تۇرالاعان تۋريزم قايتسە جاندانادى؟

سول فورۋم جۇمىسىندا پرەزيدەنت: «موڭعوليا شىڭعىس حان تۇلعاسىن حا­لىقارالىق ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن وتە ءتيىمدى پاي­­دالانىپ وتىر. ال ۇلى حاننىڭ ۇلكەن ۇلى – جوشىنىڭ مازارى قازاق جەرىندە تۇرعانىن بۇگىندە ەلىمىزدەگى جانە شەت­­ەلدەگى جۇرتشىلىقتىڭ كوبى بىلە بەرمەيدى. اتا-بابالاردىڭ اماناتىنا ادال بولۋ – بىزگە سىن. سوندىقتان ءبىز التىن وردانىڭ نەگىزىن قالاعان جوشى حاننىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋدى مىندەتتى تۇردە قولعا الۋىمىز قاجەت.ونىڭ تاريحي تۇلعاسىنا الەمنىڭ نازارىن اۋدارىپ, كەسەنەسىن مادەني تۋريزم نىسانىنا اينالدىرۋ – وتە ماڭىزدى مىندەت», دەپ ناقتى تاپسىرما بەرگەن ەدى. بۇدان كەيىن اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلىپ, جوشى حان كەشەنى پايدا­لانۋعا بەرىلدى. بىراق بۇل كەشەننىڭ دە كۇرمەۋلى تۇس­تارى بار­شىلىق.

بۇل تۋرالى «كەشەن كۇرمەۋىن شەشۋ كەرەك» («EQ», 30 مامىر, 2023 جىل) دەگەن ماقالامىزدا شىم-شىمداپ جەتكىزگەن ەدىك. كەشەندى كورۋگە قىزىعۋشىلىق كوپ. الايدا جول جاعدايى وتە ناشار, شاڭ, توزاڭ... كولىكتىڭ دوڭعالاعىنا دا وبال. دەمالىس ەمەس, قينالىسقا تۇسكەن تۋريست قانداي پىكىرمەن قايتاتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى. راس, جول سالىنىپ جاتىر, بىراق بيىل ەمەس, كەلەسى جىلى عانا بىتەدى. جوشى حان كەشەنىن جوسپارلاعان كەزدە «ەرتەڭ ەل مۇندا قانداي جولمەن كەلەدى؟ كەشەن قۇرىلىسىمەن قاتار جولدى دا دۇرىستايىق» دەپ ىسكە كىرىسكەندە, ەندىگى جۇرتشىلىق جايلى جولمەن جۇيتكىتىپ بارىپ-كەلىپ جاتقان بولار ەدى. جول رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلۋدا. وسىعان بايلانىس­تى قازىر كوپتىڭ كوكەيىندە ءبىر كۇدىك پەن ءبىر ءۇمىت بار. كۇدىگى – الدەبىر سەبەپپەن قارجىلاندىرۋ توقتاپ قالماسا ەكەن دەگەنگە تىرەلەدى. ءۇمىتى – رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت بولعاسىن جول قۇرىلىسى قارجىدان تاپشىلىق تارتپايدى دەگەنگە كەلەدى. ءلايىم, جاقسىعا ۇمىتتەنەيىك.

ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن جايلى جول قانداي كەرەك بولسا, ءۇزىلىسسىز بايلانىس تا سونداي قاجەت. اتتىڭ جالىندا, تۇيەنىڭ قومىندا جۇرە بەرەتىن باياعىنىڭ زامانى ەمەس, ۋاقىتقا ساي قىزمەت كورسەتىلمەسە بولمايدى. ۇلىتاۋ وڭىرىندەگى بايلانىستىڭ جاي-كۇيى قالاي؟ «اۋدان ورتالىعىنان 4-5 شاقىرىم جەردەگى دەمالىس ايماعىندا ۇيالى بايلانىس جوق» دەگەنگە سەنەسىز بە, جوق پا؟ ارينە, سەنبەيسىز. بىراق اقيقاتى سولاي. بايلانىس وپەراتورى كاسىپكەر ازاماتقا «ەگەر 500 مىڭ تەڭگەڭىزدى تولەسەڭىز, بايلانىس تاراتقىشتى سىزگە قاراي بۇرىپ بەرۋگە بولادى» دەيتىن كورىنەدى. ماسەلە وسىلاي شەشىلە مە؟ ەشقانداي بۇرۋسىز-اق اۋدان تەرريتورياسىن ۇيالى بايلانىس­پەن­ تولىق قامتيتىن جاعداي نەگە جاسالمايدى؟ وسىنداي سۇراعىمىزعا «قازىر ادامداردىڭ كوپشىلىگى بايلانىسى جوق جەر­لەرگە بارىپ دەمالعىسى كەلەدى» دەي­تىن جاۋاپ ەستىگەندە, بۇل ماسەلەمەن ەش­كىم­نىڭ اينالىسقىسى كەلمەيتىنىن تۇسىن­گەن­دەي بولدىق. جاماندىق شاقىر­عان­داي بول­ماساق تا, «اياق استىنان دارىگەر كو­مە­گى­ كەرەك بولىپ قالسا قايتەمىز؟» دە­گەن سۇرا­عى­مىزعا قانداي جاۋاپ بولار ەكەن؟..

­وبلىستا ءتۋريزمنىڭ تۇرالاپ تۇرعانى –  داۋ تۋدىرمايتىن اقيقات. مۇنى ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ كاسىپكەرلىك جانە ونەركاسىپ باسقارماسىنىڭ باسشىسى­ عازيز تولە­ۋوۆ­­تىڭ ءوزى دە ىشتەي مويىنداۋعا ءتيىستى. ويت­كەنى وبلىستا سىرتتان كەلەتىن تۋريس­تەر­دى اۋەجايدان نەمەسە تەمىرجول ۆوكزالىنان, اۆتوبۋس ساپارجايلارىنان اياعىن جەرگە تيگىزبەي كۇتىپ الىپ, باراتىن جەرىنە اپارىپ, قالتقىسىز قىزمەت كورسەتىپ, كوڭىلىن توق, وكپە-رەنىشىن جوق قىلىپ, كەرى شىعارىپ سالۋمەن اينالىساتىن تىم قۇرىعاندا ءبىر تۋريستىك اگەنتتىك جوق. وسىنداي جاعدايدا تۋريزم دامىپ جاتىر دەۋدىڭ قانداي رەتى بار؟ تۋريستىك وپەراتورلىق قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا ليتسەنزيا بەرۋ قىزمەتى وبلىستىڭ وزىندە شەشىلەدى. بىراق وسى ۋاقىتقا دەيىن بۇعان بىردە-ءبىر ءوتىنىم تۇسپەگەن كورىنەدى. اتالعان باسقارما وسىنداي تۋروپەراتوردىڭ قۇرىلۋىنا مۇددەلىلىك تانىتىپ, كاسىپ­كەرلەردى سوعان تارتا ءبىلۋى كەرەك قوي. بۇل رەتتە ولاردىڭ «ەشقانداي ءوتىنىم تۇسكەن جوق» دەپ جايباراقاتتىلىققا سالىنۋى تۇسىنىكسىز. تەك بۇل رەتتە عانا ەمەس.

ەلىمىزدە تۋريزم سالاسىن دامىتۋعا باعىت­تالعان جوبالارعا بىرنەشە مەملە­­كەت­تىك قولداۋ كوزدەلگەن. ايتا­لىق, كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ ساني­تا­ر­لىق-گيگيەنالىق توراپتاردى كۇتىپ-ۇستاۋ­عا ارنالعان شىعىندارىنىڭ ءبىر بولى­گىن وتەۋگە – 5 جىل بويى 83 300 تەڭ­گەدەن تولەۋ. سونداي-اق تۋريستىك قىز­مەتتى جۇزەگە اسىراتىن كاسىپكەرلىك سۋبەك­تىلەرىنە سىيىمدىلىعى جۇرگi­زۋشiنiڭ ورنىن قوسپاعاندا, سەگiز­دەن اسا ادام وتىراتىن ورنى بار اۆتوموبيل كولىك قۇرالدارىن ساتىپ الۋ بويىنشا شىعىن­داردىڭ 25%-ىن, جول بويىنداعى سەرۆيس وبەكتىلەرىن سالۋ بو­يىنشا شىعىنداردىڭ 10%-ىن, تۋريس­تىك­ قىزمەت وبەكتىلەرىن سالۋ, رەكونسترۋك­تسيا­لاۋ كەزىندەگى شىعىنداردىڭ 10%-ىن وتەۋ­ قاراستىرىلعان. وكىنىشكە قاراي, قازىر­گى تاڭدا وبلىستا مەملەكەتتىك قول­داۋ العىسى كەلەتىن بىردە-ءبىر ءوتى­نىش­ تۇسپەگەن كورىنەدى. بۇل ۇلىتاۋ وبلى­سى­نىڭ كاسىپكەرلىك جانە ونەركاسىپ باس­قارماسىنىڭ كاسىپكەرلەرمەن ءتيىس­تى­ دەڭگەيدە جۇمىس جۇرگىزە الماي وتىر­عا­نىن ايعاقتايدى.

وبلىستىق بيۋدجەتتەن «تۋريستىك قىزمەتتى رەتتەۋ» باعدارلاماسىنا بايلانىستى 2023 جىلعا 34,4 ملن تەڭگە قاراجات قاراستىرىلعان. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 12 ەسە كوپ. ارينە, قاراجاتتىڭ وبلىستىڭ تۋريستىك ءيميدجىن قالىپتاستىرۋ جانە ىلگەرىلەتۋ, سول ارقىلى وتاندىق جانە سىرتتان كەلۋشىلەر سانىن ارتتىرۋ ماقساتىن كوزدەپ بولىنەتىنى بەلگىلى. ەندى سول بولىنگەن قاراجاتقا قانداي شارۋالار اتقارىلۋدا؟ مامىر ايىنىڭ 19-21 كۇندەرى 22 مەملەكەتتەن 258 كومپانيا كەلىپ قاتىسقان الماتى قالاسىندا وتكەن «KITF-2023» كورمەسىنە ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ اتىنان كاسىپكەرلىك جانە ونەركاسىپ باسقارماسىنا قاتىستى تۋريزم ءبولىمى جانە «كوبەس-وتەۋ» قوعامدىق بىرلەستىگى «بىلەۋتى ەتنواۋىلى» جوباسىن ۇسىندى. ناتيجەسىندە, «كوبەس-وتەۋ» قوعا­م­دىق بىرلەستىگى «جىل تاڭداۋى اتالىمىن» جەڭىپ الدى. وڭىرگە تۋريس­تىك قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرۋ ءۇشىن مۇنداي مۇمكىندىكتى جىبەرمەگەن دۇرىس. ايماققا فوتوتۋر ۇيىمداستىرۋ, گيد-ەكسكۋرسوۆود ماماندىعىنا وقىتۋ, ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ تۋريستىك پورتالىن ازىرلەۋ, ۆيرتۋالدى 3D تۋرلارى بار ينتەراكتيۆتى البومدى ازىرلەۋ, قالتا كارتا, جولسەرىك كىتاپشا ازىرلەۋ جانە ت.ب. ءىس-شارالاردىڭ كەيبىرى جۇزەگە اسى­رىلسا, ەندى بىرقاتارى جىل اياعىنا دەيىن ورىندالماق. مۇنىڭ ءبارى, ارينە, ءبىر قاراعاندا دۇرىس, كەرەكتى-اق شارۋالار. ادەمىلەپ فوتوالبوم شىعارايىق, بىراق سۋرەتتە ادەمى بولىپ كورىنگەن نى­ساندارعا اپاراتىن جول, بايلانىس, كورسەتىلەتىن قىزمەت دۇرىستالماسا, جار­نا­ماعا سەنىپ كەلگەن تۋريستەردىڭ الدىندا كوزىمىزبەن جەر ءسۇزىپ قالمايمىز با؟ مۇنى دا كۇنىلگەرى ويلاي وتىرعان ابزال.

ۇلىتاۋعا كەلەتىن حالىق ەڭ الدىمەن تاريحي ورىنداردى, ەسكەرتكىشتەردى كورگىسى كەلەدى. ارينە, ولاردىڭ ۇلىتاۋ توڭىرە­گىندەگى 300-دەن اسا ەسكەرتكىشتىڭ ءبارىن بىردەي ارالاۋعا قۇلشىنىس تانىتا قوي­ماسى جانە راس. ەڭ باستى-باستى دەگەن نىسانداردىڭ تاريحي قۇندىلىعىنا قوسا تارتىمدىلىعى دا بولۋعا ءتيىس. مىسالى, ۇلىتاۋدان 20-25 شاقىرىمداي جەردە حان ورداسى بار. باراتىن جول­دىڭ 7-8 شاقىرىمى قيقى-جيقى. وسى­نى­ اۋداننىڭ كۇشىمەن دە دۇرىستاپ قويۋ­عا بولار ەدى. بۇل دا تۇك ەمەس-اۋ... سون­شاما جەردەن ات ارىلتىپ كەلگەندە­ سول حان ورداسىندا ەل كورەتىندەي نە بار؟ بەرتىندە قويىلعان «حانتاعى» عانا, باسقا ەشتەڭە جوق. تاريحي ورىن, باياعى حاندارىمىزدىڭ تابانىنىڭ ءىزى قالعان, رۋحى سىڭگەن وردانى قالپىنا كەلتىرمەسەك تە, سوعان سايكەستەندىرىلگەن ساۋلەتتىك نىساندار بولۋ كەرەك ەمەس پە؟ بۇل جەرگە 90-جىلداردىڭ باس كەزىندە حانتاعىن ورناتقان سوڭ, بار جۇمىس سونىمەن بىتتىگە سانالعان ءتارىزدى. ورداسى جوق حانتاعى بولمايتىنىن تۇسىنەتىن ۋاقىت جەتكەن جوق پا؟

ۇلىتاۋ ايماعىنداعى جۇرتشىلىقتى جارناما جاساماي-اق وزىنە تارتىپ تۇرا­تىن نىسانداردىڭ ءبىرى – تەرەكتى اۋليە ەسكەرتكىشى. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءى مىڭ جىلدىقتىڭ اقىرعى كەزى مەن جاڭا ءداۋىردىڭ باس كەزىنە جاتقىزىلاتىن ەسكەرتكىش تاسقا بەدەرلەنگەن سۋرەتتەرىمەن ەرەكشە. قانشاما جىلدار, داۋىرلەردەن امان-ساۋ جەتكەن جادىگەردەن 80-جىلداردىڭ ورتاسىندا, ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا ايى­رى­لىپ تا قالا جازداعانىمىز بار. پايدا قۋعان پارىقسىزداردىڭ ءبىرى ەسكەرتكىش ورنالاسقان جەردىڭ تاسىن كادەگە جاراتپاق بولىپ كادىمگىدەي ءدارى قويىپ, جارىلىس جاساعان. دەس بەرگەندە, مۇنى قۇلاعى شالىپ قالعان اقىن, جۋرناليست سايلاۋحان ناكەنوۆ اعامىز سول كەزدەگى جەزقازعان وبلىستىق كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى شارىپبەك شارداربەكوۆكە بارعان. شاكەڭ شالت قيمىلداپ, بەيباستاقتىققا دەرەۋ توقتام سالعان. «ساكەڭ مەن شاكەڭ بولماعاندا ەندىگى تەرەكتى اۋليەنىڭ ورنىن سيپاپ قالاتىن ەدىك» دەگەندى جەزقازعاننىڭ زيا­لى­ قاۋىمى الىگە دەيىن ايتىپ وتىرادى. سول تەرەكتى اۋليە مەملەكەت تارا­پى­نان ءالى قاراۋسىز جاتىر. ويدان دا, قىر­دان دا مۇندا اعىلىپ كەلىپ جاتاتىن ادام قاراسىندا شەك جوق. ولارعا باس-كوز بولىپ, ەسكەرتكىشتىڭ ءمانىن ءتۇسىن­دىرىپ تە, سۋرەتتەردىڭ ب ۇلىنشىلىككە ۇشىرا­ماۋىن قاداعالاپ تا جۇرگەن ەشكىم جوق. بۇل تۋرا­لى ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ مادە­نيەت, تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باس­قارما­سىنىڭ باس­شىسى ءانۋار ومار ولكە­دە­گى 300-دەن­­ اسا تاريحي نىسانداردىڭ بىل­تىر­عا­ دەيىن قاراعاندى وبلىسىنا قارا­عا­نىن, ولاردى ۇلىتاۋ وبلىسىنا قايتا تىركەتۋ جۇمىستارىنىڭ ءالى دە ءجۇرىپ جاتقانىن العا تارتا وتىرىپ, تەرەكتى اۋليە ەسكەرتكىشىن كۇتىپ-ۇستاۋ­عا قارجى قاراستىرا المايتىنىن ايتتى. بىراق ناق وسى ەسكەرتكىش قازىر قارا­عاندىعا ەمەس ۇلىتاۋ وبلىسىنا قاراي­تىنىن دا جاسىرمادى.

ۇلىتاۋ – تاريحىمەن عانا ەمەس, تابي­عا­­ت­ى­مەن دە ەرەكشە. اۋليەتاۋدىڭ بيى­گى­نە كوتەرىلىپ اقشا بۇلتتاردى الاقا­نى­ڭا قوندىرىپ تۇرساڭ... ەدىگە مەن توق­تامىستىڭ ماڭگىلىككە تۇراق­تاعان شىڭىنا شى­عىپ, ۇلى تۇلعا­لاردىڭ رۋحىنا ءتاۋ ەتىپ, دۇعا باعىش­تاساڭ... كۇمىسبۇلاقتىڭ سۋى­نان ءدام تا­تىپ, سونىڭ قاسىنداعى كوك­بورى ەسكەرت­كىشىنىڭ قاسىندا تۇرىپ, سۋرەت­كە­ تۇسسەڭ... تاۋدىڭ ەتەگىندەگى قىسى-جازى توقتاماستان اعىپ جاتاتىن تاس­بۇلاق­تى­ تاماشالاساڭ... ايتا بەرسەڭ تابي­عات­تىڭ مۇنداي تاماشالارى دا كوپ قوي. اينالىپ كەلگەندە, سولاردىڭ بارىن­دە­ زاماناۋي بەينە-بەدەر بولسا, قىزمەت كور­سەتىلسە دەيسىڭ عوي.

ايماقتاعى الپاۋىت كومپانيا –  «قازاق­­­­مىس كورپوراتسياسى» جشس اۋليە­تاۋ­دىڭ شىعار باسىنا باسپالداق ورناتۋ,­ كۇمىس­بۇلاق, تاسبۇلاقتىڭ ماڭايىن ابات­تان­دىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 80 ملن­ تەڭگە ينۆەستيتسيا سالۋعا نيەتتى ەكەنىن مالىمدەدى.

ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ كاسىپكەرلىك جانە ونەركاسىپ باسقارماسىنىڭ باسشىسى­ ع.تولەۋوۆتىڭ ايتۋىنشا, كورپوراتسيا اتال­عان جوبالاردىڭ سمەتالىق-جوبالاۋ قۇجات­تارىن ازىرلەۋدە. ال جوبالاردىڭ جۇزە­گە اساتىن مەرزىمى 2023 جىلدىڭ 4 توق­سانى دەپ كورسەتىلگەن. ۇلگەرە الار ما­ ەكەن؟ جوبا قاعاز كۇيىندە قالىپ قوي­ماي ما؟ وسىنداي دا سۇراقتار بار. بىراق كۇدىك­تى ۇمىتكە جەڭدىرگىمىز كەلەدى. ەگەر بۇل جوبالار جۇزەگە اسسا, ايماقتاعى ءتۋريزم­نىڭ دامۋىنا قوسىلعان قوماقتى ۇلەس­ بولاتىنى ءسوزسىز. بالكىم, سوندا تۇرا­لاپ تۇرعان تۋريزم جاندانار ما ەدى؟

ۇلىتاۋ وبلىسى