قوقيقازعا قورعان بولعان قورىق
بىلتىر ورتالىق ازيانىڭ ەۋرازيا قورى سەرىكتەس «شەۆرون» كومپانياسىمەن بىرگە «بايتاق جەر» جوباسىن əزىرلەگەن. جوبا جەتەكشىلەرى كەڭەسە كەلە ەكوتۋريزم, ەتنوتۋريزمدى دامىتۋعا قولايلى اۋىلداردى كوپشىلىككە تانىتۋدى جوسپارلاعان. سونىڭ ءبىر باعىتى بيزنەس جوباسىن ىسكە اسىرا الماي جۇرگەن اۋىل تۇرعىندارىن قولداۋ ارقىلى ىشكى ءتۋريزمنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋگە ورايلاستىرىلعان. قور مەن كومپانيانىڭ وكىلدەرى ولكەنىڭ كورسە كوز تويمايتىن تابيعاتىن ودان ءارى تانىتا ءتۇسۋ ءۇشىن باق قۇرالدارىن قورعالجىن – زەرەندى – ساندىقتاۋ باعىتىن قامتيتىن تۋرعا شاقىردى. كوپ ۇزاماي جوبا جەتەكشىلەرى باستاپ, جۋرناليستەر اقمولا وبلىسىنداعى قورعالجىن قورىعىنا جول تارتتى.
ساپاردىڭ ءبىرىنشى كۇنىندە ارىپتەستەرمەن يۋنەسكو-نىڭ قورعاۋىنداعى قورىقتىڭ ۆيزيت-ورتالىعىنا ايالدادىق. وندا ءبىزدى قورىق ديرەكتورىنىڭ عىلىم جونىندەگى ورىنباسارى الەكساندر فەدۋلين قارسى الىپ, قورىق تۋرالى مازمۇندى ماعلۇمات بەردى. قورىقتا وسىمدىكتىڭ 500-دەن اسا ءتۇرى, قۇرلىقتا جانە سۋدا مەكەن ەتەتىن جانۋارلاردىڭ
1 400-دەن استامى, سونداي-اق جاندىكتەردىڭ 700-دەن اسا ءتۇرى انىقتالعان. نەگىزى تابيعاتتا مەكەندەيتىن اڭ-قۇستىڭ جايلى ورداسىنا اينالعان قورعالجىن قورىعى 1968 جىلى قۇرىلىپتى. قورىق اۋماعىن الىپ جاتقان تەڭىز, قورعالجىن كولدەرى بار. سۋ قورىنىڭ باسىم بولىگى نۇرا وزەنىنەن كەلەدى. تەڭىز سۋى اششى بولسا, قورعالجىن سۋى تۇششى. مۇندا قۇستاردىڭ 350-دەن اسا ءتۇرى بار دەسەدى. ونىڭ 14-ءى «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن.
كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە قورىق اۋماعىنا قۇستار جىل سايىن مىڭداعان شاقىرىمدى ەڭسەرىپ, نەگە ءدال وسى ماڭعا كەلەدى دەگەن ورىندى ساۋال تۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە باسقاسىن بىلاي قويىپ, قورىقتىڭ ۆيزيت-كارتاسىنا اينالعان «قىزىل كىتاپتاعى» قىزعىلت قوقيقازدار جايىندا ايتالىق. ەرەكشە قۇس قورىققا قورەك ءۇشىن كەلەدى ەكەن. مۇندا تۇزدى, تۇششى 60-تان اسا سۋ ايدىنى بولسا, ءبىز ايتىپ وتىرعان قۇس تۇزدى سۋدا جان باعادى. ال تەڭىز وزەنى تۇزدىلىعى جاعىنان مۇحيتتاردان اسىپ تۇسەدى. ءبىر قاراعاندا تۇزدى سۋدا تىرشىلىكتىڭ ءتىنى كورىنبەگەنىمەن, قوقيقازدار شايان تارىزدەس ومىرتقاسىزدارمەن قورەكتەنەدى. قىزىعى, قۇستىڭ قاناتىنداعى قىزعىلت رەڭك تە قورەكتەن پايدا بولادى ەكەن. قوقيقاز قامىستان الىس, قاۋىپسىز جەردە مەكەندەيدى. كليماتقا ءتوزىمدى. ولار ناۋرىزدىڭ ورتاسىندا, سولتۇستىكتىڭ قارى ەري باستاعان مەزگىلدە كەلەدى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, قوقيقازدار دەنە تەمپەراتۋراسىن قالىپتى ساقتاپ تۇرۋ ءۇشىن ءار كەز ءبىر اياعىن سۋدان كوتەرىپ تۇرادى. ۇركەك قۇس قاۋىپ كەلسە, كەز كەلگەن ۋاقىتتا ۇشىپ كەتۋگە وسىلاي قامدانادى. ۇزىندىعى – 1,5 مەتر, سالماعى 4 كگ شاماسىندا. سالماعىنا قاراماستان تۇمسىعىن سۋعا مالتىپ كۇنىنە 2-3 كگ ازىق تۇتىنادى. تۋريستەر قورعالجىنعا ءبىرىنشى كەزەكتە وسى تاڭعاجايىپ قۇستى باقىلاۋ ءۇشىن بارادى.
قورىقتىڭ اۋماعى 2008 جىلى ەكى ەسە ۇلعايىپ, قاراعاندى وبلىسىنىڭ كەيبىر تەرريتورياسى قورىققا قوسىلعان. بۇل دا بولسا تابيعات پاناسىنا العان جانۋارلار الەمىنە قول سۇعۋشىلاردى شەكتەۋگە باعىتتالعان قادام دەپ تۇيدىك. زاڭ بويىنشا قوناقتار قورىققا كىرە المايدى. تابيعاتتى قورىقتىڭ توڭىرەگىندەگى قورعالعان ايماقتاردان باقىلايدى. سوندىقتان ءبىز دە قوقيقازدى قىزىقتاۋ ءۇشىن قورىقتىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى ساۋمالكول وزەنىنىڭ جيەگىنە باردىق. كولدىڭ ورتاسىنداعى قۇستاردى قاشىقتان دۇربىمەن باقىلادىق. قورىق ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ايتقانداي, قوقيقازدار بىرىنەن سوڭ ءبىرى تۇمسىعىن سۋعا مالىپ قورەك ىزدەيدى ەكەن. قاناتىن كەڭگە جايعاندا قىزعىلت-قارا ارالاس ءتۇسىن اڭعاردىق. بىزگە قورىقتىڭ قىزمەتكەرلەرى قورعالجىننىڭ ارتىقشىلىعى كوپ دەگەن ەدى. اسىرەسە تابيعاتتا مەكەندەيتىن اڭ-قۇستارعا شەتەلدەن كەلگەن عالىمدار, قوناقتار قاتتى قىزىعاتىن كورىنەدى. ولار ادام اياعى باسپاعان دەمەسەك تە, جانۋارلار دۇنيەسىن قىزعىشتاي قورىپ وتىرعان قورىقتاردى سىرتتاي اپتالاپ تاماشالاۋدى ءجون كورەدى دەسەدى.
قورىقتان قايتار جولدا قورعالجىن اۋدانىنىڭ وركەندەۋ اۋىلىنداعى XVII عاسىرعا ءتان قانىكەي مازارىنا, كەيىن نۇرا وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىندا, قورعالجىن اۋىلىنان 2,5 شاقىرىم قاشىق ورنالاسقان بوتاعاي كەسەنەسىنە ايالدادىق. بۇل ساۋلەت ونەرىنىڭ باعا جەتپەس قۇندى مۇرالارىنىڭ تاريحى جايىندا اڭىز-اڭگىمە كوپ ەكەنىن بىلەتىن شىعارسىزدار. جولاي قورعالجىن اۋدانىندا «بايتاق جەر» جوباسىنا قاتىسىپ, قارجىلاي قولداۋ كورگەن امينا ەسينا ەسىمدى كاسىپكەرمەن جۇزدەستىك. ول يپپوتەراپيامەن بۇرىننان اينالىسسا, قازىر جوبا اياسىندا تۋريستەرگە جىلقىمەن ەكسكۋرسيا ۇيىمداستىرۋدى باستاعان.
زەرەندىگە باردىڭىز با؟
ساپاردىڭ ەكىنشى كۇنىنە جوسپارلانعان باعىت – زەرەندى اۋدانى. ءساتى تۇسكەندە «بايتاق جەر» جوباسى بويىنشا قارجىلاي كومەك العان كاسىپكەر مارات التىنبەكوۆتىڭ جول بويىنداعى «جاسمين» دەمالىس ورنىنا توقتادىق.
– دەمالىس ورنى وبلىس ورتالىعىنان 8 شاقىرىم جەردە. ءبىز «بايتاق جەر» جوباسى تۋرالى ەستىگەندە ءوتىنىش تاستاپ, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن كۇشەيتۋدى ويلادىق. قارالعان قارجىعا باسسەين جىلىتاتىن ناسوس ساتىپ الىپ, ورناتتىق. ەنەرگيانى 4 ەسە ۇنەمدەي باستادىق. باستىسى, ەنەرگيانى ءبىز قۇرىلعىلاردىڭ كومەگىمەن تابيعاتقا زيانى تيمەيتىن جولمەن الىپ وتىرمىز. ءيا, جوبا شەڭبەرىندە ءبىز استانادا بىرنەشە باعىتتى, سونىڭ ىشىندە ەكوتۋريزم, ەتنوتۋريزم بويىنشا وقۋدان وتتىك. 6 ملن تەڭگەنىڭ شاماسىندا قارجى الدىق. ەندى كەستە بويىنشا قىركۇيەكتەن باستاپ قارىزدى قايتارا باستاساق, ەكى جىلدىڭ شەڭبەرىندە تولىق وتەيمىز, – دەيدى كاسىپكەر.
ءىزىن الا زەرەندى وزەنىنىڭ ىرگەسىندەگى «زەرەندى پارك» دەمالىس ورنىنا باردىق. مۇندا قوناقتار جازدا, قىستا كەلسە دە ابدەن بولادى. قازىر جازعى لاگەرگە كەلەتىن بالا كوپ ەكەن. كاسىپكەر جوبا بويىنشا العان 7 ملن تەڭگەگە دەمالىس ورنىنان بيىل باسسەين دايىنداپ, كەلەر جىلى كوكتەم شىعا پايدالانامىز دەپ وتىر. وسى ساتتە «شەۆرون» كومپانياسىنىڭ الەۋمەتتىك جوبالار بويىنشا كەڭەسشىسى لەيلا ايتمۇحانوۆادان جوبا تۋرالى از-كەم اقپارات سۇراعان ەدىك.
– «شەۆرون» كومپانياسى مۇناي وندىرۋمەن, وڭدەۋمەن اينالىساتىنىن بىلەسىزدەر. سونىمەن قاتار ءبىز سەرىكتەستەرمەن بىرلەسىپ قولعا العان جوبالار بار. جىل سايىن ءبىلىم, دەنساۋلىق, ەكولوگيا, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جانە باسقا دا باعىتتار بويىنشا 25-كە جۋىق جوبانى قارجىلاندىرامىز. «بايتاق جەر» بىلتىر قاناتقاقتى جوبا رەتىندە باستالدى. ءبىز بۇرىن كاسىپكەرلەرگە گرانت بولسەك, وسى جولى اقىلداسا كەلە پايىزسىز قارجى قاراستىرۋدى ۇيعاردىق. وسىلايشا, قورعالجىن, زەرەندى, ساندىقتاۋدان 6 كاسىپكەرگە قولداۋ كورسەتتىك. ءبىز ۇيىمداستىرعان ترەنينگكە 20-عا جۋىق ۇمىتكەر كاسىپكەر قاتىستى. اۋەلى ونلاين ترەنينگ ءوتتى. كەيىن اقپاندا استانادا تاعى ترەنينگ ۇيىمداستىرىلدى. قارجى كاسىپكەرلەرگە مامىردا ءتيدى. ولار ەندى بولىنگەن اقشانى قازان ايىنا دەيىن يگەرۋگە ءتيىس. جوبانى ورتالىق ازيانىڭ ەۋرازيا قورىمەن كەڭەسىپ ۇيلەستىردىك. قارجى قاراستىردىق. ەندى جوبا جەمىستى ىسكە اسىپ جاتسا, كەلەر جىلى دا جالعاستىرۋ جوسپاردا بار, – دەيدى ل.ايتمۇحانوۆا.
كوپ ۇزاماي اۋدان اتىمەن اتالعان زەرەندى اۋىلىنداعى «كوكشەتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ «سمولنايا» شوقىسىنا جەتتىك. نەگىزى كوكشەتاۋ قالاسىنان 60 شاقىرىم وڭتۇستىك-باتىستا ورنالاسقان ۇلتتىق پارك زەرەندىمەن قاتار شالقار, يمانتاۋ, ايىرتاۋ ايماقتارىن قامتيدى. وسى مەزەتتە اۋىل تۇرعىنى, ەكسكۋرسيا جەتەكشىسى الەسيا رودينامەن جولىعىپ, تەڭىز دەڭگەيىنەن 450 مەتر بيىك شوقىعا ورلەدىك. توبەگە دەيىن قالىڭ قاراعاي, قايىڭ, تەرەكتەردى كەزىكتىردىك. شوقىعا كوتەرىلە بەرە زەرەندى اۋىلىن, زەرەندى وزەنىن, ۇلتتىق پاركتىڭ تاڭداي قاقتىرارلىق سۇلۋلىعىن جاقىننان كورگەندەي بولدىق.
وسىدان سوڭ ءبىز 1898 جىلى بىردە-ءبىر شەگەسىز, اعاشتان سالىنعان زەرەندى ورمان شارۋاشىلىعىنا ارنالعان ۇيگە جەتىپ, ودان ارى ءتىرجان قاجىنىڭ «تاسبۇلاعىنا» باردىق. كوپ كىدىرمەي «ايداھار ۇڭگىرى» تاۋىنا بەتتەدىك. مۇنىڭ دا ءوز الدىنا بولەك تاريحى بار. تاڭعاجايىپ تابيعاتىمەن ەرەكشەلەنگەن ولكەگە جولى ءتۇسىپ, ساپارلاۋدى ويلاستىرعان وقىرمان ءۇشىن ايتار بولساق, زەرەندى كوكشەتاۋدان 45 شاقىرىم, ال ششۋچە – بۋراباي كۋرورتتىق ايماعىنان 79 شاقىرىم قاشىق جاتىر. كوكشەتاۋ – زەرەندى, بۋراباي – زەرەندى ەكەۋى ەكى بولەك باعىتتا. ياعني زەرەندى شامامەن كوكشەتاۋ مەن بۋرابايدىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان.
ساندىقتاۋدىڭ سىرىن ۇققىڭىز كەلسە...
ساپاردا ساندىقتاۋ اۋدانىنىڭ «بالكاشين» اۋىلدىق وكرۋگىنە دە ات ءىزىن سالدىق. الدىمەن اۋىلدىڭ تالاي ساڭلاق سپورتشىسى شىنىققان شاڭعى بازاسىنا توقتادىق. مۇندا جازدا شاڭعىروللەرمەن اينالىسىپ, قىستا شاڭعى تەبۋگە بولادى. ەندى داڭقتى سپورتشىلار دايىندىعىن پىسىقتاعان اۋىلدا «بايتاق جەر» جوباسى بويىنشا شاڭعىدان جارىستار ۇيىمداستىرىلماق. بۇل دا بولسا, سپورت ءتۋريزمىن دامىتىپ, اۋىلدى تانىتۋعا باعىتتالعان قادام دەپ تۇيدىك. اۋەسقويلار اراسىندا شاڭعى سپورتى قوعامداستىعىنىڭ توراعاسى الەكساندر كورينەتسكيدىڭ ايتۋىنشا, تۋريزم مەن سپورت – بىرىمەن-ءبىرى بايلانىستى سالا.
– شاڭعى بازاسىندا وبلىستىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبى بار. سپورتتىڭ وسى تۇرىنەن اۋىلدا نەبىر شەبەرلەر, بايراقتى باسەكەلەردە جۇلدەگە ىلىككەن سپورتشىلار شىققان. بىزدە كاسىبي شاڭعىشىلاردىڭ اراسىندا سپورتتان الىستاعاندا مۇلدە شاڭعىعا جۋىمايتىندار كەزىگىپ جاتادى. كوپتىڭ نازارىنان تىس قالعان سوڭ, ءوزىن-ءوزى تاستاپ جىبەرەتىندەر بار. ءبىز وسىنداي ازاماتتاردىڭ جانە شاڭعىنى ەندى سۇيرەتىپ جۇرگەن جاستاردىڭ دا جارىسقا قاتىسۋىنا مۇمكىندىك جاساپ كەلەمىز. «بايتاق جەر» جوباسى اياسىندا شىلدەدە ءبىر مارتە شاڭعىروللەردەن جارىس وتكىزىپ ۇلگەردىك. دوداعا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن اۋەسقويلار قاتىستى. جارىستىڭ اتى جارىس, شاڭعىنى شەبەر مەڭگەرگەن سپورتشىلاردىڭ اۋەسقويلار اراسىندا جۇلدەگە ىلىنبەي قالاتىن تۇستارىن دا كوردىك. ءبىز جوبا بويىنشا وسى اۋىلدا 5 جارىس ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن 5 ملن تەڭگە الدىق. ەكى جارىس جازدا, ۇشەۋى قىستا وتەدى. وعان ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىنان اۋەسقويلار قاتىسا الادى, – دەپ ول جاعىمدى جاڭالىعىمەن ءبولىستى.
شاڭعىشىلاردىڭ جولىنا تۇسكەن سوڭ, سول ماڭنان اۋىل ۇستىنەن قاراۋعا قولايلى توبەگە شىقتىق. قايتار جولدا ساندىقتاۋداعى مۋزەيگە توقتاپ, اۋداننىڭ تاريحى تۋرالى بىلدىك. نەگىزى ءبىزدىڭ ساناۋلى كۇندە اقمولا وبلىسىنىڭ بىرنەشە اۋماعىن تاماشالاۋعا «اكتيۆنىە تۋرى كز» كومپانياسى ىقپالداستى. اقمولانىڭ كورىكتى جەرلەرىن تۋريستەرگە تانىستىرىپ جۇرگەن كومپانيا وكىلدەرىنىڭ تاجىريبەلى ەكەنىن باعىتتان جاڭىلمايتىنىنا, اۋدانداردىڭ تاريحى تۋرالى مول دەرەك بىلەتىنىنە قاراپ اڭعاردىق. سوسىن ەكوتۋريزم, ەتنوتۋريزمدى ىلگەرىلەتۋە ءبىرىنشى كەزەكتە قوناقتارعا جايلى قىزمەت كورسەتەتىن ورىندار, ينفراقۇرىلىم, كەيىن تابيعاتى كوركەم, تاريحى باي ولكە جايىندا حابارى بار تانىمى تەرەڭ ماماندار قاجەت ەكەنىن تۇيسىندىك.
