى نۇربەك ورىنباەۆتىڭ ايتۋىنشا قۇبىرلاردى اۋىستىرۋ جۇمىستارى كەستەگە ساي اتقارىلىپ جاتىر. مۇنىمەن قوسا قىسقى جىلىتۋ ماۋسىمىندا تۇتىنۋشىلاردى ساپالى جىلۋمەن جانە ىستىق سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جاز ايلارىندا دەربەس قازاندىقتار دا جوندەۋدەن وتكىزىلەدى.
شىمكەنت قالاسىنىڭ ەنەرگەتيكا جانە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ باسقارماسى مەن «قۋاتجىلۋورتالىق-3» كوممۋنالدىق كاسىپورنى اراسىندا تۇزىلگەن كەلىسىمشارتقا سايكەس مەگاپوليستىڭ 16 اۋماعىندا جالپى ۇزىندىعى 8,8 شاقىرىمدى قۇرايتىن ىشكىورامدىق جىلۋ جۇيەلەرى جاڭارتىلۋدا. اتاپ ايتقاندا, قۇرىلىس جۇمىستارى گاگارين كوشەسى مەن 18-ءشى شاعىن اۋدانداعى ەرىمبەتوۆ – رۇسقۇلوۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا ءجۇرىپ جاتىر. جوسپار بويىنشا قۇبىرلاردى جاڭالاۋ جۇمىستارى بيىل 1 قىركۇيەككە دەيىن تولىق اياقتالادى. وسى ماقساتقا وراي جەرگىلىكتى جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 6,3 ملرد تەڭگە قارجى قارالعان. وسى جالپى قاراجاتتىڭ جوعارىدا اتالعان 8,8 شاقىرىم جىلۋ قۇبىرلارىن اۋىستىرۋعا 3,2 ملرد تەڭگەسى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن ءبولىندى. ال رەسپۋبليكالىق قازىنادان قارالعان قالعان قارجىعا 9,3 شاقىرىم جىلۋ جۇيەسىن جاڭالاۋ كوزدەلىپ وتىر. وسىعان سايكەس مەگاپوليستىڭ ادىربەكوۆ, ورىنباەۆ, گاگارين, اباي, گروموۆ كوشەلەرىندەگى جانە ءنۇرسات تۇرعىن الابىنداعى ماگيسترالدى جىلۋ قۇبىرلارى اۋىستىرىلادى. ءوز كەزەگىندە ادىربەكوۆ پەن ورىنباەۆ كوشەلەرىندەگى جىلۋ جۇيەسىن جاڭالاۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتسە, ءنۇرسات تۇرعىن الابىندا قۇرىلىس وسى تامىز ايىندا قولعا الىنادى. ال قالعان كوشەلەردەگى جىلۋ قۇبىرلارىن جاڭالاۋعا كەلسەك, قالالىق پروكۋراتۋرانىڭ ۇسىنىسىمەن جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاماسى قايتا تۇزەتىلىپ, مەملەكەتتىك ساراپتاما قاراۋىنا جولدانعان. قۇبىرلاردى جاڭالاۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە, قالاداعى جىلۋ جۇيەلەرىنىڭ توزۋ دەڭگەيى 37-دەن 36 پايىزعا تومەندەيدى. شاھارداعى جىلۋ جۇيەلەرىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 838,6 شاقىرىمدى قۇرايدى. سونىمەن بىرگە سورعى ستانسالارى مەن باسقا دا قوندىرعىلار تەكسەرۋدەن وتۋدە. شىمكەنتتە جالپى 2 076 كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇي بار. اباي اۋدانىندا قىسقى دايىندىق جۇمىستارى – 81 پايىزدى, ءال-فارابي اۋدانىندا – 38 پايىزدى, ەڭبەكشى اۋدانىندا – 40 پايىزدى, قاراتاۋ اۋدانىندا – 39 پايىزدى, تۇران اۋدانىندا 35 پايىزدى قۇراپ وتىر. نەگىزىندە قالاعا جىلۋ بەرۋ اۋماعى شارتتى تۇردە وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك بولىپ بولىنەدى. وڭتۇستىك اۋماعىنا كىرەتىن شاعىناۋداندار جىلۋدى «3-جىلۋەنەرگوورتالىقتان» الادى. ال سولتۇستىك اماعىنداعى شاعىناۋداندارعا جىلۋ جەكە قازاندىقتار ارقىلى بەرىلەدى. شاھاردا جالپى سانى 23 جەكە قازاندىق بار. بارلىعى دا «قۋاتجىلۋورتالىق-3» مەكەمەسىنە قارايدى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەنى – ءنۇرسات شاعىناۋدانىندا ورنالاسقان 160 گكال قۇرايتىن قازاندىق. بۇگىنگى تاڭدا اتالعان قازاندىق ارقىلى اكىمشىلىك-ىسكەرلىك ورتالىعىنداعى 127 كوپقاباتتى ۇيگە عانا جىلۋ بەرىلىپ جاتىر. ياعني قازاندىق ءوزىنىڭ قۋاتتىلىعىنىڭ 20-25 پايىزىن عانا جۇمساپ وتىر. قالعانى رەزەرۆتە تۇر. الداعى جوسپار بويىنشا «3-جىلۋەنەرگوورتالىقتان» جىلۋ الىپ وتىرعان 540-قا جۋىق ءۇي مەن 200-دەي مەكەمە وسى جەكە قازاندىققا قوسىلماق.
«قىسقا دايىندىققا قىزۋ كىرىسىپ جاتىرمىز. بۇل, ەڭ بىرىنشىدەن, جىلۋ قۇبىرلارىن اۋىستىرۋ جۇمىستارىنان باستالادى. جىلۋ جۇيەلەرىنىڭ توزۋ دەڭگەيى بويىنشا شىمكەنت – ازىرگە جاسىل ايماقتا. دەگەنمەن جاڭعىرتۋ مەن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن ۇزدىكسىز جالعاستىرا بەرۋ كەرەك. وعان تاريفتەن تۇسكەن تابىس قاراجاتىن ينفراقۇرىلىمدى جاڭالاۋعا جۇمساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ينۆەستيتسيالىق باعدارلاما ۇلكەن كومەگىن تيگىزىپ وتىر. نەگىزىنەن «قۋاتجىلۋورتالىق-3» مەكەمەسىنە جول بويىنداعى جىلۋ قۇبىرلارى قارايدى. ال كوپقاباتتى ۇيدەگى جىلۋ جۇيەلەرىنىڭ ساپاسىنا مەكەمە جاۋاپتى ەمەس, بۇل مىندەت كوندومينيۋم نىساندارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە كىرەدى. سوندىقتان جىلۋعا بايلانىستى قىستا بولاتىن تۇرعىنداردىڭ شاعىمىنا كوپقاباتتى ۇيلەردەگى جىلۋ جۇيەلەرىنىڭ اقاۋلىعى تىكەلەي كىنالى. ويتكەنى مەكەمە جىلۋدى تالاپقا ساي تەمپەراتۋرادا بارلىق كوپقاباتتى ءۇي مەن نىساندارعا بىردەي بەرەدى. سوندىقتان وسى كەزدەن باستاپ تۇرعىندار ىشكى جىلۋ جۇيەلەرىن جوندەۋگە نەمەسە جاڭاسىنا اۋىستىرۋعا جانە دە قىسىمداۋ جۇمىستارىن دەر كەزىندە جۇرگىزۋگە كىرىسە بەرۋى كەرەك. كوبىنەسە ورتاق باسقارۋدىڭ تاسىلىنە كوشكەن كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەر قىسقى جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىن بولسا, كەرىسىنشە كوندومينيۋم نىسانى رەتىندە تىركەلمەگەن قاراۋسىز ۇيلەر قىسقا دايىن ەمەس بولىپ شىعادى. ونى بىلتىرعى جىلىتۋ ماۋسىمىندا دا بايقادىق. وتكەن قىستا قاتتى اياز بولعاندا كەيبىر ۇيلەردىڭ جەرتولەسىندە ءتيىستى قىمتاۋ جۇمىستارى جۇرمەگەندىكتەن قۇبىرلارى قاتىپ قالىپ جاتتى. سوندىقتان تۇرعىندارعا الداعى قىسقى جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىققا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراسا دەگەن ءوتىنىشىم بار. ال جالپى بيىلعى قىستى امان-ەسەن وتكىزىپ الۋعا جىلۋ بەرۋشى مەكەمە تاس-ءتۇيىن دايىن. بيۋدجەتتىك ۇيىمدارعا قاجەتتى وتىن قورىن تاسىمالدايتىن كومپانيالارمەن كەلىسىمشارت تۇزىلگەن. سونىمەن بىرگە قىسقى جىلىتۋ ماۋسىمىنا ازىرلىك جۇمىستارى قاتاڭ باقىلاۋعا الىنعان, اپتا سايىن تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ وتىرادى», دەدى نۇربەك ورىنباەۆ.
