سەنىمدى ساقشى

“قازاقستان-2030” ستراتەگيا­سىندا ەلباسىنىڭ ء“بىز زاڭعا اب­سو­ليۋتتى ۇستەمدىك جانە زاڭدى سىيلاۋ­شى ازاماتتاردى قىلمىستان قور­عاۋدى بەلگىلەۋگە مىندەتتىمىز” دەگەن تالابى قويىلعان. قارجى پولي­تسيا­سىنىڭ تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپ­سىز­دىگىن قورعاۋداعى 16 جىلدىق سەنىمدى قىزمەتى وسى ستراتەگيالىق مىندەتتى شەشۋگە باعىتتالعان. بۇل جۇمىستىڭ شەجىرەسى قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 1994 جىلعى 6 ماۋسىمداعى قاۋلىسىمەن قارجى مينيسترلىگى سالىق قىزمە­تىنىڭ قۇرامىنداعى كىشىگىرىم سالىق ميليتسياسى باسقارماسىنان, ءبىر جىل­دان كەيىن سالىق پوليتسياسى بو­لىپ قايتا اتالعان ورگاننان باستاۋ الادى. قۇقىق قورعاۋ ورگانى وكىلەت­تىك­تەرىنە يە سالىق پوليتسياسى سياقتى ارنايى قۇرىلىمنىڭ قۇرىلۋى قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كو­لەڭ­كە­لى ەكونوميكا مەن قىلمىستىق بيز­نەس­تىڭ پايدا بولۋىنا اكەلگەن نا­رىقتىق قاتىناستارعا كوشۋى, سون­داي-اق بيۋدجەتكە تولەنەتىن سالىق­تار تولەۋدەن جالتارۋى, سالىق قىزمەتى ورگاندارىمەن قارجىلىق جازالاۋ شارالارىن قولدانۋ ارقىلى سالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارىنا قارسى كۇرەس ادىستەرى تيىمدىلىگىنىڭ تومەن بولۋىمەن بايلانىستى ەدى. العاشقىدا سالىق پوليتسياسى­نىڭ وكىلەتتىگى تەك سالىق تولەمەۋ­مەن بايلانىستى قىلمىستار تۋرالى ىستەر بويىنشا الدىن الا تەرگەۋ ءجۇر­گىزۋ جانە انىقتاۋ بويىنشا جە­دەل-ىزدەستىرۋ قىزمەتىن جۇرگىزۋ قۇ­قى­عىمەن شەكتەلدى. دەگەنمەن, سالىق پوليتسياسىنىڭ قۇزىرەتى بىرتىندەپ كەڭەيە باستادى, قۇقىق قورعاۋ جۇيە­سىندە اتالمىش ورگاننىڭ ءرولى ءوستى. 1998 جىلى قارجى مينيسترلىگى سالىق پوليتسياسى دەپارتامەنتى مەن ءىىم ەكونوميكالىق قىلمىستار دەپارتامەنتىنىڭ نەگىزىندە قارجى مينيسترلىگى سالىق پوليتسياسى كو­ميتەتى قۇرىلۋىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ءۇش جىلدان كەيىن, 2001 جىلعى 22 قاڭتاردا قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن سالىق پوليتسياسى كوميتەتىنىڭ نە­گىزىندە ەكونوميكا جانە قارجى قىز­مەتى سالاسىنداعى قىلمىستار مەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ, انىقتاۋ جانە جولىن كەسۋ جونىندەگى مىندەتتەر جۇكتەلگەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قۇرامىنا كىرمەيتىن جەكە قارجى پوليتسياسى اگەنتتىگى قۇرىلدى. ەل باسشىسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارى قىزمەتىندەگى قوسارلانۋ­شى­لىق­تى جويىپ, ەكونوميكالىق جانە سىبايلاس جەمقورلىق سالاسىنداعى قىلمىستىڭ ارالاسۋىنا قارسى كۇرەس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ءوزارا تىعىز بايلانىستاعى ەكونو­ميكالىق جانە قارجى, سونىمەن قاتار سىبايلاس جەمقورلىق سالا­سىن­داعى قىلمىستارمەن كۇرەستى ار­نايى وكىلەتتى ورگانعا ءبولۋى قارجى پوليتسياسى ورگاندارى ءۇشىن ورايلى وقيعا بولدى. وسىنىڭ نەگىزىندە ءال­ەم­دىك تاجىريبەگە بايلانىستى 2003 جىلدىڭ 23 جەلتوقسانىندا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى قارجى پولي­تسيا­سى اگەنتتىگى ەكونوميكالىق جانە سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستار­دىڭ ايقىندالۋى جانە تەرگەلۋى بويىنشا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلەتتىگى مەن فۋنكتسيالارى بە­رىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى (قارجى پوليتسياسى) بولىپ قايتا قۇرىلدى. بۇگىنگى تاڭدا سىبايلاس جەمقور­لىق قىلمىستاردى تەرگەۋ بويىنشا وكىلەتتىلىك قارجى پوليتسياسى ور­گاندارىنا زاڭدى تۇردە بەكىتىلگەن. ناتيجە وتە جاقسى دەي الامىز. ءدا­لەلدەر كەلتىرەيىك. تەك العاشقى جىلدىڭ وزىندە اگەنتتىك 999 سىبايلاس جەمقورلىق قىل­مىستىڭ جولىن كەستى. بۇل قار­جى پوليتسياسى اگەنتتىگىنىڭ ءبولىم­شە­لەرى مەن ىشكى ىستەر ءمينيسترلى­گى­نىڭ 9 دەپارتامەنتىنىڭ بارلىعىن قوس­­قانداعى 2003 جىلعى جىلدىق كور­­سەتكىشىنەن (686) ءبىر جارىم ەسە كوپ. 2005 جىلى قارجى پوليتسياسى ور­­گاندارىنىڭ سىبايلاس جەمقور­لىق قىلمىستاردى اشۋى 26 پايىزعا (999-دان 1260-قا دەيىن) ءوستى. قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارى ونىڭ ىشىندە اگەنت­تىكتىڭ سىبايلاس جەمقورلىق قىل­مىستاردى اشۋىنىڭ جالپى سا­نى 2003 جىلى 18,6 پايىزعا, 2005 جى­لى 83,7 پايىزعا وسكەن. 2005 جىلى 25 اقپاندا پرەزي­دەنت جارلىعىمەن قازاقستان رەس­پۋبليكاسى ەكونوميكالىق قىل­مىس­قا جانە سىبايلاس جەقورلىققا قار­سى كۇرەس اگەنتتىگى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى پرەزيدەنتىنە تىكەلەي باعىناتىن جانە ەسەپ بەرەتىن مەم­لەكەتتىك ورگان ەتىپ وزگەرتۋ جولىمەن قايتا ۇيىمداستىرىلۋى – قارجى پوليتسياسىنىڭ تاريحىنداعى ەلەۋلى كەزەڭ. قارجى پوليتسياسى ءىس جۇزىندە ازا­ماتتاردىڭ بوستاندىعى مەن كونس­تيتۋتسيالىق قۇقىعىنىڭ قور­عا­لۋى, ەلدىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىز­دىگىنىڭ كۇشەيۋى, سىبايلاس جەمقور­لىق دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى مەن كو­لەڭكەلى ەكونوميكامەن كۇرەستىڭ ناقتى قۇرالىنا اينالا ءبىلدى. وتكەن از عانا ۋاقىت ىشىندە بۇل قىزمەت ءتۇرىنىڭ الەۋەتى ەداۋىر دامىپ, وندا قۇرىلىمدىق جانە كادرلىق وزگەرتۋ­لەر بولدى, قويىلعان مىندەتتەر اياسى دا كەڭەيدى. بۇگىنگى تاڭدا قارجى پوليتسياسى – ءوز قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى مەن ناتيجەلىلىگىن دامى­تۋعا قابىلەتتى جانە ەكونوميكالىق جانە سىبايلاس جەمقورلىق قىل­مىس­تار مەن قۇقىق بۇزۋشىلىق­تار­دىڭ بارلىق قىرلارىمەن كۇرەستى جۇرگىزەتىن ءارى 2006-2010 جىلدارعا ارنالعان سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدار­لامانى جۇزەگە اسىرىپ, ۇيلەستىرۋشى بولىپ تابىلاتىن, ارنايى مامان­داندىرىلعان, ۇشقىر جانە ساپالى كادرلىق قۇرامى بار, جاقسى جابدىقتالعان قۇقىق قورعاۋ ورگانى. اگەنتتىك قۇرامىندا ايماقارا­لىق بولىمشەلەرى قۇرىلعان اۋماق­تىق دەپارتامەنتتەر, سونىمەن قا­تار قارجى پوليتسياسى ورگاندارى مەن كەدەن قىزمەتى ءۇشىن كادرلاردى دايىندايتىن, ەكونوميكالىق جانە سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستار­­مەن كۇرەستىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بوي­ىنشا عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىن قارجى پوليتسياسى اكادەمياسى بار. تىكەلەي ءبىزدىڭ وقۋ ورنىمىزعا باي­لانىستى ايتار بولساق, بۇگىنگى كۇنى اكادەميا جوعارى, جوعارى وقۋ ورىندارىنان كەيىنگى جانە قوسىم­شا كاسىبي ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى زاڭگەر مامانداردى دايىندايتىن جانە جەتكىلىكتى ماتەريالدىق-تەح­نيكالىق بازاسى مەن پراكتيكالىق تاجىريبەسى مول قازاقستانداعى ال­دىڭعى قاتارلى جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ ءبىرى. قازاقستاندىق قوعامنىڭ قارجى پوليتسياسى ورگاندارىنا دەگەن سە­نىمىنىڭ ءوسىپ كەلە جاتقاندىعىن ازا­ماتتار مەن زاڭدى تۇلعالار شاعىم­دارىنىڭ ۇدايى وسۋىنەن بايقاۋعا بولادى. مىسالى, 2005 جىلى ولار­دىڭ سانى 31 مىڭعا جۋىق بولسا, 2009 جىلى 50 مىڭنان استام شاعىم كەلىپ تۇسكەن. ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگىنىڭ جەتىستىكتەرى ايقىن. اشىلعان قىلمىستاردىڭ سانى, ءىس جۇرگىزۋ اياقتالعان قىلمىستىق ىستەر مەن قايتارىلعان ماتەريالدار بويىنشا بيۋدجەتكە قايتارىلعان قارجى قاراجاتتارىنىڭ كولەمى ءوستى. اگەنتتىكتىڭ جۇمىس ءستيلى مەن ادىستەرى ءاردايىم جەتىلدىرىلۋدە. سو­نىمەن بىرگە, ەلباسىمىزدىڭ سىباي­لاس جەمقورلىقپەن كەڭ اۋقىمدى جانە ىمىراسىز كۇرەس جونىندە العا قويعان مىندەتتەرىن شەشۋ باعى­تىندا 2008 جىلعى اقپان ايىندا ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى قول قويىلعان مەموراندۋم اياسىندا “نۇر وتان” پارتياسىمەن ماقساتتى جۇمىس جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ەلدە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ىمىراسىزدىق كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ, ءتيىستى ماتەري­ال­دار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدا­رىندا جاريالانادى. وسى ماقسات­تاردا جۋرناليستەر ءۇشىن بريفينگتەر ءجيى وتكىزىلىپ تۇرادى. اگەنتتىك مەملەكەتتىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جانە بۇكىل ەلدىڭ كۇشىن جۇمىلدىرۋ ارقىلى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا “اتامە­كەن” وداعى” قازاق­ستاننىڭ ۇلتتىق ەكونوميكالىق پالاتاسىمەن, “قا­زاق­ستاننىڭ ازاماتتىق اليانسى” زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگى جانە قازاقستان كاسىپكەرلەرىنىڭ فورۋمى سياقتى ازاماتتىق قوعام قۇرىلىم­دارىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مە­موراندۋمدارعا قول قويدى. اتال­عان مەموراندۋمداردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا اگەنتتىك جانە ءار اۋماقتىق دەپارتامەنت جانىندا قۇرامىنا قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەك­تى­لەرى مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دا­رى وكىلدەرى ەنگەن سىبايلاس جەم­قور­لىققا قارسى ارەكەت ماسەلەلەرى بويىنشا قوعامدىق كەڭەستەر قۇرىلدى. جەمقورلىقپەن كۇرەسكە باعىت­تالعان حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق تا كەڭىنەن دامۋدا. قارجى پولي­تسيا­سى قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان جىل­دارى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاس­تىعى, بالتىق جاعالاۋى, ەۋروپا جانە ازيانىڭ بىرنەشە ەلدەرىنىڭ قۇزىرلى ورگاندارىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتىلعان. ارينە, بۇل ىنتىماقتاستىقتاردىڭ قۇقىق­تىق نەگىزى – حالىقارالىق كەلى­سىمدەر. سونىڭ نەگىزىندە 2009 جىل­دىڭ قىركۇيەك ايىندا استانادا “جەم­قورلىقپەن كۇرەس جانە شى­عىس ەۆروپا مەن ورتالىق ازيا­نىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن جاعداي جاساي وتىرىپ, ءتيىستى دارەجەدە باسقارۋ” اتتى حالىقارالىق كونفە­رەنتسيا ءوتتى, ءبىزدىڭ اگەنتتىكتىڭ باس­تاۋىمەن, ەكونوميكالىق ىنتىماق­تاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ, بۇۇ-نىڭ, ەقىۇ-نىڭ, ەۋروپا كەڭەسى مەن ترانسپارەنسي ينتەرنەشنلدىڭ جانە جەمقورلىققا قارسى مەملەكەتتەر توبىنىڭ قولداۋىمەن وتكەن ول كونفەرەنتسياعا الەمنىڭ 47 ەلىنىڭ جەمقورلىققا قارسى ورگاندارىنىڭ باسشىلارى قاتىستى. اتالعان كونفەرەنتسيا ەلباسى­مىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ­تىڭ العىسوزىمەن اشىلىپ, ونىڭ اياسىندا جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ قازاقستاندىق تاجىريبەسىنىڭ تۇساۋ­كەسەرى بولدى, الەمدەگى تالاي مەم­لە­كەتتى تولعاندىرىپ وتىرعان وسى پرو­بلەمانى شەشۋدىڭ جولدارى تال­قىلاندى. بۇل ءىس-شارا اسىرەسە قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتەر قارساڭىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ نىعايۋىنا, كەڭەيۋىنە ەرەكشە ءبىر ىقپال جاسادى. كونفەرەنتسيا جەمقورلىقپەن كۇ­رەستى جۇرگىزۋ جانە بۇل جۇمىستى ءتيىستى دارەجەدە باسقارۋ تۋرالى استانا مالىمدەمەسىن قابىلداۋمەن اياقتالدى. ەگەمەن قازاقستاننىڭ قارجى پو­ليتسياسىنىڭ جۇيەلى جۇمىسى ەكو­نوميكالىق جانە جەمقورلىق قىل­مىستار قاۋپىن باسەڭدەتۋگە سەپ­تىگىن تيگىزەدى. وسىنداي سەنىمدى ساق­شى ورگان بارىندا قازاقستان ازا­مات­تارىنىڭ ەل ەكونوميكاسىنىڭ قاۋ­ىپ­­سىزدىگى ءۇشىن قام جەمەۋىنە بولادى. سەرىك شوقاتاەۆ, قارجى پوليتسياسى اكادەمياسى باستىعىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى, قارجى پوليتسياسىنىڭ پولكوۆنيگى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.