ماراباي جىراۋدىڭ مۇراگەرى
جالپى, باتىس قازاقستان ءوڭىرىن ماماندار قازاق جىراۋلىق ونەرىنىڭ بەسىگى دەپ ايتىپ ءجۇر. اۋىز ادەبيەتىنىڭ باستاۋىنداعى سىپىرا جىراۋ, اسان قايعىدان باستاپ, نوعايلى جىرلارىنىڭ تامىرى وسى وڭىردەن تارتادى. ودان بەرىدە جيەمبەت جىراۋدان ماحامبەتكە دەيىنگى شوعىر دا وسال ەمەس. ال ءحىح عاسىردا قازاق تىلىندە باسپا بەتىن كورگەن العاشقى كىتاپتاردىڭ قاتارىندا ماراباي جىراۋ جىرلاعان «ەر تارعىن», «قوبىلاندى باتىر» جىرلارى بولعان ەكەن.
ماراباي جىراۋ قازىرگى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءبورلى, تەرەكتى اۋداندارى اۋماعىندا, جايىق بويىندا ءومىر سۇرگەن. ۇلى ابايدىڭ ءوزى «قازاقتا مارابايدان ارتىق اقىڭدى مەن بىلگەن ەمەسپىن» دەگەن ەكەن, بۇدان ارتىق باعا بولار ما؟
دەگەنمەن باتىس قازاقستان ولكەسىندە جىراۋلىق ونەر, جىر تىڭداۋ ءداستۇرى جويىلىپ كەتە جازداعانى راس. تەك سوڭعى جىلدارى عانا ماراباي جىراۋ ءوزىنىڭ تۋعان ولكەسىندە كەڭىرەك ناسيحاتتالا باستادى. 2017 جىلى «جىر ءدۇلد ۇلى – ماراباي» رەسپۋبليكالىق جىرشىلار بايقاۋى وزدىرىلسا, ءداستۇرلى «بالداۋرەن», «دالا دارىندارى» وبلىستىق بايقاۋلارىنا جىر اتالىمى ەنگىزىلىپ, جىلدان-جىلعا جاس جىرشىلار شىعا باستادى.
ال 2021 جىلى ماراباي قۇلباي ۇلىنىڭ تۋعان جەرىندە جىراۋدىڭ 180 جىلدىعى كەڭ كولەمدە اتالىپ ءوتتى. باتىس قازاقستان وبلىستىق حالىق شىعارماشىلىعى ورتالىعى جىل بويىنا سوزىلعان «ماراباي تانىم» جوباسىن ۇيىمداستىردى. وسى جوبا اياسىندا اۋدانارالىق ونلاين «ەر تارعىن» جىرشىلار ەستافەتاسى, «قوبىلاندى باتىر» جىرىن جاتقا وقۋ چەللەندجى ءوتتى. حالىق شىعارماشىلىعى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ماۋلەت جۇباتوۆ باستاعان ماماندار جىراۋدىڭ تۋعان جەرىن, وسكەن ورتاسىن انىقتاۋ, شەجىرەسىن ناقتىلاۋ, ۇرپاقتارىن ىزدەۋ ماقساتىندا ءبورلى اۋدانىنىڭ اقسۋ اۋىلدىق وكرۋگىنە, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ تىكساي اۋىلدارىنا ارنايى باردى. شىعارماشىلىق بايلانىس ورناتۋ جانە جىراۋ مۇراسىن زەرتتەۋ ماقساتىندا قوستاناي وبلىسىنىڭ ى.التىنسارين اتىنداعى مەموريالدىق مۇراجايىنا, كوكشەتاۋ قالالىق مالىك عابدۋللين اتىنداعى تاريحي-مەموريالدىق مۇراجايى مەن اقتوبە وبلىستىق قوبىلاندى باتىر مەموريالدىق كەشەنىنە ءىسساپار ۇيىمداستىرىلىپ, عىلىمي دەرەكتەر اكەلىندى. مەرەيتويدىڭ نۇكتەسى «ماراباي تاعىلىمى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تانىمدىق كونفەرەنتسيامەن تۇيىندەلدى. وسى جيىنعا جەرگىلىكتى عالىمداردان بولەك, بەلگىلى جىرشى, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ونەر زەرتتەۋشىسى الماس الماتوۆ, اقتاۋ قالاسىنان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بيبايشا نۇرداۋلەتوۆا, فولكلورتانۋشى عالىم, تانىمال جىرشى بەرىك ءجۇسىپوۆ, قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ وقىتۋشىسى, جىرشى, ونەرتانۋشى كۇنقوجا قايروللا سىندى عالىمدار كەلىپ, ماراباي مۇراسىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا, جالپى, جىرشىلىق ونەردى قايتا تۇلەتۋگە قاتىستى وي-پىكىرىن ورتاعا سالعان بولاتىن.
ورايى كەلگەن وتىرىس
ماراباي جىراۋدىڭ مەرەيتويىن قازبالاپ جاتقانىمىزدىڭ سەبەبى بار. ءار تاراپتان جىراۋلىق ونەردىڭ جاناشىرلارى باس قوسقان سول كۇندەرى بەرىك ءجۇسىپوۆ: ء«بىز جىراۋ جوق, ازايدى دەيمىز, قازىر سول جىراۋدى جالىقپاي تىڭداي بىلەتىن جۇرت تا جوعالىپ كەتتى. ونىڭ ءبىر سەبەبى – قازىرگى ساحنالىق قالىپ جىراۋلىق ونەردىڭ اياسىنا تارلىق ەتەدى. ءداستۇرلى جىراۋلىق ونەردە جىراۋ مەن تىڭداۋشى قاۋىمنىڭ اراسى ەتەنە جاقىن, قويان-قولتىق وتىرادى. وسىلايشا, جىرشىنىڭ ەموتسياسى, اۋراسى اۋديتوريانى تۇگەل بيلەپ تۇرادى» دەگەن بولاتىن.
كەيىن وسى ءسوزدى بەلگىلى زاڭگەر, قازىر ءماجىلىس دەپۋتاتى ابزال قۇسپان ءجيى ەسكە الىپ, «باياعى قازاقتىڭ داستۇرىمەن, جايلاۋدا, كيىز ءۇيدىڭ ىشىندە, جىرسۇيەر تىڭدارماندى ىرىكتەپ جيناپ, ناعىز جىراۋدى ورتاعا الىپ تىڭداساق» دەگەن يدەيانى ايتىپ ءجۇردى. بيىل العاشقى ەڭبەك دەمالىسىنا شىعىپ, ەلگە كەلگەن بەتتە وسى ىسكە شىنداپ كىرىسكەن. «ەرۋلىگە قارۋلى» دەگەندەي, وبلىستىق حالىق شىعارماشىلىعى ورتالىعى باستامانى قولداي كەتتى. ءسويتىپ, «ماراباي تانىم» جوباسى اياسىندا ماڭعىستاۋ وبلىسىندا تۇراتىن بەلگىلى جىراۋ سارسەنباي راحمانبەرديەۆ ورالعا شاقىرىلدى.
بۇل كەزدە ورالدىق ءبىر توپ بەلسەندى ازامات جىر كەشىن ەستە قالارلىقتاي ەتىپ وتكىزۋدىڭ قامىنا كىرىسىپ كەتكەن ەدى. اسىرەسە قوعام بەلسەندىسى نۇرلان ءسادىر بۇكىل ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىن ۇرشىقشا ءيىردى. از ۋاقىت ىشىندە جىر جاناشىرلارى جۇدىرىقتاي جۇمىلدى. جىراۋعا لايىقتى قۇرمەت كورسەتىپ, قازاقى داستۇرمەن استىنا ات مىنگىزۋدى بەلگىلى عالىم, مەتسەنات قازىباي بوزىموۆ ءوز موينىنا الدى. جىر كەشى وتەتىن قازاقى اۋىلدىڭ ورنىن «سابا» ەتنوكەشەنى باستى. جاس ۇرپاقتى اتبەگىلىككە باۋلىپ, بيە بايلاپ, قىمىز ءوندىرىپ وتىرعان اقمونشاق پەن اقىلبەك يشانوۆتار باستامانى بىردەن قولدادى. جىراۋ مەن تىڭداۋشى قاۋىمدى توبەسىنە كوتەرە كۇتتى. ورال قالاسىنىڭ شەتىندە, بورتاۋدىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان ەتنوكەشەندە قاز-قاتار تىگىلگەن كيىز ۇيلەر, ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشقان قازان-وشاق, بىلەگىندە ورامالى, قولىندا قۇمعانى بار جەتكىنشەكتەر, ءتىپتى تىرشىلىگىنە جاراسا كەتكەن ەرتتەۋلى اتتار مەن جارعاق تازى – ءبارى-ءبارى ءحىح عاسىرداعى قايماعى بۇزىلماعان قازاق اۋىلىن كوز الدىمىزعا اكەلدى. ورالداعى بەلگىلى «تۇمار» ستۋدياسى – سۆەتلانا دۇيسەنباەۆا باستاعان قولونەرشى قىز-كەلىنشەكتەر دە وسى ءىس-شارانىڭ قىزمەتىندە باستان-اياق ءجۇرىپ, قوناق كۇتىستى. كوپتىڭ تىلەگى ءبىر ارناعا توعىسقان, ء«بارىمىز ءبىرىمىز ءۇشىن» دەپ ايتارلىقتاي عاجاپ كەش بولدى. «Abai.tv» جانە «Aqjayiq» تەلەارناسى جىر كەشىن تولىق تاسپالاپ الدى.
بەس ساعاتقا ۇلاسقان جىر كەشى
ارينە, كەشتىڭ باس قوناعى – الىستان ات ارىتىپ كەلگەن جىراۋ ەدى. سارسەنباي قىدىر ۇلى سوناۋ بەسقالادا – قاراقالپاق توپىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن. 10 جاسىنان باستاپ جىرشى-تەرمەشىلىك جولىنا تۇسكەن كورىنەدى. 12 جاسىندا ايگىلى ناۋرىزبەك جىراۋدىڭ باتاسىن الىپ, «بالا جىرشى» اتانىپتى. ودان بەرگى وتكەن ءۇش مۇشەل ومىرىندە تەك وسى ونەردىڭ جولىندا كەلە جاتقان جانكەشتى ازامات ەكەن. تالاي مارتە رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق دودالاردا العان جۇلدەسىنىڭ ەسەبى جوق. ءوزى دە كومەيىنەن قۇيىلعان وڭشەڭ عيبرات, اقىل-ناقىل سوزگە لايىق ۇستامدى, تاقۋا, سابىرلى جان ەكەن.
ايتپاقشى, ورالعا جىرشى كەلەتىنى تۋرالى كوپشىلىككە حابارلانعان جوق. تەك جىر قادىرىن بىلەدى-اۋ دەگەن از شوعىر ادامعا, زيالى قاۋىم وكىلدەرىنە عانا شاقىرتۋ جىبەرىلگەن. ايتپەسە, ءنوپىر حالىق سىيماي دا قالار ەدى.
سونىمەن ون ەكى قانات اق وردانىڭ تورىنە جىراۋ شىعىپ, دومبىراسىن قولعا العاندا, جينالعان الەۋمەت سىلتىدەي تىندى. شىركىن, جىرشىلىقتىڭ جول-ونەگەسى سان عاسىردان-اق قالىپتاسىپ قالعان عوي. ەشتەڭەنى ويدان شىعارۋدىڭ قاجەتى جوق. جىراۋ اۋەلى حالىققا سالەم بەرىپ, ءوزىن تانىستىردى. ونىڭ ىشىندە باتا العان ۇستازى, ءوزىنىڭ ءۇش جۇرتى, وتكەن ءومىرى تۋرالى ايتىپ ءوتتى. سوسىن اق جايىق ءوڭىرىنىڭ اتى ءمالىم جاقسى-جايساڭىن جىرعا قوسىپ, جيىلعان جۇرتتى ءبىر دۋىلداتىپ الدى.
كەيىن ءوزىنىڭ رەپەرتۋارىن تانىستىراتىن «ورتاعا سالار» ءراسىمى ءوتتى. جىراۋ ءوزى ايتاتىن جىرلاردى رەتىمەن تانىستىرىپ, ءسوز اراسىندا سۋىرىپسالما شۋماقتار قوسىپ, تىڭدارمان قاۋىمدى سەرگەك ۇستاپ وتىردى.
بۇدان سوڭ كوپشىلىكتىڭ تاڭداۋى تۇسكەن جىرلارعا كەزەك بەرىلدى. جەكپە-جەك كورىنىستەرى ارقانى شىمىرلاتار «اساۋ-باراق», بالا ورازدىڭ ءالىم قىزبەن ايتىسى, مۇرات موڭكە ۇلىنىڭ جىرلارى كەزەگىمەن توگىلدى. ونەر يەسىنىڭ داۋىسى جاعىمدى, سوزدەرى انىق, اۋديتوريانى يگەرىپ, اينالاسىن ويناقى اۋەنمەن «وياتىپ» وتىراتىن ادەتى بار ەكەن. جىردىڭ اراسىندا دومبىراسىن قويا قويىپ, «القيسسا» دەپ باستاپ كەتەتىن قىستىرما اڭگىمەلەرى دە تىڭدارماندى جالىقتىرمادى. باس-اياعى بەس ساعاتقا سوزىلعان جىر كەشىندە جينالعان جۇرتتىڭ مەيىرى ابدەن قاندى.
– حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ شەبەرلىگىنە ءتانتى بولاسىڭ! ءوز باتىرىنىڭ بەينەسىن اسقاقتاتۋ ءۇشىن قالماق باتىرىن دا ءبىراز جەرگە اۋەلەتىپ اپارىپ تاستاپ جىبەرگەندەگى تىڭدارمان جۇزىندەگى پسيحولوگيالىق شاتتىق, جەڭىمپاز قۇبىلىسقا قارادىم دا وتىردىم. وزدەرى جەڭگەندەي جەلپىنىپ قويا بەرگەن قازاقى تاپ-تازا مىنەز! ءباز-باياعى قالىپ! جىردىڭ سيقىرى سول عوي, – دەيدى اقىن, جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى داريعا مۇشتانوۆا.
– جىراۋ, جىرشىنىڭ جىرى, شىنىمەن كامەرالىق تەاتر سەكىلدى شاعىن اۋديتوريادا تىڭدالعانى دۇرىس ەكەن. ابىل, اقتان جىراۋلاردىڭ ءىزباسارى ناۋرىزبەك جىراۋدىڭ شاكىرتى, اسىلداردىڭ سارقىتى سارسەنباي جىراۋدى تىڭداپ, شىنىمەن تەاتر قويىلىمىن, كينو ەپيزودىن كورگەندەي اسەردە بولدىق, – دەيدى وسى كەشتىڭ تاعى ءبىر كورەرمەنى بولعان جۋرناليست ارداق مۇراتقىزى.
قورعاۋ كۇتكەن قۇندىلىق
ءبىر قىزىعى, ايتۋشى ەمەس, تىڭداۋشى بۇرىن شارشاعان كەش بولدى بۇل. جوعارىدا بەرىك ءجۇسىپوۆ ايتقانداي, تاڭدى-تاڭعا ۇرىپ جىر تىڭداۋدى ۇمىتىپ قالىپپىز. ءتۇن ورتاسىنان اۋعاندا ۇلكەندەر جاعى قوزعالاقتاپ, جاسامىستارى ەرتەڭگى جۇمىستى ەسكە الىپ جاتتى. قولتىعى جاڭا تەرلەپ, باۋىرى ەندى جازىلعان جىراۋ ءالى دە ايتا تۇسكىسى كەلگەنىمەن, كوپشىلىكتىڭ قالاۋىنان اسا المادى. سوندا دا سىر بىلدىرمەي, ارنايى شاقىرعان, وسى كەشتى ۇيىمداستىرعان ازاماتتارعا, قيقۋلاپ دەم بەرگەن, جىر تىڭداعان جاماعاتقا جىرمەن العىسىن ايتتى.
كەشكە وبلىستىڭ ءار تۇكپىرىنەن قولىنا دومبىرا الىپ, جىر-تەرمە ايتۋعا تالپىنىپ جۇرگەن جاس جىرشىلار ارنايى شاقىرىلعان ەكەن. تايپاق اۋىلىنان كەلگەن نۇرسۇلتان مارسەل (جەتەكشىسى – تايپاق اۋىلدىق مادەنيەت ءۇيى قىزمەتكەرى اقمارال تاۋداەۆا), ورالدىق بەكزات بايان مەن ايتورە دوسجان (جەتەكشىسى – بەيبىت قاجىعاليەۆ), جالپاقتال اۋىلىنان سايات ەرەشوۆ (جەتەكشىسى – اسىلحان بولتانوۆ) وسى ساپاردى سارسەنباي جىراۋدان باتا الىپ قالدى.
– ەلىمىزدە جىرشىلىق ونەر, جىراۋلار قورعانسىز دەۋگە بولادى. وسىنداي ءىس-شارالار ارقىلى ەلدىڭ جانە ءتيىستى ورىنداردىڭ نازارىن ۇلتتىق ونەردى قورعاۋ ماسەلەسىنە اۋدارعىم كەلەدى. بولاشاقتا ۇلتتىق ونەردىڭ مەملەكەت قورعاۋىنا الىنۋى ءۇشىن ەڭبەك ەتەتىن بولامىن. سول ءۇشىن الەمدەگى كورشىلەس ەلدەردىڭ ۇلتتىق ونەر مەن مادەنيەتكە قاتىستى زاڭدارىن زەرتتەۋ ۇستىندەمىن, – دەيدى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ابزال قۇسپان.
شىنىندا دا, كورشى قىرعىز ەلىندە ماناسشىلارعا قۇرمەت ەرەكشە. قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ وسىدان ەكى جىل بۇرىن قازاقستانداعى جالعىز ماناسشى بايانعالي ءالىمجاندى «دوستىق» وردەنىمەن ماراپاتتادى. ال رەسەي قۇرامىنداعى ساحا ەلىندە ۇلتتىق ەپوسى – ولونحونى جاتقا بىلەتىن جىرشىنىڭ بارىنە مەملەكەتتىك ستيپەنديا تاعايىندالعان ەكەن. وسى جاڭالىقتى جەتكىزگەن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, تۇركىتانۋشى عالىم مۇرات سابىر قازاق جىر ونەرىنە دە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ قاجەتىن ايتادى.
كەش سوڭىندا جايىق جۇرتىنىڭ العىسىن اقىن, جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى ساعىنتاي بيسەنعاليەۆ جىر شۋماعىمەن جەتكىزدى:
«قاي قازاق جىر كەلدى دەپ
جار سالمايدى,
قاي قازاق ارقا قوزسا ءان سالمايدى؟!
جايىقتىڭ جاعاسىندا
جىرعاپ قالدىق,
جىرلاتىپ ساڭىلاق ۇل سارسەنبايدى!
سارسەنباي راحمانبەردى ۇرپاعى ەكەن,
قاپ كەتكەن قارا شالدان جىر
تاعى ەكەن.
ناۋرىزبەك-نار ۇستازى باتا بەرىپ,
جالعا دەپ جىر ءداستۇرىن
نۇسقادى ەكەن.
...جىرلارىڭ تاڭنان-تاڭعا
ۇلاستى ما,
اق جولى اقپا جىردىڭ قىر استى ما؟
استىڭدا اقجايىقتىڭ ارعىماعى,
تۋرا تارت, ايالداما, كۇن استىنا!»
