سۋرەتتىڭ اۆتورى دۋمان قۇرمانعاليەۆ
وقۋ ورنى «مەملەكەتتىك اۆياتسياداعى اۋە كەمەلەرىن ۇشۋعا پايدالانۋ», «اۆياتسيالىق تەحنيكا جانە تەحنولوگيالار», «ۇشقىشسىز باسقارىلاتىن قۇرىلعىلاردى پايدالانۋ», «اسكەري مەديتسينا», «اسكەري ىستەگى تەڭىز تەحنيكاسى جانە تەحنولوگيالارى» ماماندىقتارى بويىنشا كادر دايارلايدى.
– جوعارى وقۋ ورنى تاجىريبەلى پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق كادرلارمەن جاساقتالعان. بۇل ءبىلىم ورداسىندا كۋرسانتتاردى ۇشۋ جانە ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق ماماندىقتارعا وقىتۋ ءۇشىن قاجەتتى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا بار, – دەپ اتاپ ءوتتى اۋە قورعانىسى كۇشتەرى اسكەري ينستيتۋتىنىڭ باستىعى, پولكوۆنيك تالعات سىزدىقوۆ.
وقۋ ورنىنا ىرىكتەۋ بارىسىندا تالاپكەرلەر اسكەري-دارىگەرلىك ساراپتاما جۇرگىزۋ قاعيدالارىنا سايكەس كاسىبي-پسيحولوگيالىق ىرىكتەۋدەن, مەديتسينالىق كۋالاندىرۋدان وتەدى. دەنە دايارلىعى جونىندەگى نورماتيۆتەردى تاپسىرادى. بيىل ينستيتۋت قازاقستاندىقتار ءۇشىن 215 ورىن, رەسەي, ارمەنيا جانە قىتاي اسكەري وقۋ ورىندارىنا تۇسەتىن تالاپكەرلەر ءۇشىن 28 ورىن ءبولىپ وتىر. بۇدان باسقا, ۇقشۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر ءۇشىن اسكەري كادرلار دايارلاۋ تۋرالى كەلىسىمگە سايكەس وقۋ ورنى تاجىكستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ وكىلدەرىنە 6 ورىن بەرەدى.
كۋرسانتتار ءۇشىن «اسكەري ىستەگى تەڭىز تەحنيكاسى جانە تەحنولوگيالار» ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى بار. العاشقى ەكى كۋرستا جالپى ءبىلىم بەرىلەدى جانە جالپى اسكەري پاندەردى وقىتۋ اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتىندا جۇرەدى. ال ءۇشىنشى – بەسىنشى كۋرستارداعى تەڭىز تەحنيكاسىنا قاتىستى بەيىندى پاندەر اقتاۋ قالاسىنداعى شاحماردان ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپي تەحنولوگيا جانە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتىلادى.
قازاقستاندا اسكەري مامانداردى دايارلاۋ الماتىداعى ەكى جوعارى وقۋ ورنىندا – ارميا گەنەرالى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ اتىنداعى قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتىندا جانە راديوەلەكترونيكا جانە بايلانىس اسكەري-ينجەنەرلىك ينستيتۋتىندا, سونداي-اق اقتوبەدەگى ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تالعات بيگەلدينوۆ اتىنداعى اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتىندا جۇزەگە اسىرىلاتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇل وقۋ ورىندارىندا تاكتيكالىق بۋىن كومانديرلەرى دايىندالادى. ءبىلىم الىپ شىققان تۇلەكتەرگە «لەيتەنانت» اسكەري اتاعى بەرىلەدى.
وسى ورايدا, ەلىمىزدىڭ اۋە كەڭىستىگىن قورعايتىن مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن بالقاش قالاسىندا اۆياتسيالىق وقۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇل ورتالىقتىڭ تاريحى 1938 جىلعى 17 اقپاندا بەلورۋسسيانىڭ بىحوۆ قالاسىندا اۆياتسيالىق بارلاۋ پولكى قۇرىلعان كەزدەن باستالادى. سوعىستان سوڭ ول قازاق كسر اۋماعىنا, بالقاش قالاسىنا كوشىرىلدى. اسكەري ءبولىمنىڭ ۇشقىشتارى اۋعانستانداعى ۇرىس قيمىلدارىنا دا قاتىستى. 1992 جىلى وداق ىدىراعاننان كەيىن پرەزيدەنت جارلىعىمەن قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۇرامىنا كىردى.
تاياۋ كۇندەرى اۆياتسيالىق بازادا اۋە-دەسانتتىق دايىندىق بويىنشا پراكتيكالىق ساباقتار ءوتتى. وعان ۇشۋ قۇرامى مەن پاراشيۋتتىك دەسانتتىق قىزمەتىنىڭ ىزدەستىرۋ-قۇتقارۋ ماماندارى قاتىستى. بەس كۇن ىشىندە 30-دان اسا اسكەري قىزمەتشى 240 رەت اۋەدەن سەكىردى.
اتالمىش شارا ۇشۋ قۇرامىنىڭ پاراشيۋتپەن دايىندىق دەڭگەيىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. اسكەري قىزمەتشىلەر توتەنشە جاعدايدا ەكيپاجدىڭ بارلىق مۇشەلەرىنىڭ ءىس-قيمىلىن جانە العاشقى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ تاسىلدەرىن پىسىقتادى. پراكتيكالىق ساباقتاردىڭ الدىندا مىندەتتى تۇردە جەردە دايىندىق بولدى. پاراشيۋتشىلەر تەوريالىق تۇرعىدان ورىن الۋى مۇمكىن كۇتپەگەن جاعدايلار مەن سەكىرۋ تەحنيكاسىن جەتىلدىردى.
ايتا كەتۋ كەرەك, 240 سەكىرۋدىڭ 53-ءى سۋعا جاسالدى. سوندىقتان ساباققا قاتىسۋشىلارعا قويىلاتىن مىندەتتى تالاپتاردىڭ ءبىرى – جاقسى جۇزە ءبىلۋ بولدى. اسكەري قىزمەتشىلەر سەكىرۋدەن بۇرىن ءجۇزۋ نورماتيۆتەرىن تاپسىرىپ, رۇقسات العاننان كەيىن مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن ءوتتى.
وسى وقۋ ورتالىعىندا بولعان تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىق – ەلىمىزدىڭ اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنە L-39 وقۋ-جاۋىنگەرلىك ۇشاقتارىنىڭ كەزەكتى لەگى قوسىلدى. مەملەكەتتىك قورعانىس تاپسىرىسىنىڭ شارتى بويىنشا بۇلار وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا چەحياداعى زاۋىتقا جىبەرىلگەن بولاتىن. ول جەردە كۇردەلى جوندەۋ جانە جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن ۇشاقتارعا جاڭا تسيفرلىق اۆيونيكا, كاتاپۋلتاتسيا جۇيەسى, بايلانىس جانە وبەكتيۆتى باقىلاۋ قۇرالدارى ورناتىلدى.
L-39 ۇشاقتارى كۋرسانتتاردى پيلوتتاۋ تەحنيكاسىنا, جاۋىنگەرلىك قولدانۋ ەلەمەنتتەرىنە, وقۋ ورىندارى مەن اسكەري بولىمدەردىڭ ۇشۋ قۇرامىن كۇندىز دە, تۇندە دە اشىق جانە كۇردەلى اۋا-رايى جاعدايىندا جاتتىقتىرۋعا ارنالعان. تاجىريبەلى نۇسقاۋشى ۇشقىشتار كۋرسانتتارعا وقۋ-جاۋىنگەرلىك ۇشاعىن باسقارۋ ماشىعىن مەڭگەرۋگە كومەكتەسىپ جاتىر.
– L-39 ۇشاعىمەن ۇشۋ – ماماندىق نەگىزدەرىن ءتۇسىنۋدىڭ العاشقى قادامى. ءاربىر كۋرسانت ءۇشىن دەربەس ۇشۋ – ماڭىزدى وقيعا, ودان كەيىن قاراپايىم جانە كۇردەلى پيلوتاجعا, باعىت بويىنشا, بۇلتتاردا, تومەن بيىكتىكتە ۇشۋعا, قۇرلىقتاعى جانە اۋەدەگى نىسانالارعا جاۋىنگەرلىك قولدانۋعا رۇقسات ەتىلەدى, – دەدى وقۋ ورتالىعى كومانديرىنىڭ ورىنباسارى, پودپولكوۆنيك ماقسات بۋراتاەۆ.
L-39 رەاكتيۆتى جاۋىنگەرلىك ۇشاعىنىڭ كەيبىر موديفيكاتسيالارى جەڭىل شابۋىلداۋشى ۇشاقتار مەن جويعىشتار رەتىندە پايدالانىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ۇشاقتىڭ رەاكتيۆتى قوزعالتقىشى 6500 م بيىكتىكتە جىلدامدىعىن ساعاتىنا 760 شاقىرىمعا دەيىن ارتتىرا الادى. جاۋىنگەرلىك كولىكتىڭ قارۋ-جاراق قۇرامىنا بومبالاۋشى, باسقارىلمايتىن جانە باسقارىلاتىن زىمىراندىق وقۋ قارۋى, كوزدەۋ جانە فوتوباقىلاۋ جابدىقتارى كىرەدى. بۇنىڭ ءبارى نىسانانى 50-100 كەلى كاليبرلى ەركىن قۇلايتىن وق-دارىلەرمەن بومبالاۋدى, س-5 تيپتەگى باسقارىلمايتىن زىمىراندارمەن نىسانانى اتۋدى, باسقارىلاتىن زىمىرانداردى اۋە نىسانالارىنا جىبەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
