كومىر باعاسى قۇبىلىپ تۇر

بىلتىر ەلىمىزدە 118 ملن توننا تاس كومىر ءوندىرىلدى. بۇل – كەيىنگى ونجىلدىقتا تىركەلىپ وتىرعان ءىرى كور­سەتكىشتەردىڭ ءبىرى. سويتكەن كو­مىر­دىڭ باعاسى قىمباتتاۋعا اي­ن­ال­د­ى. ءتىپتى بىرقاتار ءوڭىر اكىم­دىگى كومىردى قازىر ساتىپ الۋعا كە­ڭەس بەرە باستاعان. ويتكەنى قىس تايا­عاندا كومىر كەن ورىندارىندا شا­قى­رىمداعان كەزەك ورنايدى. دۇر­بە­لەڭ­نىڭ الدىن الۋدىڭ جولى – قازىردەن قامدانۋ.

ءدال ىرگەسىندە قاراجىرا كومىر كەن ورنى تۇرعان شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وزىندە كومىردىڭ تونناسى الەۋمەتتىك وسال سانات ءۇشىن 13,5 مىڭ تەڭگەگە ساۋ­دالانسا, نەگىزگى باعا 14-21 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا قۇبىلادى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, ەلىمىزدىڭ ءىرى قالالارىندا بيىل ساۋىردە كومىر تونناسىنا 15,8 مىڭ تەڭگەدەن, وسكەمەندە – 13,7 مىڭ, سەمەيدە – 13,3 مىڭ, قاراعاندىدا – 14,2 مىڭ, پاۆلوداردا – 14,6 مىڭ, كوكشەتاۋدا 15,1 مىڭ تەڭگەدەن ساتىلعان. وڭتۇستىك پەن باتىس ولكەلەردىڭ حالقى ءتىپتى قىمباتقا ساتىپ الادى. ەڭ قىمبات باعا – 21 مىڭ تەڭگە تۇركىستاندا تىركەلگەن.

Energyprom دەرەگىنە دەن قوي­ساق, تاس كومىر باعاسىنىڭ ۇدا­يى ءوسىپ كەلە جاتقانىن كورە­مىز. 2022 جىلى ماۋسىمدا تۇتىنۋ­شىلىق با­عا­لاردىڭ جىل­دىق ءوسىمى 9,2 پا­يىز شەگىندە بولسا, بيىل جازدىڭ ءبىرىن­شى ايىن­دا 13,1 پايىزعا جەتكەن.

«كومىردىڭ قىمبات­تاۋىنا بىرنەشە سەبەپ بار. سو­نىڭ ءبىرى – كومىر ءوندىرۋشى كومپانيالاردىڭ باعاسىن كوتەرۋى. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇ­يەن­سەك, بىلتىر نەگىزىنەن جەت­كىزۋشىلەردىڭ ساتۋ باعاسى ايتار­لىق­تاي وسكەن. 2022 جىلدىڭ ماۋ­سىمىنان بيىل اقپانعا دە­يىن قىمباتتاۋ جىلدىق ماندە 20 پايىزدان استى. كەيبىر ايلاردا – 2022 جىلدىڭ شىلدە-تامىزىندا باعا ءتىپتى 24 پايىزدان جوعارىلادى. بيىل كوكتەمنەن باستاپ تومەندەۋ بايقالادى. ەسكەرە كەتەر جايت, ءوندىرۋشى كا­سىپ­ورىندار باعاسىنىڭ جوعارى ين­دەكسى تۇتىنۋشىلىق باعالار ين­دەكسىمەن سالىستىرعاندا تۇپ­كىلىكتى بولشەك باعاعا ايتار­لىقتاي اسەر ەتپەيتىنىن كورسەتەدى. وندىرۋشىلەردىڭ بوساتۋ باعاسى تۇتىنۋشىلارعا ۇسىنىلاتىن اقىرعى باعادان 3-4 ەسە تومەن», دەپ مالىمدەيدى «Energyprom».

باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دا­مىتۋ اگەنتتىگىنىڭ (بقدا) حابار­لاۋىنشا, بىزدە كومىردى ەن­شىلەس دەلدالدار ارقىلى ساتۋ تاجىريبەسى ءالى جالعاسىپ كەلە جاتىر. سونىڭ سالدارىنان ەلدەگى كومىر باعاسى ورتاشا 40-45 پايىزعا قىمباتتاماق. ەنەر­گەتيكالىق كومىر ەنەرگيا وندىرۋ­شىلەر مەن ونەركاسىپتىك كاسىپو­رىندارعا تىكەلەي ساتىلسا, كوم­مۋنالدىق-تۇرمىستىق كومىر دەلدالداردىڭ جەلىلەرى ار­قىلى ساۋدالانادى. ياعني كومىر ءون­دىرۋشى كومپانيالار بير­جا­لىق ساۋدانى پايدالانۋدى ءجون كورەدى.

«وندا ءىرى كولەمدە (3 ملن تونناعا دەيىن نەمەسە جىلدىق جو­نەلتىلىم كولەمىنىڭ 71 پا­يى­زىنا دەيىن) بىرنەشە جىل ىشىندە وزگەرمەيتىن, شەكتەۋلى جەتكىزۋشىلەرگە (2-دەن 17-گە دەيىن) بىرنەشە مينۋت ىشىندە ساتىلىپ كەتەدى. مونوپولياعا قارسى زەرتتەۋ ناتيجەسى كورسەتكەندەي, 2019 جىلى جاسالعان مامىلەلەردىڭ 90 پايىزدان استامى ءتيىستى تولەم­مەن دە, جونەلتۋ جولىمەن دە قامتىلمايدى. مۇنداي دەلدالداردا ارنايى ينفراقۇرىلىم (قويمالار, تيەۋ-ءتۇسىرۋ تەحني­كاسى جانە ت.ب.) بولمايدى. دەل­دالدار كومىردى ساۋدا كەزىندە 100 پايىزعا دەيىن جەتەتىن اقى قو­سىپ ساتادى», دەلىنەدى اگەنتتىك تۇسىندىرمەسىندە.

تاعى ءبىر مىسال, «شۇبار­كول­كومىر» اق 3,2 ملن توننا كومىردى ساتىلىمعا شىعارعان جانە ونى بىرنەشە مينۋت ىشىندە-اق 16 وڭىرلىك وپەراتور (جىلدىق جونەلتۋ كولەمىنىڭ 26 پايىزى) مەن 10 دەلدال (74 پايىزى) ساتىپ العان.

«قاراجىرا» اق دا وتكەن جىل­دىڭ جەلتوقسانىندا تاۋار­لىق بيرجادا ساۋداعا قاتىسقان. سەمەيلىك كومپانيا 120 مىڭ توننا كومىردى تونناسىنا 6,5 مىڭ تەڭگەگە باعالاپ, «حالىق كومىر» جشس-عا ساتقان. بۇل جشس سول كومىردىڭ ءبىر بولىگىن بيرجا ارقىلى «حالىق كومىر» جك-گە تونناسىنا 12,6 مىڭ تەڭ­گەدەن ساۋدالاعان. ەكى ەسە باعا قوسقان. بۇل رەتتە «حالىق كومىر» جشس مەنشىگىندە نە تەمىرجول تۇيىقتارى, نە تەحنيكا, نە جۇكتەۋ-ءتۇسىرۋ كولىگى جوق ەكەنىن ايتا كەتەيىك. بۇدان بولەك, تۇپكىلىكتى تۇتىنۋشىعا جەتەم دەگەنشە كومىر قۇنى ەسەلەنە تۇسەدى, سەبەبى وعان تەمىرجول قوزعالىسىنىڭ قىزمەت كورسەتۋ قۇنى, تۇيىقتاردىڭ ارەنداسى, وڭىرلىك كومپانيا جۇمىسشىلارى مەن اۆتوتاسىمالداۋشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسى قوسىلادى.

«وسىنداي ءوزارا ءسوز بايلاسۋ­دىڭ الدىن الۋ ءۇشىن باس پروكۋ­را­تۋرا ءتيىستى شارا جۇرگىزدى. تەك­سەرىس باعانى جاساندى جولمەن كوتەرگەن «شۇباركولكومىر» اق, بيرجالىق كومپانيالار جانە ءىرى ساتىپ الۋشىلاردى قامتىدى. «شۇباركولكومىر» اق-نىڭ 2022 جىلى كوممۋنالدىق-تۇرمىستىق كومىردى تونناسىنا 6,2 مىڭ تەڭ­گە­دەن ساتقانى انىقتالدى. ءارى قاراي وڭىرلىك وپەراتورلاردىڭ كومىردى ساتۋ باعاسى تونناسىنا 11-17 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا قۇبىلعان. تاسىمالداۋشى كولىك­تەردەن اقىرعى ساتىپ الۋ باعاسى تونناسىنا 25-30 مىڭ ارالى­عىن­دا قالىپتاسقان. وسىلايشا, تۇتىنۋشىلار ءۇشىن تۇپكىلىكتى شىعىن ونى باستاپقى ساتۋ قۇ­نى­نان 3-4 ەسەگە ارتادى», دەپ مالىمدەيدى بقدا.

بۇل رەتتە بقدا كومىر نا­رى­عىنداعى باسەكەلەستىكتى دا­مى­تۋ جونىندەگى جول كارتاسىن قابىلدادى. وندا بيرجا­لىق ساۋدا-ساتتىق ۇلەسىن 50 پا­يىز­عا دەيىن ۇلعايتۋ كوزدەل­گەن. مۇنداي مولشەردەگى تاۋار دەلدالدارعا ەمەس, تىكەلەي ءتيىس­تى ينفراقۇرىلىمى بار كو­مىر وندىرۋشىلەرىنە ساتىلادى دەلىن­گەن.

قورىتا كەلە, ەلىمىزدىڭ كو­مىر نارىعى وزگە نارىقتار سە­كىل­دى مونوپوليا باتپاعىنا باتىپ تۇر دەۋگە نەگىز بار. ءىرى ءۇش جەت­كى­زۋ­شىنىڭ («بوگاتىر كومير» جشس, «قاراجىرا» اق جانە «شۇباركولكومىر» اق) ۇلەسى بىلتىر 80 پايىزدى قۇراعان. اگەنتتىك دەرەگىنشە, بۇل – 2019 جىل­دان بەرى تىركەلىپ وتىرعان ەڭ جوعارعى كورسەتكىش.

ءىرى بيزنەسكە باعدارلانعان جانە دەلدالدارعا كومىر وتكىزۋدى قام­تاماسىز ەتەتىن «ىڭعايلى» بير­جالاردى جويۋ ماقساتىندا اگەنتتىك بيرجالىق ساۋدامەن اي­نا­لىسۋعا ارنالعان ليتسەنزيادان ايىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. وسىلايشا, تاۋار بيرجالارى تۋرالى زاڭنامانىڭ بۇ­زى­لۋىنا بايلانىستى بقدا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى 19 ءىس قوزعاپ, 6 تاۋار بيرجاسى ءوز قىزمەتىن توقتاتقان. ونىڭ تورتەۋى تەكسەرۋ الدىندا ەرىكتى نە­گىزدە جانە ەكەۋى سوت شەشىمى بو­يىنشا جۇمىسىن دوعارعان.

2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ىشكى نارىقتا 81,4 ملن توننا كومىر تۇتىنىلعان. بۇل 2021 جىلعى كورسەتكىشتەن 5,7 پا­يىزعا كوپ. ساراپشىلاردىڭ با­عام­داۋىنشا, كومىرگە دەگەن سۇرا­نىس جاقىن ارادا باسەڭ­دەمەيدى. دەمەك باعا شۋى دا ءالى ءبىراز جالعاسادى دەگەن ءسوز.