قۇس ەتى نەگە قىمبات؟

قازىردە ەلىمىز كولەمىندە ءىرىلى-ۇساقتى 56 قۇس فابريكاسى بار. جاقىن جىلدارى تاعى دا 6 فابريكا اشىلادى دەپ جوس­پارلانىپ وتىر. مۇنىڭ سىرتىن­دا كوپتەگەن شاعىن جانە ورتا بيز­نەس وكىلدەرى, اۋىلدىق جەر­لەر­دىڭ تۇرعىندارى جەكە شا­رۋا­­شىلىقتارىندا, ءۇي-جاي­لارىن­دا قۇس ءوسىرۋدى داع­دى­لارىنا اينالدىرعان, ونىڭ ونىمدەرىمەن ءوز-وزدەرىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. قۇس ونىمدەرىنىڭ كولەمى, تۇرلەرى دە جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. دەگەنمەن ءوندىرىستىڭ وسىنشالىق دامىپ جاتقانىنا قاراماستان, ونى تۇتىنۋ باعاسى دا سونشالىق ءوسۋ ۇستىندە. وسىناۋ قاراما-قاي­شى­لىق­تىڭ سەبەپ-سالدارلارىن جوعا­رىدا اتالعان ءتيىستى مەكەمە-ۆەدوم­س­ت­ۆولاردىڭ ناقتىلى دەرەك-دايەكتەرىنە, بىلىكتى مامانداردىڭ وي-پىكىرلەرىنە سۇيەنە, جۇگىنە وتىرىپ, سارالاپ كورگەن ەدىك.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى­نىڭ مالىمەتى بويىنشا ەلىمىزدە وتكەن جىلى قۇس ەتى ءوندىرىسى 2,8%-عا ارتقان. بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 214,6 مىڭ تونناعا جوعارى. جۇمىرتقا ءوندىرىسى 5,3%-عا نەمەسە 3,82 ملرد داناعا وسكەن.

اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا وتاندىق كاسىپورىندار نارىق­تى جۇمىرتقامەن 101% قامتىپ وتىر. قۇس ەتىمەن قامتۋ 50%-دان 65%-عا دەيىن ارتتى. وسىلايشا, 2025 جىلعا قاراي جەرگىلىكتى كومپانيالار قۇس ەتى يمپورتىن تولىق الماستىرادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. جوسپار جاڭا قۇس فابريكالارىن سالۋ جانە جۇمىس ىستەپ تۇرعان قۇس فابريكالارىن جاڭعىرتۋ, كەڭەيتۋ ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلماق.

مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ مالى­­مەتى بويىنشا, قۇس ەتى مەن تاعامدىق سۋبتاۋار يمپورتى بىلتىردان بەرى 18,1%-عا ارتىپ, 75 361 مىڭ دوللاردى قۇرادى. ال سالماعى بويىنشا كورسەتكىش 18,8% تومەندەدى. ەلىمىزگە قۇس ەتىن نەگىزگى يمپورتتاۋشى – امەريكا قۇراما شتاتتارى. مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى الپاۋىت ەلدەن وتكەن جىلدىڭ وزىندە 59 982 مىڭ دوللاردىڭ (قۇس ەتى يمپورتىنىڭ 79,6%-ى) ءونىمى جەتكىزىلىپتى.

رەسمي دەرەكتەرگە سەنسەك, 2023 جىلدىڭ باسىندا ەت جانە ونىڭ ونىمدەرى 32%-عا قىمباتتاعان. ەت ساۋداسىمەن اينالىساتىن ساتۋشىلار قۇس ەتىنىڭ ىشىندە كەڭ تاراعانى ءارى ءوتىمدىسى تاۋىق ەتى دەگەندى ايتادى. بيىلعى جىلى ەلىمىزدە قۇس ەتى ءوندىرىسى 26,2 مىڭ تونناعا جەتىپ, جاڭا سويىلعان, سالقىنداتىلعان قۇس ەتى ءوندىرىسى 31%-عا ارتقان. ەگەر مۇنى وتكەن جىلدىڭ ءدال وسى كەزەڭىمەن سالىستىرساق, بىلتىرعى كورسەتكىش 19,9 مىڭ توننانى قۇراعان. بۇل دا بولسا قۇس ەتىنە دەگەن سۇرانىستىڭ جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلە جاتقانىن بايقاتادى. ايتالىق, 2000 جىلداردىڭ باسىندا قۇس ەتىن تۇتىنۋ جان باسىنا شاق¬قاندا 3,6 كيلو مولشەرىندە بولسا, قازىردە بۇل كورسەتكىش 20 كيلودان اسىپ كەتكەن. الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك جاعادان الىپ, قىمباتشىلىق قىسىپ تۇرعان كەزەڭدە مۇنىڭ ءبىر, مۇمكىن باستى سەبەبى – قۇس ەتىنىڭ وزگە ەت تۇرلەرىنە قاراعاندا باعاسى تومەن. مىسالى, ول سيىر ەتىنە قاراعاندا ەداۋىر ارزان. دەگەنمەن, قۇس ەتى سالىستىرمالى تۇردە عانا ارزان. بولماسا, وزگە ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى سەكىلدى قۇس ەتىنىڭ قۇنى دا جىل سايىن قىمباتتاۋ ۇستىندە. ءدال وسى كۇندەرى ەلوردانىڭ ساۋدا ورىندارىندا برويلەر تاۋىعىنىڭ كيلوسى شامامەن 1 200-1 300 تەڭگەدەن, ءۇي تاۋىعىنىڭ كيلوسى 2 000 تەڭگەدەن ساتىلىپ جاتىر.

قۇس ەتىنە قاتىستى وڭىرلەردەگى باعا دا, البەتتە اركەلكى. الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ نارىعىنا جۇرگىزىلگەن سوڭعى ساراپ, شولۋلار كورسەت­كەن­دەي, جەر-جەرلەردەگى ازىق-ت ۇلىك باعاسى تۇراقتى ەمەس جانە ەكى باعىتتا – ارزانداۋ-قىمباتتاۋ باعىتىندا ءجيى وزگەرىپ وتىرادى. الايدا تارازى باسىنىڭ تەربەلىسى سونشالىقتى سالماقتى ەمەس, باعا ءسال ارزانداۋ, ءسال قىمباتتاۋمەن شەكتەلەدى. قۇس ونىمدەرىنىڭ ەلىمىزدىڭ ءىرى قالالارىنداعى ساتىلىم باعاسى شامامەن تومەندەگىدەي:

الماتىدا ون دانا تاۋىق جۇمىرتقاسى 559-705 تەڭگەدەن ساۋدالانۋدا. تاۋىقتىڭ تازا ەتىنىڭ كيلوسى – 2 399 تەڭگە. ءبىر كيلو تاۋىق سانىنىڭ قۇنى – 1 849 تەڭگە; قۇس ەتىنىڭ ساۋداسى قاشاندا قىزۋ. شىمكەنتتە بۇل باعا تيىسىنشە 1 900 جانە 1 200 تەڭگە. قوستانايدا جۇمىرتقاعا قاتىستى قىزىق جاعداي: ون دانا جۇمىرتقانىڭ قۇنى 30 دانالىق ناۋانىڭ قۇنىمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر قىمبات. مىسالى, ماۋسىم باسىن­دا ون دانا جۇمىرتقا 485 تەڭدەگەن بولسا, قازىردە باعا 509 تەڭگەدەن باستالادى. ال 30 جۇمىرتقالىق ۇلكەن ناۋا ماۋسىم باسىندا 1 215 تەڭگە بولسا, قازىر 1 155 تەڭگەگە ارزانداعان. بۇل دا تۇتىنۋ­شى­لاردى تارتۋدىڭ ءبىر جولى بولسا كەرەك. ورالدا «ورال قۇس فابريكاسى» جشس ونىمدەرىنىڭ باعاسى تۇراقتى: وسى ءوندىرۋ­شىنىڭ فيرمالىق دۇڭگىرشەكتەرىندە ۇساق جۇمىرتقالاردى 290 تەڭگەدەن, ءىرى جۇمىرت­قالاردى 340 تەڭگەدەن ساتىپ الۋعا بولادى. بازارلار مەن دۇكەندەردەگى بول­شەك ساۋدادا جۇمىرتقا 410-440 تەڭگە تۇ­را­دى (بۇل ەكى اپتا بۇرىنعىعا قاراعاندا ون تەڭگەگە قىمبات). تالدىقورعاندا قاپ­تاماداعى ءبىر كيلو تاۋىق ەتىنىڭ با­عاسى – 1 160 تەڭگە, پاۆلوداردا – 1 700 تەڭگە, قىزىلوردادا 1 069-1 029 تەڭگە ارالىعىندا, اقتوبەدە 924-957 تەڭگە, ت.س.س. وڭىرلەردەگى باعانىڭ اركەلكىلىگى جەر­گىلىكتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋال, تۇرعىنداردىڭ كوپ شوعىرلانۋى, ءوز ونىم­دەرىنىڭ ارتىقشىلىعى, ايىرىمى سياق­تى ءتۇرلى جاعدايلارعا بايلانىستى بو­لىپ كەلەدى.

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيى­مى بەكىتكەن نورما بويىنشا جان باسىنا شاققاندا 18 كيلو تاۋىق ەتىنەن اينالۋى ءتيىس. اتالعان نورما بويىنشا ەل تۇر­عىن­دارى قۇس ەتىمەن قانشالىقتى قام­تا­ماسىز ەتىلگەن؟ سوڭعى جىلدارعى ءوندىرىس كولەمىنە سالىپ قاراساق, ءبىر ادامعا 12 كيلو ەتتەن اينالادى. ال تۇتىنۋ كور­سەت­كى­شى 20 كيلودان جوعارى. ياعني جان باسىنا شاق­­قان­داعى قالعان 8 كيلو قۇس ەتى سىرتتان اكە­لىنەدى.

ۇكىمەتتىڭ قۇس شارۋاشىلىعىن دامى­تۋ­عا ارنالعان باعدارلاماسىنا سايكەس, 2027 جىلعا قاراي ەلىمىزدەگى قۇس ەتىنىڭ تۇتىنۋ كولەمى ءار تۇرعىنعا 31 كيلوعا جەتۋى ءتيىس. 31 كيلو – كورشى رەسەي ەلىنىڭ قازىرگى كورسەتكىشى. جالپى, الەم ەلدەرى قۇس شارۋاشىلىعىن قارقىندى تۇردە دامىتۋدا. ويتكەنى قۇس ەتىنە ىشكى-سىرتقى نارىقتاعى سۇرانىستىڭ ءوسۋى اتالعان سا­لا­نىڭ دامۋىنا كەڭ جول اشىپ وتىر. بۇگىندە دۇنيە جۇزىندە 20 ميللياردتان اسا تاۋىق بار دەسەدى. بۇل جەر بەتىندەگى حالىق سانىنان ءۇش ەسە كوپ. تاۋىعى كوپ ەلدەردىڭ كوشباسىندا قىتاي تۇر, ودان كەيىن – يندونەزيا مەن اقش. ال رەسەي – 8-9-ورىنداردا. ايتسە دە, تاۋىق سانىن جان باسىنا شاققاندا بۇل ءتىزىم وزگەرىپ, قىتاي 5-ورىنعا (1 ادامعا – 3 تاۋىقتان) ءتۇسىپ قالادى. ال يراندا ءبىر ادامعا – 13 تاۋىقتان كەلىپ, الدىڭعى ورىنعا شىعادى.

قۇس سانىنىڭ ءوسۋى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە انىق بايقالادى. قازاقستاندا سوڭ­عى ءتورت جىلدا ءۇي قۇسىنىڭ سانى 35,6 ملن باستان 44,3 ملن باسقا (24%) وسكەن. ەگەر ەلىمىزدە 2015 جىلى 146 مىڭ توننا قۇس ەتى وندىرىلگەن بولسا, 2022 جىلى بۇل كورسەتكىش 222 مىڭ تونناعا جەتكەن. وسىنىڭ ارقاسىندا ەلدىڭ قۇس ەتى جونىندەگى يمپورت-ەكسپورت كورسەتكىشىندە وڭ وزگە­رىستەر ورىن الدى. ءبىز دە قۇس ونىمدەرىن شەتەلدەرگە كوپتەپ شىعاراتىن دارەجەگە جەتتىك. وتاندىق قۇس وندىرۋشىلەردىڭ ونىم­دەرىن ساتىپ الۋشىلار قاتارىندا قىرعىزستان, رەسەي, گرۋزيا, تاجىكستان, بەلارۋس ەلدەرى بار.

مىنە, وسىنداي جان-جاقتى دامۋ, ور­كەن­دەۋ بارىسىندا باعانىڭ ءوسۋى قالىپتى ءوسۋى قالىپتى قۇبىلىسقا اينالعانى قىن­جىل­تادى ءارى قايران قالدىرادى. بۇل جو­نىندەگى پىكىرلەر دە, بولجامدار دا ارقيلى. ساتۋشىلار باعانىڭ تۇلكىدەي تۇرلەنۋىنە وندىرۋشىلەردىڭ وزدەرى سەبەپكەر دەگەندى ايتادى. بولماسا ورتتەي قاۋلاعان باسە­كە­لەستىك, ساۋدا سورەلەرىن قايىستىرىپ تۇر­عان مولشىلىق جاعدايىندا قۇس ەتىنىڭ باعاسى نەگە تۇراقتامايدى, تومەندەمەيدى؟ قالاي دەگەندە دە, قۇس ەتىنىڭ باعاسى نارىق ساياساتىنا قاراما-قارسى باعىتتا ورلەپ بارا جاتقانى اششى شىندىق.

ءسوز جوق, بۇگىندە تاۋىق جانە ونىڭ ەتى­نەن دايىندالاتىن تاعام تۇرلەرى بار­شانىڭ, اسىرەسە جاستار مەن بالالاردىڭ كۇن­دەلىكتى, سۇيىكتى اسىنا اينالعان. كوشە­لەردە ەمىن-ەركىن ساتىلىمعا شىعىپ جاتقان گريل, تاۋىق قاناتتارى, ناگگەتس, چيكەن, KFS سەكىلدى قۇس ونىمدەرىن بارلىق فاستفۋد ساتاتىن ءدامحانالاردان مولىنان ۇشىراستىرۋعا بولادى. كوپشىلىك وسىنداي دايىن تاعامعا ابدەن ۇيرەنىپ الدى.

تۇرعىندار ءۇشىن تاۋىق ەتىنىڭ تيىم­دى­لىگى باعاسىندا عانا ەمەس, قۇس ەتىنىڭ دەنساۋلىققا دا اسا پايدالى ەكەنىن بۇل كۇندە ەكىنىڭ ءبىرى جاقسى بىلەدى. ونىڭ قۇرامىندا اقۋىز كوپ, كۇندەلىكتى ادام اعزاسىنا قاجەتتى اقۋىزدىڭ تورتتەن ءبىرىن قامتاماسىز ەتەدى. تاۋىق ەتىندە دانەكەر تىندەر وتە از بولىپ كەلەتىندىكتەن, كوبىنە نازىك ءارى جۇمساق بولادى. قۇس ەتىنىڭ اقۋىزىندا سيرەك كەزدەسەتىن قىشقىلدار جانە قانىقپاعان ماي قىشقىلدارى كوپ. ولار تەز ەريدى, وتە ءسىڭىمدى, اسقازان-ىشەك جولىندا تەز قورىتىلادى. قۇس ەتىنىڭ قۇرامىندا ۆ, ن, رر دارۋمەندەرى, كالي, ماگني, ناتري, تەمىر, فوسفور, مىرىش, كالتسي, مىس سەكىلدى مينەرالدى زاتتار بار. تاۋىق ەتىن ادامنىڭ جۇيكە جۇيەسىنە جاقسى اسەر ەتەدى. پايدالى دارۋمەندەر مەن مينەرالدار جيىنتىعى جۇيكە جاسۋشالارىنىڭ قالىپتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەدى, مەتابوليزمدى قالىپقا كەلتىرەدى, قانداعى قانت پەن قان قىسىمىن قالىپتى جاعدايدا ۇستايدى. ايتا بەرسە, قۇس ەتىنىڭ پايداسى كوپ. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, تاۋىقتىڭ ءتوس ەتىنىڭ 100 گرامىن جەسەڭىز, ۆ3 دارۋمەنىنىڭ تاۋلىكتىڭ نورماسىنىڭ 72%-ىن الا الاسىز. الايدا تاۋىق ەتىن ءجيى جەۋدىڭ كەرى اسەرى دە بار. اسىرەسە, تابيعي ەمەس ونىمدە ءارتۇرلى قوسپا كوپ بولاتىندىقتان, دەنساۋلىققا زيانى كوبىرەك. دۇكەندەردەگى جەرگىلىكتى ءونىم باعاسى شەتەلدەن كەلەتىندەردەن قىمبات. سوندىقتان قاراپايىم جۇرت ونىڭ ارزانىنا قاراي جۇگىرەتىنى تۇسىنىكتى. وسىعان وراي «ارزان دەپ شەتەلدىك تاۋىق ەتىنە جۇگىرمەي, وتاندىق تازا ءونىمدى ساتىپ العان ءجون», دەيدى ماماندار.

جالپى, قۇس ەتى شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ وزگە شارۋاشىلىقتان ارتىق جەرى – وعان اسا كوپ جەردىڭ قاجەتى جوق, بۇگىندە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە وتكىر ماسەلە بولىپ تۇرعان سۋ دا از كەتەدى. قۇس فابريكالارىنا جۇمسالاتىن وندىرىستىك شىعىننىڭ ەڭ باستىسى – ەنەرگيا. شارۋاشىلىقتى قىسى-جازى جىلىتۋ, جارىق بەرۋ ءۇشىن ۇلكەن كولەمدە ەلەكتر ەنەرگياسى قاجەت. سودان سوڭ, جەم-شوبىنە كەتەتىن شىعىن دا قوماقتى. تەگىندە, «تاۋىقتى تويدىرا المايسىڭ» دەگەن ماتەلدىڭ جانى بار. قۇستىڭ نەگىزگى جەمى – تارى, بيداي, ارپا, جۇگەرى سەكىلدى داقىلدار وزىمىزدە وسىرىلگەنىمەن, وعان قوساتىن قوسپالار شە­تەلدەن ساتىپ الىنادى. ماسەلەن, ءتۇر­لى دارۋمەندەر, ۆەتەرينارلىق ءدارى-دارمەكتەر, پرەميكستەر تمد ەلدەرىنەن تاسى­مالدانادى. سوڭعى جىلدارعى پان­دە­ميالىق احۋال, سودان تۋىنداعان داعدا­رىس­قا بايلانىستى ولاردىڭ دا قۇنى بارىنشا قىمباتتاعان.

كارانتينگە دەيىن قۇس جەمىنىڭ قوسپا­سىنىڭ 1 كيلوسى 81,2 تەڭگە (ققس-مەن) بولسا, قازىر 93,5 تەڭگە. وسىعان بايلانىس­تى اتالعان قوسپالار قۇس ەتىنىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ 70%-نا تەڭ. اتالعان سالاعا مەملەكەت تاراپىنان قاشان دا قولداۋ كور­سەتىلىپ كەلە جاتقانىن باسا ايتۋ كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمدەۋىنشە, كاسىپورىنداردىڭ قۋاتىنا بايلانىستى قۇس ەتىنىڭ كيلوسىنا 40-تان 70 تەڭگەگە دەيىن قاراجات تولەنەدى. ۇكى­مەت يمپورتتىڭ ۇلەسىن بارىنشا ءتۇسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونداي-اق قۇس شارۋا­شى­لىعىن دامىتۋ باعدارلاماسى (2018-2027 جج.) اياسىندا ءوندىرىستى 744 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ كوزدەلگەن. بۇل جوسپار جۇزەگە اسىرىلسا, ىشكى سۇرانىستى 100% قامتاماسىز ەتىپ, ارتىلعان 150 مىڭ تونناسىن ەكسپورتقا شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت, قالىڭ بۇقارانى قىمباتشىلىق ماسەلەسى الاڭداتادى. بۇل جونىندەگى بىلىكتى مامانداردىڭ وي-تولعام­دارى دا نازار اۋدارتادى.

«قازاقستان قۇس وسىرۋشىلەر وداعى» زاڭدى جانە جەكە تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى رۋسلان ءشارىپوۆتىڭ مالىم­دە­ۋىنشە: «باسقا ەلدەردە جەرگىلىكتى اكىم­دىكتەر نارىقتى باقىلاپ, ساۋدا جەلى­لەرىنە, ەلدە وندىرىلگەن تاۋارلارعا ۇتىمدى شارتتار جاسالسىن دەگەن تالاپ قويادى. ال قازاقستاندا نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ءبارى كەرىسىنشە. بىزدە بۇكىل نارىق ساۋدا جەلىلەرىنىڭ «ىڭعايىنا» قاراي قۇرىلادى. مەملەكەتتىك ورگاندار نارىقتى رەتتەۋشى رولىنەن وزدىگىنەن شەتتەتىلەدى. وندىرۋشىلەردىڭ ەمەس, ساۋدا جەلىلەرىنىڭ مۇددەلەرى ۇستەمدىك ەتەتىن ەرەجەگە يكەمدەپ العان. سول سەبەپتى دە ساۋدا جەلىلەرى ويىن ەرەجەلەرىن وزدەرى بەلگىلەيدى. مىسالى, قانداي, كىم وندىرگەن تاۋاردى تۇتىناتىنىن, كىمنىڭ تاۋارىن تۇتىنبايتىنىن ساۋداگەرلەر شەشەدى. جەلىلەر كەز كەلگەن وتاندىق ءوندىرۋشىنىڭ تاۋارىن ەش سەبەبىن تۇسىندىرمەستەن, دۇكەنگە قابىلداماي قويۋىنا بولادى. سونىمەن قاتار ولار ءونىمدى ەڭ تومەنگى كوتەرمە باعامەن ساتىپ العىسى كەلەدى. ال ءونىمنىڭ ساپاسى ءدال سول باعاعا بايلانىستى ەمەس پە؟ «ارزانقول» باعانى شەتەلدىك وندىرۋشىلەر ءسوزسىز كونترافاكت ەسەبىنەن عانا ۇسىنادى. سەبەبى يمپورتتىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى وتاندىق سانەپيدباقىلاۋدان ءبىر-اق رەت وتەدى. وندا دا ءبىزدىڭ نارىققا العاش شىققان كەزىندە عانا تەكسەرەدى. ءسويتىپ, ءۇش جىل بويى بۇل تاۋار وتاندىق سورەلەرگە ەشقانداي تەكسەرۋسىز تۇسە بەرەدى».

«ىشكى ساۋدا سۋبەكتىلەرى اراسىنداعى قارجىلىق ءوزارا قارىم-قاتىناستاردىڭ اشىقتىعىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە باقى­لاۋ قاجەت. «ساۋدا قىزمەتى تۋرالى» زاڭنان «سىياقى» ۇعىمىن الىپ تاستاۋ كەرەك. بۇل تاۋاردى جەتكىزۋشىنىڭ ساۋدا جەلىلەرىنە بەرەتىن رەتروبونۋس­تاردى, سونداي-اق تاۋارعا بايلانىستى كەز كەلگەن بونۋستاردى, قوسىمشا قىزمەتتەردى تولەۋدى كوزدەيدى. سونداي-اق قولدانىستاعى پرايس-پاراقتان ساتىپ الۋ باعاسىنا جەڭىلدىكتەرگە تىيىم سالۋ كەرەك. ويتكەنى بۇل – كوبىنە ساۋدا كومپانيالارى كەلىسىمشارتتارمەن ايلا-شارعى جاساۋ ارقىلى ءجيى قولداناتىن شارت. ساۋدا جەلىلەرىنىڭ جۇمىسىن رەتتەۋ يندەكسى رەتىندە تەك «ساۋدا ۇستەمەسى» ۇعىمىن قالدىرعان ءجون. ول دامىعان ەلدەردەگىدەي قاتاڭ شەكتەلۋى كەرەك. ال ساۋدا سورەلەرىنىڭ كەم دەگەندە جارتىسىن «قازاقستاندا جاسالعان» دەگەن بەلگىسى بار تاۋار يەلەنۋى ءۇشىن وتاندىق ءونىمنىڭ باسىمدىعىن بەكىتۋ قاجەت. مىنە, وسىلار وتاندىق ءوندىرۋشىنى قورعاۋدىڭ, باعا سايا­ساتىن رەتتەۋدىڭ ناقتى قادامدارى بولادى, دەيدى قازاقستاننىڭ جۇمىرتقا وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ۇلان تاجىباەۆ.

ءبىر قۋانارلىق جاي, رەسمي ستاتيستيكا سوڭعى ءبىر جارىم جىلدا العاش رەت الەۋمەتتىك ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى باعا­سىنىڭ اپتالىق يندەكسىنىڭ تومەندەۋىن تىركەدى. اپتالىق تومەندەۋ كورسەتكىشى – 0,1%, ءبىر ايدا – 0%. 2023 جىلدىڭ العاشقى التى ايىندا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى باعاسىنىڭ يندەكسى 4,2% قۇرادى, بۇل 2022 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىنەن 4 ەسە از (17,2%). وسى­لاي­شا, وتكەن جىلدىڭ اياعىنان باس­تاپ ۇكىمەت قابىلداعان باعانى تۇراق­تان­دىرۋ بويىنشا قولعا العان شارالارى وڭ ناتيجەسىن بەرۋدە. سونداي-اق ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن وندىرۋشىلەردىڭ مۇد­دە­لەرىن ەسكەرەتىن شەكتى جانە شەكتى بولشەك باعالاردى بەلگىلەۋ ءتاسىلى قايتا قارالىپ جاتىر. دەلدالدىق سحەمالاردى تەرگەۋ جانە دەلدالدىققا جول بەرمەۋ جونىندەگى وڭىرلىك كوميسسيالاردىڭ جۇمىسى كۇشەيتىلۋدە. ازىق-ت ۇلىك ينفليا­تسياسىنىڭ دەڭگەيىن ەكى ەسەگە تومەن­دەتۋگە باعىتتالعان بۇل جۇمىستىڭ تيىم­­دىلىگىن ودان ءارى تۇراقتاندىرۋ جانە ارت­تىرۋ ءۇشىن ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مي­نيسترلىگى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى باعاسىنىڭ جالپى يندەكسىندە ايتارلىقتاي سالماعى بار ونىم­دەردى وندىرۋشىلەرگە (ونىڭ ىشىندە قۇس وندىرۋشىلەر دە بار) مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلەتىن جاڭا ءتاسىلدى ازىرلەپ شىعاردى. بۇل جۇمىس ماقساتتى بولادى. وسى ماقساتتار ءۇشىن وندىرۋشىلەرگە اينالىم سحەماسى شەڭبەرىندە قارىز بەرۋ تەتىگى ازىرلەندى. ولاردىڭ ونىمدەرى تۇراقتاندىرۋ قورلارىنىڭ قورلارىنا شارتتىڭ بۇكىل قولدانىلۋ مەرزىمىنە ساتىپ الۋ جانە بولشەك ساۋدا باعالارىن بەلگىلەۋ شارتىمەن عانا ساتىپ الىناتىن بولادى.

الەۋمەتتىك ونىمدەردىڭ باعاسىن ءتۇسى­رۋدىڭ تاعى ءبىر ءتيىمدى امالى – جار­مەڭكەلەر. قازىردە بارلىق وڭىرلەردە اپتا سايىن, دەمالىس كۇندەرى بازارلاردا, سۋپەرماركەت-دۇكەندەر الاڭدارىندا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ جارمەڭكەسى تۇراقتى وتكىزىلىپ تۇرادى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين اتاپ وتكەندەي, جارمەڭكەلەردىڭ جۇمىسى ەلىمىزدە وندىرىلەتىن بارلىق الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا تارالاتىن بولادى, بۇل سايىپ كەلگەندە باعا ساياساتىنا وڭ اسەر ەتەدى.