استىق ديپلوماتياسىنداعى ەنشىمىز قانداي؟

سىرتقى نارىقتا ساۋدا دوللارمەن جۇرگىزىلەتىنى ءمالىم. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, دوللاردىڭ ارزانداعانى بيداي باعاسىنا اسەر ەتكەن. قىتاي تاراپىنىڭ وزدەرى قالاعان باعاعا تابان تىرەپ وتىرۋىنا ۆاليۋتالىق فاكتور دا قوسىلىپ, «جىعىلعانعا جۇدىرىق» بولعان. استىقتىڭ الەمدىك باعاسى 17-23 شىلدە ارالىعىندا كوتەرىلدى. بۇل قارا تەڭىزدەگى كەمە قاتىناسى توڭى­رەگىندەگى جاعدايدىڭ شيە­لەنىسۋىنە بايلانىستى بولدى. ال 21 شىلدەدە اقش قور بيرجاسىندا بيدايدىڭ قىركۇيەكتەگى فيۋچەرستەرى 4,2 پايىزعا دەيىن, ءبىر بۋشەل ءۇشىن 6,965 دوللارعا ارزانداپ بارىپ توقتادى.

اتالعان كۇندەر ارالىعىندا ەلدەگى بيداي باعاسى دا ارتتى. 3-سۇرىپتى استىقتىڭ تونناسى 3 مىڭ تەڭگەگە, ال جوعارى سۇرىپتىڭ تونناسى 80 مىڭنان 83 مىڭ تەڭگەگە دەيىن قىمباتتادى. قىمباتتاۋ رەسەيدە دە بايقالدى. «رۋساگروترانس» مالىمەتتەرى بو­يىنشا پورتتارداعى بيداي­دىڭ ساتىپ الۋ باعاسى ققس-سىز تونناسىنا 16 500 رۋبلگە دەيىن ءوستى. ال الدىڭعى اپتادا 16,200 رۋبل بولاتىن. بيدايدىڭ ىشكى نارىعى وڭتۇستىكتە نىعايا ءتۇستى, وندا 4 (EX) سورتتى بيداي باعاسى 14,500-15,100 رۋبل/ت (+700 رۋبل) بولدى.

ساراپشى زەينوللا ءابدىما­نا­پوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, «قازاقستان تەمىر جولى» قىتايعا شىلدە ايىنا استىق تاسيتىن 23 پويىز جونەلتۋگە كەلىسكەن, الايدا 13 شىلدەدەگى جاعداي بو­يىن­شا ولاردىڭ ەشقايسىسى ورتاق ما­مى­لەگە كەلە الماعاندىقتان شەكارادان وتپەگەن. ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى استىق ءوندىرۋشى قازاقستان الداعى 2022-2023 ماركەتينگتىك ماۋسىمدا استىق ەكسپورتىن 8-9 ملن تونناعا دەيىن ارتتىراتىنى اۋىل شارۋا­شى­لى­عى مينيسترلىگىنىڭ دەرەك­تە­رىندە ايتىلعان. بيىلعى ماركەتينگ ماۋسىمىندا قازاقستان 7-7,3 ملن توننا استىق ەكسپورتتاۋدى جوسپارلاعان. حالىقارالىق استىق كەڭەسىنىڭ (IGC) شىل­دەدەگى شولۋىنا سايكەس, 2023-2024 اۋىل شارۋاشىلىعى جىلىندا الەمدىك استىق جيناۋ 2 ملرد 291,9 ملن توننادان 2 ملرد 296,5 ملن تونناعا دەيىن ءوستى. دۇنيەجۇزىلىك بيداي جيناۋ بولجامى 784,2 ملن تونناعا دەيىن تومەندەتىلدى (ماۋسىم ايىنداعى شولۋدا 786,1 ملن). رەسەيدە جاڭا اۋىل شارۋاشىلىعى جىلىندا استىق جيناۋ بولجامى (2023 جىلدىڭ شىلدەسى – 2024 جىلدىڭ ماۋسىمى) وزگەرىسسىز قالدى – 125,5 ملن توننا, بيداي ءتۇسىمى دە وزگەرگەن جوق. 83,6 ملن توننانى قۇرادى.

جاڭا اۋىل شارۋاشىلىعى جىلىندا رەسەيدەن استىق ەكسپورتى MSZ مالىمەتتەرى بويىنشا ءوستى جانە 55,2 ملن توننانى قۇرايدى (بۇرىنعى بولجامعا +600 مىڭ). بيداي ەكسپورتى دا ءوستى جانە بۇرىنعى بولجام 44,7 ملن تونناعا قارسى 45,2 ملن تونناعا باعالاندى. رەسەيدىڭ ەڭ جاقىن باسەكەلەسى ەو-نىڭ بيداي ەكسپورتى بويىنشا بولجامى 35,7 ملن تونناعا دەيىن ازداپ تومەندەتىلدى. جالپى, ەو-دان استىق ەكسپورتىنىڭ بولجامى 49,9 ملن توننانى قۇرايدى.

قىتاي – ءبىزدىڭ ەلدىڭ ءىرى استىق ەكس­پورتەرى ەمەس. 2021 جىلى وسى سەگ­مەنت­تەگى قىتاي ۇلەسى 165,5 مىڭ توننا نەمەسە بيداي ەكسپورتىنىڭ 3 پايى­زىن عانا قۇراعان. ال 2022 جىلى قىتايعا قازاقستان بيدايىن جەتكىزۋ 36,6 مىڭ تونناعا دەيىن قىسقاردى. مۇنىڭ سەبەبىن بەيجىڭ COVID-19-بەن كۇرەسۋ ءۇشىن قابىلدانعان شەشىم دەپ ءتۇسىندىردى. 2023 جىلدىڭ كوك­تە­مىن­دە قىتايعا بيداي جەتكىزۋ قايتا جانداندى. قازاقستان بيلىگى بۇل ەلگە استىق ەكسپورتىن جىلىنا 1 ملن تون­ناعا دەيىن ۇلعايتۋ جوسپارىن جاريالاي باستادى.

قازاقستان استىق وداعىنىڭ رەسمي وكىلى ەۆگەني كارابانوۆ قىتاي جاعى قازاق بيدايىن ساتىپ الۋعا دا­يىن ەكەنىن ايتتى. وداق وكىلىنىڭ اي­تۋىنشا, قحر ءبىزدىڭ بيدايدى ساتىپ الۋدان باس تارتپاعان. قازىرگى جاع­داي – ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە شەشى­لە­تىن ماسەلە. دەمەك ارتىق ءسوزدىڭ قاجەتى جوق.

«قىتايدا بيىلعى استىق ءتۇسىمى وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا 1,5 پايىزعا از. كورشى ەل بىزدەن مال ازى­عىن, ساپالى استىقتى ساتىپ الادى. ءونىمنىڭ وسى ەكى تۇرىنە دە سۇرانىس بار. قىتايعا باعىتتالعان استىق ەكسپورتىن ازيا قۇرلىعىنا اشىلعان تەرەزە دەپ باعالاۋعا بولادى. ودان بۇرىن ەو ەلدەرىنە, پارسى شىعاناعىنا, سولتۇستىك افريكاعا ەكسپورت گەوگرافياسىن كەڭەيتۋ كەرەك دەگەن پىكىر بولعان. بىراق ءدال قازىر قالىپتاسىپ قالعان نارىق كوزدەرىن ساقتاپ قالۋ ماڭىزدى. ءبىزدىڭ استىق ەكسپورتىنىڭ 85 پايىزى – تاجىكستان, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, اۋعانستان, يران ەلدە­رىنىڭ ۇلەسىندە. ازەربايجانعا مەر­زىمد­ى تۇردە استىق جەتكىزەدى. ترانس­كاس­پي ءدالىزى ارقىلى بالامالى جەت­كىزۋ ماسەلەسى شەشىلمەيىنشە, قا­­زاق­­ستان ونىمدەرىنە باسەكەلەستىك جو­­عارى بولىپ قالا بەرەدى. مۇنداي باسقا باعىتتار جوق. وسىعان دەيىن پارسى شىعاناعى, يران دا باسىم باعىت رەتىندە قاراستىرىلعان. بىراق وعان لوگيستيكالىق جاعىنان دايىندىق كەرەك. يران – سانكتسيانىڭ قىسپاعىندا. بۇل فاكتور دا جاعدايدى كۇردەلەندىرىپ تۇر. تاياۋ شىعىس, ەو, سولتۇستىك افريكا ەلدەرىنىڭ نارىق­تا­رىندا باسەكەلەستىك وتە جوعارى. لوگيس­تيكالىق شىعىندار باعاعا دا, باسەكەگە دە اسەر ەتەدى. دەمەك ازىرگە تاياۋ شىعىس باعىتىن الداعى كۇن­دەر­دىڭ ەنشىسىنە قال­دىرا تۇر­عانىمىز دۇرىس», دەيدى ە.قارابانوۆ.

اپتا باسىندا ۋكرايناعا قارا تەڭىز ارقىلى بيداي ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كەلىسىمنىڭ مەرزىمى اياقتالعانى رەسمي تۇردە حابارلاندى. رەسەي كەلىسىمنەن شىعاتىنىن وسىعان دەيىن مالىمدەگەن. ۋكراينا وتكەن جىلى بۇۇ دۇنيەجۇزىلىك ازىق-ت ۇلىك باعدارلاماسىنىڭ ءدالىزى ارقىلى ەفيوپيا, سومالي, يەمەن سياقتى ەلدەرگە كومەك رەتىندە 725 200 توننا بيداي جىبەردى. بۇل – ۋكراينا وسى ءدالىز ارقىلى ەكسپورتتاعان استىقتىڭ 2,2 پايىزى. امەريكانىڭ Carnegie باسىلىمىنىڭ حابارلاۋىنشا, قارا تەڭىز باستاماسى استىقتىڭ, ياعني ازىق-ت ۇلىكتىڭ الەمدىك باعاسىن ۇستاپ تۇرادى. استىق مامىلەسى ىسكە اسىپ تۇرعان ءبىر جىلدا ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ يندەكسى 11,3 پايزىعا تومەندەگەن. رەسەي استىق كەلىسىمى توقتاتىلعانىن جا­ريالاعان سوڭ الەمدىك نارىقتا استىق پەن جۇگەرى كۇرت قىمباتتادى. مۇنى امەريكانىڭ CNN تەلەارناسى حابارلادى. وتكەن سارسەنبىدە رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين «رەسەي استىق كەلىسىمىن ۇزارتىپ تاڭعاجايىپ شىدامدىلىق تانىتتى, بىراق باتىس كەلىسىمدى قۇردىمعا جىبەرۋ ءۇشىن قولىنان كەلگەننىڭ ءبارىن ىستەدى», دەپ مالىمدەگەن.

ساراپشى بۇل فاكتور قازاقستانعا اسەر ەتپەيتىنىن, ەكى ەلدىڭ استىق ەكسپور­تىنداعى نارىعى ايتارلىقتاي وزگە­شە ەكەنى وسىعان دەيىن تالاي رەت ايتىل­عانىن العا تارتتى. ءبىزدىڭ ەل بيداي مەن ۇندى ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن اۋعانستانعا, قىتايعا ساتسا, رەسەي قارا تەڭىز ماڭايىنداعى نارىقتار مەن شالعاي نارىق الاڭدارىنا ساتىپ كەلدى. دەمەك بۇل تۇستا رەسەي بىزگە باسەكە بولعان ەمەس. بىراق ساراپشىلار كورشى ەلدىڭ استىق كەلىسىمىنە قاتىستى شەشىمى ءبىزدىڭ نارىققا كەرى اسەر ەتپەسە دە, ءبىراز وزگەرىس ەنگىزۋگە تۋرا كەلەتىنىن اشىق ايتا باستادى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلگە ورتالىق ازيانىڭ باسقا دا ەلدەرى ءتارىزدى جاھاندىق ەكونوميكالىق وزگە­رىستەردىڭ ىقپالى, تاۋەكەلى انىق سەزىلىپ وتىر. بىراق اۋمالى-توك­پەلى كەزەڭنىڭ قيىندىقتارى جاڭا مۇم­كىن­دىك­تەر ەسىگىن اشاتىنىن دا ۇمىتۋعا بولمايدى.

2022-2023 اۋىل شارۋاشىلىعى ماۋ­سىمىندا قحر بيدايدىڭ الەمدەگى ەڭ ءىرى يمپورتتاۋشىسى بولدى. 12 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بەيجىڭ 12 ملن توننا بيداي يمپورتتادى. ەگەر 1990 جىلداردىڭ ورتاسىندا قىتاي جىلىنا شامامەن 100-110 ملن توننا بيداي جيناسا, 2022 جىلى بۇل كورسەتكىش 137 ملن تونناعا جەتتى. قانداي جاعدايعا قاراماستان, بۇل ەل ءبىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمىزدىڭ, سونىڭ ىشىندە استىقتىڭ نەگىزگى يمپورتتاۋشىسى بولىپ قالا بەردى. سە­بە­بى كورشى ەل جىل سايىن سىرتقى نارىقتان 10 ملن تونناعا دەيىن بيداي ساتىپ الادى. كوزىن تاپساق, جىل بويى وندىرگەن بۇكىل استىعىمىزدىڭ ەكسپورتىنىڭ قوماقتى بولىگىن قى­تاي­دىڭ ءبىر ءوزى «جەپ قويۋعا» شاماسى جەتەدى.

«بىزگە قىتاي نارىعىنان ايىرىلىپ قالامىز دەگەن قاۋىپ نەگىزسىز. قىتاي رف استىعىن از كولەمدە ساتىپ الادى. قىتاي – قازاقستان ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىك. قىتاي نارىعى ۇلكەن. تولەم قابىلەتى كەز كەلگەن بيزنەستىڭ تالابىنا جاۋاپ بەرىپ, قالتاسىن كوتەرە الادى. قازاق بيزنەسىنە نارىق كوزىن ىزدەپ, ءۇش تەڭىزدى ارالاماس بۇرىن, كورشى ەلدىڭ مۇمكىندىگىن يگەرۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن قىتايدىڭ تەمىرجول اكىمشىلىگىمەن جانە بيلىك ورگاندارىمەن جۇمىستى كۇشەيتۋ كەرەك», دەيدى ە.كارابانوۆ.

ساراپشى «قازاقستان تەمىر جولى» كومپانياسى دا ءونىمدى تەك كونتەينەرلەرمەن ەمەس, ۆاگوندارمەن دە جەتكىزۋ ءۇشىن جۇمىسىن جانداندىرۋ كەرەك ەكەنىن دە قاپەرگە سالىپ ءوتتى. قىتاي نارىعىنا جىل سايىن 500 مىڭ توننادان اسا استىق ەكسپورتتالعان كەزدەر دە بولعان.

سونىمەن قاتار قازاقستان بي­دايى­نىڭ جاڭا نارىقتارىنىڭ الەۋە­تىنە باعا بەرە وتىرىپ, ە.قارابانوۆ لو­گيستيكالىق باعىتتار رەسەي ارقىلى وتە­تىندىكتەن, ولار جەرگىلىكتى فەرمەر­لەر ءۇشىن قولجەتىم­سىز بولىپ قالا بەرە­تىنىن ايتتى. سونداي-اق مۇنداي تاسى­مالداۋ رەسەي اۋماعى ارقىلى وتەتىن ترانزيتكە بايلانىستى ەلگە الدە­­قايدا قىمباتقا تۇسەدى.

حالىقارالىق ساۋدا ورتالىعى International Trade Centre ۇيىمىنىڭ مالى­مەتىنشە, قازاقستان وسىدان ءتورت جىل بۇرىن عانا ءىرى ەكسپورت­تاۋ­شى­لاردىڭ وندىعىنان ورىن العان ەدى. ولار – رەسەي (20,51%), كانادا (13,87%), اقش (13,27%), فرانتسيا (10,04%), اۋستراليا (7,54%), ۋكراينا (7,31%), ارگەنتينا (5,88%), رۋمىنيا (2,98%), گەرمانيا (2,84%) جانە قازاقستان (2,35%). بىراق 2021-2022 جىلدارى جاعداي كۇرت وزگەردى. ءتىپتى استىق ەكسپورتىمەن العاشقى بەستىككە دە وزگەرىس ەندى: رەسەي (39,5 ملن توننا), ەۋرووداق (27,5 ملن توننا), كانادا (27 ملن توننا), اقش (27 ملن توننا) جانە اۋستراليا (9,5 ملن توننا). قا­زاقستان بيداي مەن ارپا ءوندىرۋ بويىنشا ۇزدىك 10 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەدى. قازاقستان 2022 جىلى 22,8 ملن توننا استىق جينادى. بۇل 2021 جىلعى دەڭگەيدەن 26 پايىزعا كوپ. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بۇل كەيىنگى ونجىلدىقتاعى جاقسى كور­سەتكىش ەكەنىن ايتادى. اقش اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ما­لى­مەتى بويىنشا, ءبىزدىڭ ەلدىڭ كور­سەتكىشى 2022 جىلمەن سالىستىر­عاندا 39 پايىزعا ءوستى.

ءبىز وسى رەتتە ەكونوميكالىق ساراپشى اندرەي چەبوتارەۆقا حابارلاسىپ, قازاقستان بۇل جاعدايدان شەشىمىن قالاي تارقاتا الاتىنى تۋرالى سۇراپ بىلدىك.

بۇۇ-نىڭ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل­شارۋا­شىلىعى ۇيىمىنىڭ دەرەگىنشە, 2021-2022 جىلى الەمدە 761 ملن مەتريكالىق توننا بيداي وندىرىلگەن. سونىڭ شامامەن 150 ملن-داي تونناسى مەملەكەتتەر اراسىندا ساۋدالانادى. وسى وندىرىستە رەسەي مەن ۋكراي­نانىڭ ۇلەسى وراسان. رف قارا تەڭىز استىق كەلىسىمى قالىپتاسقان نا­رىق كوزدەرىن وزگەرتىپ جىبەرۋى, بۇعان ۋكراينادان ميلليونداعان توننا بيدايدىڭ دۇنيەجۇزىلىك نارىق­قا جەتپەي, باعا ءوسۋى مۇمكىن. قا­زاق­س­تان­نىڭ ءوزى دە – استىقتى ولكە. ياعني ول ۋكراينا بيدايىنا تاۋەلدى ەمەس. سوندىقتان ەلىمىز قارا تەڭىز پورت­تا­رى­نىڭ اشىلىپ-جابىلۋىنان نانسىز قالمايدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازاققا اۋمالى-توكپەلى ۋاقىتتاعى باعا ايىرماشىلىعىنان پايدا تابۋ مۇمكىندىگى تۋىپ تۇر. بىراق مۇنداي جاع­دايدا ىشكى نارىقتا ۇن باعاسى قىمباتتاۋى مۇمكىن.

ء«بىزدىڭ ەل 2022 جىلى 14 ملن تونناداي بيداي ءوندىردى. ترانسپورتتىق شىعىندارعا بايلانىستى بۇل ءونىمنىڭ باسىم بولىگىن ورتالىق ازيادان وزگە ايماقتارىنا ەكسپورتتاۋ مۇمكىن بولماعان. ءبىز وتكەن اپتادا الپاۋىت ەلدەر اراسىنداعى بيداي كەلىسىمىنىڭ ديپلوماتيانىڭ ەڭ وزىق ءتۇرى رەتىندە ءامىرىن جۇرگىزىپ كەلگەنىنە, ەندى ول ساياساتتىڭ قۇرالىنا اينالاتىنىنا كۋا بولدىق. الداعى ۋاقىتتا بۇل كەلىسىمنىڭ بىزگە قاتىسى جوق دەپ وتىرۋعا بولمايدى. شەكپەنىمىزگە سياتىن نارىق كوزدەرىنە اپاراتىن لوگيستيكالىق تىزبەكتەردىڭ جالىنا جارماساتىن كەز ەندى كەلدى. بيدايىمىز جەتكەن جەرگە ۇنىمىز دا جە­تەدى», دەيدى ا.چەبوتارەۆ.