جاڭا ءتاريفتى حالىقتىڭ قالتاسى كوتەرە مە؟

ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ 2023 جىلعى 26 مامىرداعى بۇيرىعىمەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ شەكتى تاريفتەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. تاريفتەردى تۇزەتۋ ەنەرگيا ءوندىرۋشى تاۋەلسىز ۇيىمدار ءۇشىن وتىن قۇنىنىڭ وسۋىمەن جانە الداعى كۇزگى-قىسقى كەزەڭگە دايىندىقپەن بايلانىستى. ورتاشا ءوسىم 17 پايىز دەڭگەيىندە بولجانۋدا. ماسەلەن, «ريددەر جەو» ءتاريفتى ءبىر كۆت/ساع ءۇشىن – 13,93 تەڭگەدەن 18,17 تەڭگەگە دەيىن, ەكىباستۇز گرەس-2 — كۆت/ساع 8,59-دان 11,20 تەڭگەگە دەيىن كوتەرەدى. «الماتى ەلەكتر ستانسالارى» كۆت/ساع ءۇشىن – 11,19 تەڭگەدەن 14,02 تەڭگەگە, سەمەي قالاسىنىڭ «تەپلوكوممۋنەنەرگو» مكك – كۆت/ساع ءۇشىن 8,05 تەڭگەدەن 19,25 تەڭگەگە, «قاراعاندى ەنەرگوتسەنتر» جشس – كۆت/ساع ءۇشىن 9,86 تەڭگەدەن 12,64 تەڭگەگە دەيىن كوتەرەمىز دەپ وتىر. تاريفتەردىڭ كوتەرىلۋىن نەگىزدەۋ ءۇشىن ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى بىرقاتار دالەل كەلتىردى. اتاپ ايتقاندا, «بوگاتىر-كومىر» رازرەزىنەن الىناتىن كومىر باعاسى قىمباتتايدى دەگەن ءسوز بار.

استانا قالاسىنا تيەسىلى ەنەرگو­نارىقتىڭ تەڭ جارتىسىن يەمدەنىپ وتىرعان «استاناەنەرگوسبىت» شەكتى باعانى تۇرعىندارعا 33 پايىزعا – 19,58 تەڭگەگە, ال بيزنەسكە كيلوۆات ساعات ءۇشىن 27,13 تەڭگەگە كوتەرەمىز دەپ وتىر.

ال «الماتىەنەرگوسبىتتىڭ» تابەتى ازىرگە تومەندەۋ. ولار ساتۋ ءتاريفىن ورتا ەسەپپەن 18,4%-عا, كيلوۆاتت-ساعات ءۇشىن 26,26 تەڭگەگە دەيىن كوتەرمەك. وسى جىلدىڭ قاڭتارىندا بول­شەك ساۋ­دا كومپانيالارى تاريفتەرىن كوتەرىپ ۇلگەردى. ولار بۇل شەشىمىن بيزنەستى دامىتۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىندادى دەپ وتىر. سەبەبى قولدانىستاعى تاريف شىعىندى اقتاماي, ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنا كەدەرگى كەلتىرەدى.

ساراپشىلار 1 شىلدەدەن كەيىن ەنەرگونارىقتاعى باعانىڭ بەتالىسى ايقىندالىپ قالاتىنىن ايتىپ وتىر.

ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ 2023 جىلعى 6 ماۋسىمداعى «ەلەكتر ەنەرگياسىن بىرىڭعاي ساتىپ الۋشىنى انىقتاۋ تۋرالى» بۇيرىعى بەكىتىلدى. بۇيرىقپەن «جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن قولداۋدىڭ ەسەپ ايىرىسۋ-قارجى ورتا­لىعى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەستىگى ەلەكتر ەنەرگياسىن بىرىڭ­عا­ي­ ساتىپ الۋشى بولىپ بەكىتىلدى. ەنەر­­گەتيكا مينيسترلىگىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى اكىمشىلىك رەفورما بويىنشا قابىلدانعان تۇزەتۋلەرگە ساي­كەس­ بىرىڭعاي ساتىپ الۋشىنى انىقتاۋ وكى­لەت­تىگى بەرىلدى.

ەلەكتر ەنەرگياسىن بىرىڭعاي ساتىپ الۋشى ورتالىقتاندىرىلعان تەندەرلەردىڭ ەلەكتروندىق الاڭىندا ونى وتكىزۋ ارقىلى وتاندىق ەلەكتر ستانسالارىنان ەلەكتر ەنەرگياسىن­ جوسپارلى ساتىپ الۋدى ءبىر كۇن بۇرىن جۇزەگە اسىرادى. ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار ەندى ەلەكتر ەنەرگيا­سىن تىكەلەي ستانسالاردان ساتىپ الا المايدى. حالىققا ەنەرگيا ساتاتىن ايماقتىق «ەنەرگوسبىت» جشس دە مۇنداي مۇمكىندىكتەن ايىرىلىپ قالدى. جەو مەن گرەس-ءتىڭ ەنەرگياسىن جاڭا مەملەكەتتىك كومپانيا ساتىپ الادى. ال بۇل 1 شىلدەدەن باس­تاپ كوتەرىلەتىن شەكتى دەپ اتالاتىن بىرىڭعاي تاريف بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى جاعدايدى تولىق باقىلاۋعا الدى. ال مەملەكەتتىڭ ءبىر رەتتىك ساتىپ الۋى سۇرانىسپەن تەڭەستىرىلىپ, جىلۋ ەلەكتر جانە سۋ ەلەكتر ستانسالارىنا دامۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ەسەپتەيدى.

ەنەرگونارىققا قاتىستى وتكەن رەفورمالاردىڭ ناقتى ناتيجە بەرە الماعانىن, قۇرىلتايشىلارعا تەك قالتاسىن قالىڭداتۋعا عانا مۇمكىندىك بەرىپ, سالانىڭ كوشىن تەجەگەنى ەندى اشىق ايتىلىپ جاتىر.

ەسكە سالايىق, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋشى قۇرىلعانعا دەيىن بيزنەس ەكىجاقتى كەلىسىمدەر بويىنشا ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتىپ الىپ كەلدى. بىراق ماينينگ كومپانيالاردىڭ نەمەسە باسقا دا كومپانيالاردىڭ نارىققا كەلۋى جاعدايدى وزگەرتىپ جىبەردى. ەندى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋشى نارىقتا ءتارتىپ ورناتادى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىرمىز. ەندى جاڭا كومپانيا, مەملەكەتتىك باقىلاۋشى رەتىندە جەو مەن گەس-ءتىڭ­­ «جاڭا قوجايىندارىنا» ويىنا كەل­­گەننىڭ ءبارىن جۇزەگە اسىرا بەرۋىنە مۇمكىندىك ۇسىنا قويماس دەپ وتىرمىز.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەنەرگونارىقتاعى ويىن­شى­لاردىڭ بارىنە ينفرا­قۇرىلىمدى جاڭعىرتۋدى, قۋاتتىلىقتى ارتتىرۋدى تاپ­سىردى. ەگەر ولار «ويىنشى» مار­تە­­بەسىنەن ايىرىلىپ قالعىسى كەلمەسە, پايداسىن قالتاسىنا ەمەس, ينۆەس­تيتسيالاۋعا قاراي باعىتتاۋى كەرەك.

ەكىباستۇزدا جىلۋ ەلەكتر ورتالى­عىن­داعى بىرنەشە قازاناگرەگات توقتاپ, تۇر­عىنداردىڭ جىلۋسىز قالعاننان كەيىن قوعام بەلسەندىلەرى مەن دەپۋتاتتار ەنەرگەتيكالىق وليگارحتارعا قاتتى شۇي­لىكتى, ءتىپتى اكتيۆتەرىن مەملەكەتكە قاي­تارۋ تۋرالى ۇندەۋلەر دە بولدى. ال تاۋەلسىز ساراپشىلار مەن ماماندار ءتاريفتى ەكى-ءۇش ەسە كوتەرسەك قانا بۇل تىعى­رىقتان شىعا الامىز دەۋدەن تانبا­دى. بۇل شەشىمنىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپار­­مايتىنى, ينفلياتسيانىڭ ىرىق بەر­­مەي كەتۋىنە سەبەپ بولاتىنى دا ايتىل­دى.

مەملەكەتتiك بiرىڭعاي ساتىپ الۋشى دا دەلدال رەتiندە ونەركاسiپتiك كاسiپورىنداردان جانە ەنەرگيا ساتۋشىلاردان تۇسكەن مارجانى جيناقتاپ, اقشانى ەنەرگەتيكالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتايتىن قۇزىرەت بار. انتي­مونوپوليستەر نارىقتا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋشىنىڭ ۇستەم­دىك ەتۋىن قۇپ كورمەي وتىر. سەبەبى جاڭا كومپانيانىڭ ۇستانىمىندا ءالى ايقىندىلىق جوق. «بىرىڭعاي ساتىپ­ الۋ­شىنىڭ» دەلدالدىق ۇلەسىنىڭ مول­شە­رى كورسەتىلمەگەن. 1 شىلدەدەن باس­تاپ جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى مەن سۋ ەلەكتر ستانسالارىنىڭ ساتۋ تاريفتەرى كوتە­رىلۋى, بولشەك ساۋدا ورىندارىنىڭ تاريف­تەرى وزگەرىسسىز قالۋىنا بايلانىس­تى ءبىر-بىرىنە قارسى تۇراتىن پىكىرلەر كوبەيىپ كەتتى.

«استاناەنەرگوسبىت» جشس سارا­لان­عان­ تاريفتەرگە بايلانىستى كەلتى­رىلگەن شى­عىننىڭ بەتالىسى وزدەرىنە قيىن تيە­تىنىن ايتىپ جاتىر. بۇل جولى سالماق بيزنەس وكىلدەرىنە تۇسەدى. تۇرعىندارعا ارنال­عان تاريف بيزنەس ەسەبىنەن جەڭىل­دە­نەيىن دەپ تۇر.

دەپۋتات اسقار سادىقوۆ مامىر ايىن­دا ۇكىمەتكە جولداعان ساۋالىندا ەنەرگيا ساتاتىن كومپانيالاردى «ەلدىڭ ەنەرگەتيكا جۇيەسىنە جابىسىپ قالعان پارازيتتەر» دەپ اتادى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, دەلدالدار ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋشى كومپانيا­لاردان مونوپوليالىق جولمەن ساتىپ الىپ, حالىققا, كاسىپورىندارعا 4-20 ەسە قىمبات باعاعا قايتا ساتىپ, تەك قارجىلىق اعىنداردى ەسەپكە الۋمەن عانا اينالىسادى. بىراق دەپۋتاتتىڭ ۇسىنىسى «دەلدال كومپانيالاردى»­ جويۋ كەرەك دەگەن پىكىردەن ءارى اسا المادى. وسىعان دەيىنگى ەنەرگوسايا­سات جەكە سەكتوردىڭ نارىقتى مەملەكەتتىڭ باقىلاۋىنسىز بيلەپ-توستەۋىنە, اكتسيونەرلەرىنىڭ كوبىرەك پايدا تابۋىنا جول بەردى. قازىر نارىقتىڭ كەيبىر سەگمەنتتەرىندەگى جاعدايدى باقىلاۋعا مۇمكىندىك تۋىپ, جاعداي ءبىر قالىپقا تۇسە باستادى. ەندى بىزگە قاجەتى اسىرا سىلتەۋگە جول بەرمەۋ... قازىرگى ءتاريفتىڭ دەڭگەيى نارىقتىڭ وسى سەگمەنتىنىڭ ىرگەتاسى بولۋى كەرەك. جاڭا باعالار ءوندىرىستىڭ رەنتابەلدىلىگىن ساقتاۋعا كومەكتەسەدى, ەكىنشىسى – رەفورمالار كەزەڭىندە باعا الشاقتىعىن بولدىرماۋعا جول اشادى. ازىرگە باعانى كوتەرۋگە ءتورت مونو­پوليست ءوتىنىم بەردى. دەپۋتاتتار مەن قوعام بەلسەندىلەرى كوزگە ءتۇسىپ, ۇپايىن تۇگەندەپ الۋعا تىرىسىپ جاتىر. ەنەرگەتيكالىق ساراپشى, ەكونوميست, كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ تاريفتەرى جونىندەگى ازاماتتىق كەڭەستىڭ مۇشەسى اسەت ناۋرىزباەۆ تاريفتەردى قالىپتاستىرۋدىڭ نارىقتىق سحەماسىن جاقتايدى.

ءا.ناۋرىزباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىر كيلوۆاتت-ساعاتتىڭ باعاسى نەبارى 6 تەڭگەگە كوتەرىلەدى.

«باعاسى اۋكتسيون ارقىلى قوسى­لا­تىن جاڭارتىلاتىن ەنەرگيانى الايىق. ەنەرگيانىڭ كوتەرمە باعاسى 13-تەن 16 كيلوۆاتت-ساعاتقا دەيىن, ياعني نارىقتاعى باعا ءبىر كيلوۆاتت-ساعات ءۇشىن 30 تەڭگەدەن اسپايدى. تيىسىنشە, نارىقتىق نەگىزدە ءتاريفتى قالىپتاستىرۋ, باعا جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنەن جوعارى بولۋى مۇمكىن ەمەس, ياعني كومىر مەن گازدىڭ كوتەرمە باعاسى 16 كيلوۆاتت ساعاتتان اسپاۋى كەرەك», دەدى ەنەرگەتيك.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, كوپ جىل بويى تاريف دۇرىس قالىپتاسپادى, جاساندى تۇردە تومەندەتىلگەن, بۇل – ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋىنا جانە قارجىنىڭ تاپشىلىعىنا اكەلگەن. مۇنداي جاعداي, ەكونوميستىڭ ايتۋىنشا, قالتاسى تومەن اعايىن ەمەس, قالتالى توپ ءۇشىن ءتيىمدى. ەندى ەكونوميست اتاپ وتكەندەي, ءتاريفتى كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوتەرۋ كەرەك, بۇل تاريفتەردىڭ نارىقتىق قۇنىن ايقان­داپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەڭ باس­تىسى,  جىلۋ جەلىلەرىن جاڭعىرتىپ الۋعا جول اشىلىپ تۇر. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, جاڭا تاريف تۇرعىندارعا جىلۋ مەن جارىقتى ۇنەمدەۋدى, جانە قالاي باقىلاۋ قاجەتتىگىن ۇيرەنۋ ءۇشىن قاجەت. قازىر جەكە سەكتوردا دا, پاتەرلەردە دە جىلۋ شىعىنى مۇلدەم باقىلانبايدى. ء«بىز جىلۋدى وتە قيسىنسىز جۇمسايمىز. ەۋروپا مەن اقش-تا قىستا ۇيلەردەگى تەمپەراتۋرا +18, ال بىزدە بارلىعى 22 گرادۋس­تان جوعارى تۇرادى. جىلۋعا ءتاريفتى كۇرت كوتەرسەك, ەنەرگيانى قالاي ازايتۋ قاجەتتىگىن تۇرعىنداردىڭ وزدەرى ۇيرەتەدى», دەيدى ءا.ناۋرىزباەۆ.

تاۋەلسىز ساراپشى پەتر سۆويكتىڭ ايتۋىنشا, ەلەكتر ەنەرگياسى نارى­­عىندا تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ – تەڭ­گە­رىمدەۋشى ەلەكتر ەنەرگياسى­ نارى­عى­نىڭ قالىپ­تا­سۋىنا جول اشادى. قازىر ەنەرگەتيكا سالاسى بىرنەشە سەبەپكە بايلانىستى كۇردەلى, جۇيەلى داعدارىستىڭ قىسپاعىندا تۇر. جۇيە نارىقتىق جاعدايعا بەيىمدەلىپ, قۇرىل­ماعان, بىراق ول نارىقتىق جۇيەگە وتكەننەن كەيىن, ەنەرگەتيكالىق سالاعا اۋادان پايدا جاساۋعا بولادى دەپ قارايتىندار كوبەيدى. بارلىق اقپارات تەك مونو­پو­ليستەردىڭ ءوز سوزىنەن شىعادى, بىراق مينيسترلىكتىڭ ونىڭ قانشالىقتى سەنىمدى ەكەنىن تەكسەرۋگە مۇمكىندىگى جوق. تاريفتەردى رەتتەۋ تەتىگى نارىق زاڭىنا بەيىمدەلە المادى, ولار 5-7 جىلعا بەكىتىلدى. بۇل شەشىم نارىقتىڭ بەتالىسىن اينالاداعى جاعدايمەن ۇيلەستىرۋگە مۇمكىندىك بەرگەن جوق. بۇل شەشىم نارىقتى وليگوپوليستىك نارىققا اينالدىردى. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, بۇل نارىق ەمەس, ەلەكتر ەنەرگياسىن قاراپايىم ءبولىسۋ. تاراتىپ ايتقاندا, قالتالىلار ەلەكتر ەنەرگيا­سىن ادەتتەگىدەن بىرنەشە ەسە تومەن تاريفپەن ءبولىسىپ الۋعا مۇمكىندىك بەردى. ونىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاندا رەتتەۋ ساياساتىن بارلىق ۇدەرىسكە جاۋاپ بەرەتىن ءبىر عانا مەملەكەتتىك ورگاننىڭ شەڭبەرىندە قۇرۋ قاجەت. سەبەبى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ قاي تاراپتىڭ موينىندا ەكەنى دە ب ۇلىڭعىر بولىپ كەتتى. ونەركاسىپتىك تاريفتەردى ەنەر­گەتيكا مينيسترلىگى بەكىتسە, جوعا­رى­ ۆولتتى, جۇيەارالىق بەرۋ, تارا­تۋ­ جانە شارۋاشىلىق-تۇرمىستىق اقى­ تاريفتەرىن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيس­تر­لى­گى جانىنداعى تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتى بەكىتەدى. وسىلايشا, سالا ەكى رەتتەۋشى اراسىندا بولىنگەن. تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كومي­تە­تى (تمرك) ەنەرگيانىڭ دامۋىنا ەش قا­تىسى جوق. تەك تاريفتەردى بەكىتەدى, بولدى. ال ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىندە ونداي قۇزىرەت جوق.

...مىنە, ازىرشە ءتاريفتى تالقىلاۋدى وسى جەردەن ءتامامداۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. بىراق ء«تاريفتىڭ جاڭا دەڭگەيىن ەكونوميكا مەن حالىقتىڭ قالتاسى كوتەرە الا ما؟» دەگەن ساۋال كوكەيدە قالا بەردى...