ەلەكتر قۋاتى ءتاريفىن قالىپتاستىراتىن قاعيدات

– اسان كوبەنتاي ۇلى, الدىمەن كوميتەتتىڭ نەگىزگى جۇمىس قاعيدالارى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟

– جالپى, ەلىمىزدىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ, ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋ, ەنەرگيا­مەن قامتاماسىز ەتۋ سەكتورلارىن
قامتيدى.

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ەنەرگيا ءون­دىرۋ­شى ۇيىمداردىڭ قىزمەتىن رەت­تەي­دى, ونىڭ ىشىندە ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە ارنالعان شەكتى تاريفتەردى جانە جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ شەكتى تاريفتەرىن بەكىتەدى.

ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق ەكونوميكا مي­­نيستر­لىگى مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ, سا­­لىق, بيۋدجەت جانە كەدەن ساياساتى, تابي­عي مونوپوليالار سالالارىنداعى مەم­لەكەتتىك رەتتەۋ مەن باقىلاۋ, زاڭناما تالاپتارىنىڭ ساقتالۋىن مەملەكەتتىك باقىلاۋ سالالارىندا باسشىلىقتى, سونداي-اق سالاارالىق ۇيلەستىرۋدى جۇزەگە اسىرادى. «ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس ەنەرگيا ءوندىرۋشى جانە ەنەرگيامەن جابدىقتاۋشى ۇيىمدار, سونداي-اق جىلۋ ەنەرگياسىن ءوندىرۋ, جىلۋ جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋ جانە جىلۋ جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋ جونىندەگى قىزمەتتى تاريفتىك تۇر­عىدا رەتتەيدى: ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋدى جانە جەتكىزۋدى جۇزەگە اسىراتىن كاسىپ­ورىندار ءۇشىن تاريفتەردى بەكىتەدى.

تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كومي­تەتى قوعامدىق ماڭىزى بار نارىق­تار­داعى تابيعي مونوپوليالار سالالارىنا باسشىلىقتى جۇزەگە اسىرۋدى, سونداي-اق ەنەرگيا ءوندىرۋشى جانە ەنەرگيامەن جابدىقتاۋشى ۇيىمداردىڭ «ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى تۋرالى» قازاقستان رەس­پۋبليكاسى زاڭىنىڭ تالاپتارىن ساق­تاۋىن مەملەكەتتىك باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرادى.

– كەيىنگى كەزەڭدە كوپ ءسوز بولىپ, ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ء«تاريف­تى ين­ۆەس­تي­تسيا­عا ايىرباستاۋ» باع­دار­لا­ماسى بو­يىنشا تۇسىنىك بەرسەڭىز...

 – مەملەكەت باسشىسى ق.ك. توقاەۆ «ادى­لەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرە­كە­لى قوعام» اتتى قازاقستان حالقىنا جول­د­اۋىندا مونوپوليالاردىڭ پايداسىن شەكتەۋ جانە ينفراقۇرىلىمعا ين­ۆەس­تيتسيالاردى قامتاماسىز ەتۋ قا­جەتتىلىگى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساق­تاۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن. ويتكەنى ەلىمىزدە ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرىنىڭ ۇشتەن ەكىسى, جىلۋ كوممۋنيكاتسيالارىنىڭ 57%-ى جانە سۋ قۇبىرى جەلىلەرىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى توزعان. بۇل دەرەك-دايەكتەر قوسىمشا تۇسىنىكتى قاجەت ەتپەسە كەرەك. تاريفتەردى جاساندى تۇردە ۇستاپ تۇرۋ ءتۇرلى كەلەڭسىزدىككە, ءتىپتى اپاتتارعا الىپ كەلەدى, سالدارىنان ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعى مەن ومىرىنە قاۋىپ توندىرە­دى. سول سەبەپتى دە مونوپوليالىق نا­رىقتاردا ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» جاڭا تاريفتىك ساياساتىنا كوشۋ قاجەتتىگى تۋىندادى.

تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋا­شى­لىق سالاسىنا جاڭا ينۆەستيتسيالار تارتۋ ءۇشىن ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىر­باس­تاۋ» قاعيداتىن ەنگىزۋگە قاتىس­تى قازىرگى ۋاقىتتا بىرقاتار ءىس-شارا ات­قارىلىپ جاتىر, ونىڭ ىشىندە تا­بيعي مونوپوليالار سالا­سىن­داعى قولدا­نىستاعى زاڭنامالىق اكتى­لەرگە وزگە­رىستەر ەنگىزىلەدى. وسى ء«تاريفتى ينۆەس­تيتسياعا ايىرباستاۋ» قاعيداتى بويىنشا تاريفتىك ساياسات شەڭبەرىندە 2022 جىلعى 30 جەلتوقساندا مەملەكەت باسشىسى «تابيعي مونوپوليالار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زا­ڭى­نا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى, وندا بىرقاتار جاڭالىق بەل­گى­لەندى.

قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ كوممۋنالدىق قىزمەتتەر سەكتورى­نىڭ ين­ۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن جاق­سار­تۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ بو­يىنشا جۇمىستار قارقىندى جۇر­گىزىلىپ جاتىر. بۇل باعدارلاما قار­جى­لان­دىرۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى (مەن­شىكتى قاراجات, بيۋدجەتتىك كرە­ديت­­تەۋ نەمەسە سۋبسيديالاۋ, حالىق­ارالىق قا­رىز­دار جانە ت.ب.) ەسەبىنەن ينجە­نەر­لىك ينفرا­­قۇرىلىمداردىڭ توزۋ دەڭگەيىن تو­مەندەتۋدى كوزدەيدى. وسىعان بايلانىس­تى ءبىز, تابيعي مونوپوليالار سالا­سىن­داعى ۋاكىلەتتى ورگان رەتىندە, بۇگىنگى كۇنى تۇتىنۋشىلار مەن تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرى مۇددەلەرىنىڭ تەڭگەرىمىنە قول جەتكىزۋ جولىمەن وسى تاپسىرمانى ىسكە اسىرۋ ادىستەرىن ازىرلەدىك. ول بويىنشا ءبىر نۇسقا-جۇكتەمەنى بىرنەشە جىلعا, ياعني 2030 جىلعا دەيىن سوڭعى تاريفتەرگە ءبولۋ ارقىلى ينۆەس­تيتسيا كولەمىن ءبولۋ جانە ناتيجەسىندە توزۋ دەڭگەيىن بارىنشا تومەندەتۋ جوسپارلانىپ
وتىر.

– ەندى وسى ومىرشەڭ باعدارلامانى تسيفرلار تىلىندە سويلەتىپ كورسەك؟

– ء«تاريفتى ينۆەستيتسيالارعا ايىر­باستاۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ, وعان سايكەس 61,9 مىڭ كم ينجەنەرلىك جەلىلەردى جاڭعىرتۋ ءۇشىن 2023-2029 جىلدارعا شامامەن 3 ترلن. تەڭگە تارتۋ كوزدەلىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەسەپتەۋلەرىمىز بويىنشا بۇل 2029 جىلعا قاراي جەلىلەردىڭ توزۋىن 20%-عا تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي, اتالعان ارەكەتتەردى زاڭنامالىق دەڭگەيدە بەكىتۋ ءۇشىن «تابيعي مونوپوليالار تۋرالى» زاڭنىڭ 22-بابىنا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. اتاپ ايتقاندا:

ءبىرىنشىسى – كوممۋنالدىق قىزمەتتەر سالا­سىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ جالا­قى­سىن ارتتىرۋ. ورتاشا سالالىق كورسەت­كىش­كە دەيىن جالاقىنى كوتەرۋ جانە كادر­لار­دىڭ تۇراقتاماۋىن تومەندەتۋ ءۇشىن 200 مىڭعا جۋىق قىزمەتكەردىڭ تابىسىن ۇلعايتۋ جوسپارلانىپ وتىر.

ەكىنشىسى – يەسىز جەلىلەردى كەزەڭ-كە­زەڭىمەن بەرۋ. وسىلايشا, 25 مىڭ شا­­قى­رىمنان استام كوممۋنالدىق جەلى سەنىمگەرلىك باسقارۋعا جانە كوممۋنال­دىق مەنشىككە وتۋگە ءتيىس.

قابىلدانعان تۇزەتۋلەر كوممۋنالدىق كاسىپ­ورىنداردىڭ يەسىز جەلىلەردى ۇستاۋ­عا جانە پايدالانۋعا جۇمساعان شىعىن­دا­رىنىڭ ورنىن تولتىرۋعا جول اشادى, بۇل تۇتىنۋشىلاردىڭ قامتىلۋىن ارتتىرادى جانە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى.

وسىعان بايلانىستى, سالالىق مەملە­كەت­تىك ورگاندار جانە تابيعي مونوپو­ليا­لار سۋبەكتىلەرىنەن تاريفتەر مەن ين­ۆەس­­تيتسيالىق باعدارلامالاردى وزگەر­تۋ­گە قاتىستى (جوندەۋ جۇمىستارى مەن قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن ءوسىرۋ, قاراۋسىز جاتقان جەلىلەردى قاراۋ جانە ت.ب.), ناقتىلى قۇجاتتارمەن دايەكتەلگەن كوپتەگەن وتىنىمدەر كەلىپ ءتۇستى.

اتالعان شارالار اپاتتار مەن وشىرۋ­لەر­دى ازايتۋ, شىعىنداردى ازايتۋ جانە رەتتەلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسى مەن سەنىمدىلىگىن جاقسارتۋ ماقساتىنا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل رەتتە حا­لىقتىڭ مۇقتاج توپتارىنا الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتىلەتىن بولادى.

– ەلەكتر ەنەرگياسىنا تاريفتەردىڭ وزگەرۋى, ءوسۋى – بارشانى الاڭداتىپ وتىرعان ماسەلە. بۇل شارا قانداي ءمان-جايلارعا نەگىزدەلىپ ىسكە اسىرىلادى؟

– تاريفتەردىڭ تەڭگەرىمدى وزگەرۋى بىرقاتار فاكتوردى بىرىكتىرۋ جولىمەن جۇرگىزىلەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.

(سۇراقتىڭ ءارى قارايعى جاۋابى ينفوگرافيكا ارقىلى بەرىلىپ وتىر).

وسى ورايدا قىزىلوردا, پاۆ­لو­دار, اقمولا جانە سولتۇستىك قازاق­ستان وبلىستارىندا ەلەكتر ەنەرگياسىمەن جابدىقتاۋ قىزمەتىنە تاريفتەردىڭ كوتە­رىل­ۋى كۇتىلەدى.

وسىلايشا, ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جانە قوسىمشا فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ ەلەكترمەن جابدىقتاۋ قىزمەتتەرى بويىنشا حالىق ءۇشىن ورتاشا چەك 800 تەڭگە شەگىندە ۇلعايادى.

ايتا كەتۋ كەرەك, ەلەكتر ەنەرگياسىنا تاريفتەردىڭ وسۋىنە قاتىستى جۇكتەمە تەك قانا حالىق ءۇشىن ەمەس, تۇتىنۋشىلار توپتارى بويىنشا تۇتىنۋشىلاردىڭ سارالانعان تاريفتەردى قولدانۋى كەزىندە زاڭدى تۇلعالار مەن بيۋدجەتتىك ۇيىم­دار­دىڭ تاريفتەرىنە دە جۇكتەلەدى.

– ەلىمىزدەگى تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋ­نال­دىق شارۋاشىلىق ينفرا­­قۇ­رى­لىمى­نىڭ جاعدايىن جاق­سارتۋ, جا­ڭار­تۋ بو­يىنشا قانداي ءىس-شارالار اتقا­رىلىپ جاتىر؟

– قازىرگى ۋاقىتتا  مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ 2022 جىلعى 1 قىركۇيەكتە قازاقستان حال­قىنا جولداۋىندا ايتىلعان تاپسىر­ما­سىن ورىنداۋ شەڭبەرىندە ۇەم تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىنىڭ ين­­­ۆەس­تيتسيالاردى قوسىمشا تارتۋدى كوز­دەي­تىن جاڭا تاريفتىك ساياساتقا كوشۋ­دى قام­تاماسىز ەتۋ بويىنشا جۇمىس جۇر­گى­زەدى.

ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» قاعيداتى بويىنشا تاريفتىك ساياساتتى رەفورمالاۋ شەڭبەرىندە سالاعا جاڭا ينۆەستيتسيالاردى ىنتالاندىرۋ جولىمەن كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ بويىنشا دا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. جالپى, ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋ سالاسىندا 146 تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىسىنىڭ (تمس) قىزمەتى جۇزەگە اسىرىلادى. سونىمەن قاتار ۇزاقمەرزىمدى تاريفتەر بويىنشا 45 تمس (ينۆەستيتسيالىق مىندەتتەمەلەرى بار) جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ ىشىندە 41 تمس حالىققا قىزمەت كورسەتەدى.

بۇگىنگى تاڭدا ۇەم تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتىنىڭ اۋماقتىق دەپارتامەنتتەرى قوسىمشا ينۆەستيتسيالار تار­تۋ بويىنشا ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسى­رۋدى ەسكەرە وتىرىپ, ينۆەستيتسيالىق باع­دارلامالاردى وزگەرتۋ بويىنشا توزۋ دەڭگەيى جوعارى ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋ جونىندە 17 تابيعي مونوپوليا سۋبەك­تى­لەرى (كەلىپ تۇسكەن 17 ءوتىنىمنىڭ ىشىنەن) بويىنشا شەشىم قابىلدادى.

ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋ سالاسىندا جەلىلەردىڭ جالپى ۇزىندىعى شامامەن 300 مىڭ كم قۇرايدى, بەكىتىلگەن ين­ۆەس­تيتسيانىڭ سوماسى – 2023 جىلعا 75 ملرد تەڭگە. قارجى كوزدەرىن جابدىق­تار­دى جاڭ­عىرتۋعا جانە جەلىلەردى قايتا جا­ڭار­تۋعا باعىتتاۋ جوسپارلانىپ وتىر (2 164 كم).

توزۋدى 1%-عا تومەندەتۋ ءۇشىن (806 كم جەلىنى قايتا جاڭارتۋ جانە 6 281 دانا جابدىق ساتىپ الۋ) 2023 جىلعا بەكىتىلگەن قوسىمشا ينۆەستيتسيانىڭ كولەمى 16,2 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى (3 ملرد تەڭگە – بيۋدجەت قاراجاتى, 13 ملرد تەڭگە – تاريف ەسەبىنەن, وزگە دە قىزمەت – 200 ملن تەڭگە).

– ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ كادرلىق الەۋەتىن دامىتۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەسى قالاي شەشىلەدى؟

– 2022 جىلعى 30 جەلتوقساندا ۋاكى­لەت­تى ورگان بەكىتكەن ءتاريفتى وزگەرتۋ نەگىزدەرىن تولىقتىرۋ بولىگىندە «تابيعي مونو­پوليالار تۋرالى» زاڭعا وزگە­رىس­تەر ەنگىزىلدى. ماسەلەن, مەملەكەتتىك جوس­پار­لاۋ جۇيەسىنىڭ قۇجاتتارىن ىسكە اسى­رۋعا بايلانىستى بەكىتىلگەن ينۆەس­تي­تسيالىق باعدارلاما وزگەرتىلەدى. وڭىردەگى ەكونوميكالىق قىزمەت تۇر­لەرى بويىنشا ءبىر قىزمەتكەردىڭ ورتاشا ايلىق نومينالدى جالاقىسى وزگەرەدى.

تمس رەتتەلىپ كورسەتىلەتىن قىزمەت­تە­رىن ۇسىنۋ كەزىندە تەحنولوگيالىق تسيكل­دە پايدالانىلاتىن يەسىز جەلىلەر مەن م ۇلىكتى تەڭگەرىمگە نەمەسە سەنىمگەرلىك باسقارۋعا قابىلداۋ قاراستىرىلادى.

اتالعان نورمالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «تاريفتەردى قالىپتاستىرۋ قاعي­دا­لارىن بەكىتۋ تۋرالى» ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ 2019 جىلعى 19 قارا­شا­داعى №90 بۇيرىعىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ 2023 جىلعى 17 ناۋرىزداعى №35 بۇي­رىعى ازىرلەندى جانە بەكىتىلدى. سوعان سايكەس بۇگىنگى جاع­دايدا جابدىقتار مەن جەلى­لەردى جاڭ­عىرتۋ, كاسىپورىنداردا يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى ەنگىزۋدى ىنتا­لاندىرۋ, سون­داي-اق تمس قىزمەت­كەرلەرىنىڭ جالاقى­سىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن سالاعا بىلىكتى ما­مان­داردى تارتۋ ارقىلى كورسە­تىلەتىن قىز­مەت­تەردىڭ ساپاسىنا باسا نازار اۋدارىلادى.

ەل بويىنشا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ينفراقۇرىلىمىنىڭ اعىم­داعى جاي-كۇيى قازاقستاندىقتاردى جىلۋمەن, ەلەكتر ەنەرگياسىمەن, سۋمەن جانە باسقا دا كوممۋنالدىق قىزمەتتەرمەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاڭارتۋدى تالاپ ەتەدى. سونىمەن قاتار سالادا جالا­قى­سى جىلدار بويى وسپەگەن بىلىكتى مامان­دار­دىڭ كەتۋى بايقالادى. قازىر­گى ۋاقىتتا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شار­ۋا­شىلىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ ورتاشا جالا­قى­سى 135 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل ورتاشا سالالىق دەڭگەيدەن ەكى ەسە تومەن. ال ەڭ تومەنگى جالاقى 80 مىڭ تەڭگە.

جالاقىنى ورتاشا سالالىق كورسەتكىش دەڭگەيىنە دەيىن ارتتىرۋ تابيعي مونوپو­ليالار سالاسىنىڭ 200 مىڭنان استام قىز­مەتكەرىنە اسەر ەتەدى جانە كادرلاردىڭ اينالىمىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, بۇل ءوز كەزەگىندە تمس قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىراتىنىن ەرەكشە ايتا كەتۋ كەرەك.

بۇل رەتتە, تاريفتىك سمەتالاردا بەكى­تىلگەن وندىرىستىك پەرسونالدىڭ ورتاشا جالاقىسى مەن 2021 جىلعى ستاتيستيكا بويىنشا ورتاشا سالالىق جالاقى ارا­سىنداعى الشاقتىق 10%-دان 86%-عا دەيىن وزگەرەدى. ءسويتىپ تاريفتەگى جالا­قىنىڭ ۇلەسى 15-30%-دى قۇرايتىن بولادى.

قورىتا كەلگەندە, قازىرگى ۋاقىتتا تاياۋ كەزەڭدەگى باستى, باسىم مىندەت – ينۆەستيتسيا كولەمىن ۇلعايتۋ جولىمەن جەلىلەردىڭ توزۋ دەڭگەيىن تومەندەتۋ جانە تمس قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن ارتتىرۋ. بارلىق ءىس-شارا وڭىرلەردىڭ, جەرگىلىكتى ورىنداردىڭ وزىن­دىك فاكتورلارى مەن ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىرىلاتىن بولادى.

اڭگىمەلەسكەن

جومارت وسپان,

«Egemen Qazaqstan»