ءمامس: ءۇش جىلدا نە وزگەردى؟

– ءمامس جۇيەسىنىڭ ەنگىزىلگەنىنە 3 جىلدان استى. دەسەك تە, ساقتان­دى­رىلعان ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك جەلى­دە جازعان سىن-پىكىرىن وقىپ, حا­لىقتى «ساپالى مەديتسينالىق كومەك­پەن قامتۋ جاعى اقساپ تۇر ەكەن عوي» دەگەن ويدا قالاسىڭ. ەل يگىلىگى ءۇشىن ىسكە اسقان جۇيەدە شيكىلىك بولماۋعا ءتيىس ەدى. سىزدىڭشە ماسەلە نەدە؟

– ءوزىڭىز ايتقان ءۇش جارىم جىلدىڭ ەكى جارىم جىلى كوۆيدپەن كۇرەسكە كەت­تى. بۇل كەزدە حالىق مەديتسينالىق ساق­تان­دىرۋدىڭ پايداسىن كورە المادى, ايىر­ماشىلىقتى دا سەزىنگەن جوق. ويت­كەنى سول ءبىر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە دەن­ساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى دە, مەدي­تسينالىق ساقتاندىرۋ قورى دا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار دا پاندەميامەن الىستى.

قازىردىڭ وزىندە ءمامس جۇيەسىنىڭ يگىلىگىن كورىپ, تيىمدىلىگىنە كوز جەتكىز­گەن ادام كوپ. ويتكەنى قىم­بات مە­دي­تسينالىق تەحنولوگيالار­عا دەگەن قول­جەتىمدىلىكتىڭ ارتقانىن كو­رىپ وتىرمىز. قارجى ەكى جارىم ەسە ءوستى. سوعان ساي جوعارى تەحنولوگيالىق جۇرەك-قان تامىرلارى, نەيروحيرۋرگيالىق وپە­راتسيالارعا, ترانسپلانتاتسيالارعا بۇ­رىن­عىمەن سالىستىرعاندا 4 ەسە كوپ قارجى قۇيىلىپ جاتىر. وپەراتسيالار مولشەرى 5 ەسە ارتتى. ينتەرۆەنتسيالىق كارديولوگيانى ايتاتىن بولساق, بىل­تىردىڭ وزىندە ستەنتتەۋ ارقىلى 25 مىڭ ادام ءومىرىن ساقتاپ قالدى. سونداي-اق بۇرىن بۋىندى اۋىستىرۋ وپەراتسياسى ەلىمىزدە مۇلدە جاسالمايتىن. حالىق باعاسى قىمبات قىزمەتتى شەتەلگە بارىپ ءوز قالتاسىنان تولەپ جاساتاتىن. قازىر قىمبات وپەراتسيالاردىڭ ورتاشا باعاسى 6 ميلليون تەڭگە تۇرادى. وپەراتسيا­دان كەيىن ازاماتتار وڭالتۋدان وتەدى. ساق­تاندىرىلعان ازاماتتار تولەگەن جارنا كولەمىنە قاراماي, مەديتسينالىق كورسەتكىشتەرى بولسا, بارلىق قىزمەتتى ءمامس اياسىندا الا الادى.

مىسالى ەكستراكورپورالدى ۇرىق­تاندىرۋدى (ەكۇ) الايىق. مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى ەنگىزىلمەس بۇرىن, ەل بويىنشا جىلىنا 1 مىڭ كۆوتا بولىنە­تىن. قازىر ول 7 ەسە ارتىپ, 7 مىڭعا جەتىپ وتىر. ەكى جىلدا 14 مىڭ كۆوتا بەرىلىپ, ناتيجەسىندە 3 200 بالا دۇنيەگە كەلدى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, بالاسىز ۇيدە بەرەكە دە بولمايدى. سوندىقتان بۇل دا ءبىر جەتىستىك دەپ ەسەپتەيمىز. 2019 جىلى ءمامس جۇيەسى ەنگىزىلگەنگە دەيىن 190 مىڭداي كت, مرت قىزمەتتەرى كورسەتىلدى. ال بىلتىرعى جىلدىڭ ناتيجەسى بويىنشا قازاقستاندىقتار 1 ملن 300 مىڭ كت مەن مرت-نى ءمامس شەڭبەرىندە وتكەن.

– بىراق مەديتسينالىق قىزمەتتى ءمامس اياسىندا تەگىن الۋ ءۇشىن كۇتۋ كەرەك قوي. كەيدە 2-3 اي كۇتۋگە تۋرا كەلەدى. ال اقىلى بولسا, سول كۇنى-اق جا­ساپ بەرۋگە دايىن. بۇعان نە دەيسىز؟

– 2-3 اي كۇتۋ كەرەك دەگەن جالعان اقپا­راتتى تاراتقان ادامدار سوڭعى رەت قاشان دارىگەر قابىلداۋىندا بولدى ەكەن؟ ۋچاسكەلىك دارىگەرلەر ءارى اسسا اپتا ىشىندە, ال بەيىندى ماماندار 3-4 كۇننىڭ ىشىندە قابىلدايدى. كەيبىر مەديتسينالىق ۇيىمداردا كەرەك ماماندار نەمەسە قۇرال-جابدىقتار بولماۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا دارىگەر بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيتىن ۇيىمعا جولداما بەرىپ, بارلىق تەكسەرۋدى تەگىن وتكى­زۋى كەرەك. قانداي دا ءبىر قىزمەتتى اقى­لى ءوت دەسە, كەلىسىم بەرمەگەن ابزال. مۇنداي تۇسىنىكسىز جاعدايلاردا ەمحا­نانىڭ «پاتسيەنتتەردى قولداۋ» قىزمەتىنە جۇگىنۋ كەرەك. ال ول جەردەن ماردىمدى جاۋاپ الا الماسا, الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنا حابار­لاسقان دۇرىس.

مەديتسينالىق مەكەمەگە بولىنگەن قارجىنى جەتكىزۋ, ونى دۇرىس پايدالانۋ سول مەكەمەنىڭ باس دارىگەرى مەن مەنەدجەرىنە بايلانىستى. مىسالى, كوپ اۋرۋدى ءمامس جۇيەسىنە جۇگىنبەي, مەملەكەت ۇسىنعان تەگىن كەپىلدى كولەم اياسىندا ەمدەۋگە بولادى.

– ەلدە 3 ميلليوننان استام ادام ساقتاندىرىلماعان. ياعني ولار ەمدەل­مەيدى دەگەن ءسوز بە؟

– بۇل جاڭساق پىكىر. ولار ءمامس جۇيەسىنە كىرمەسە دە, مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن مەديتسينالىق كومەككە تەگىن جۇ­گىنە الادى. وعان جەدەل مەديتسينالىق كومەك, سانيتارلىق اۆياتسيا, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار اۋرۋلار – جيتس, تۋبەركۋلەز, ونكولوگيا كىرەدى. سونىمەن قا­تار 25 ديناميكالىق باقىلاۋعا جاتاتىن اۋرۋلار – جۇرەك اۋرۋلارى, ينفاركت, ينسۋلت سياقتى اۋرۋ تۇرلەرى بار. وسىنىڭ بارلىعىن ازاماتتار تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدى كولەمى شەڭبەرىندە الادى. ءيا, ەلىمىزدە 3 ميلليوننان استام ازامات ساقتاندىرىلما­عان. الايدا كوپشىلىك مۇنىڭ بارلىعى ءمامس-ءتىڭ ولقىلىعى دەپ قارايدى. مەن مۇنى جالپى جۇيەنىڭ ماسەلەسى دەر دە ەدىم. ەل ازاماتتارىن مەديتسينا­لىق ساقتاندىرۋمەن تولىق قامتۋعا كىمدەر جاۋاپتى؟ ارينە, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى, قارجى مينيسترلىگى, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى. ايتارىم, وسى 3 ميلليون ادامنىڭ بارلىعى جۇمىسسىز جۇرگەن جوق. اراسىندا جۇمىس ىستەپ, سالىق تولەمەيتىندەر بار. ەگەر ازاماتتىڭ تابىس كوزى بولسا, زاڭدى تۇردە تابىسىنان سالىق پەن جارنا تولەۋگە مىندەتتى. ولاردى سالىق ورگاندارى تەكسەرۋ قاجەت. ال جۇمىسپەن قامتۋ جەرگىلىكتى بيلىك پەن ەڭبەك مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرەتىنە كىرەدى. بايقاساق, ۇنەمى وسىنشاما جۇمىس ورنى اشىلدى دەپ ەسەپ بەرىپ جاتادى. جۇمىس ورىندارى كوپتەپ اشىلسا, نەلىكتەن ساق­تاندىرىلماعان ازاماتتاردىڭ سانى ازايماي تۇر؟

كوپتەگەن كاسىپكەر سالىق تولەۋدەن جالتارىپ, جالاقىنى زاڭسىز تۇردە, ياعني قولما-قول تولەيدى. ايتالىق, ەلىمىزدە تاعى كەڭ دامىعان سالانىڭ ءبىرى – تاكسي قىزمەتى. قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن تاكسي جۇرگىزۋشىلەرى ءمامس ءۇشىن تولەم جاسامايدى. بىراق الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءبىر ايلىق تابىسىم 1 ميلليون تەڭگە دەپ ماقتانىپ جاتادى. سوندا ولار ايى­نا
1 750 تەڭگە تولەۋگە ق ۇلىقسىز. باس اۋى­رىپ, بالتىر سىزداعان كەزدە عانا, ء«مامس-كە تولەمدى قالاي جاسايىن؟» دەپ بايبالام سالاتىن ازاماتتار بار. قوردىڭ بىردەن-ءبىر ماقساتى – بارلىق ازاماتتىڭ تولەگەن جارناسىن ەسكەرە وتىرىپ, مەديتسينالىق كومەككە جۇگىنەتىن ازاماتتىڭ ەمىن تولەۋ.

ال ەش جەردە جۇمىس ىستەمەيتىن, تابىس كوزى جوق ازاماتتار تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا بارىپ, «جۇمىسسىز» رەتىندە تىركەلۋى كەرەك. رەسمي تىركەلگەن سوڭ, ولار 15 جە­ڭىلدىك ساناتىنا كىرەدى دە, ءمامس اياسىندا مەديتسينالىق كومەك الادى. جۇ­مىسپەن قامتۋ ورتالىعى ولارعا 3 اي بويى ءتۇرلى جۇمىستى ۇسىنادى. ەگەر ول ءوز ەركىمەن سول ۆاكانسيالاردىڭ بىرەۋىن تاڭداپ, جۇمىسقا شىقپايتىن بولسا, دەربەس تولەۋشى رەتىندە وزىنە جارنا تولەي الادى. وسى ازاماتتارعا الدىن الا الداعى 1 جىلعا, ءار ايعا 3 500 تەڭگەدەن تولەپ, مارتەبە الۋ مۇمكىندىگى بەرىلەدى. سونىمەن بىرگە اۋىل ازاماتتارى اي سا­يىن بىرىڭعاي جيىنتىق تولەم – 1 750 تەڭگە تولەپ, مارتەبە الا الادى.

– اۋىلداعىلاردىڭ كوبىندە تۇ­راق­تى تابىسى جوق. مارتەبەسى «ساقتان­دىرىلماعان» سوڭ, باسىم كوپشىلىگى دارىگەردىڭ قابىلداۋىنا دا بارماي­دى. ءمامس ەنگىزىلگەلى اۋىلداعى مەديتسينا جاقساردى دەپ ايتا الاسىز با؟

– ءمامس ەنگىزىلگەلى بەرى اۋىلدىق مەديتسينانى جاقسارتۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. مىسالى, جىلجىمالى مەديتسينالىق كەشەن ميلليون­دا­عان ادامعا ساپالى مەديتسينالىق كو­مەك الۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى. كار­ديولوگ, اكۋشەر-گينەكولوگ, نەۆراپاتولوگ, سكرينينگ, دياگنوستيكالىق, لابو­راتوريالىق تەكسەرۋلەر جۇرگىزىپ جاتىر. سونىمەن بىرگە قازىر پرەزيدەنتتىڭ باس­تاماسىمەن «اۋىلداعى دەنساۋلىق­تى جاڭعىرتۋ» اتتى ۇلتتىق جوبا ازىر­لەنۋ ۇستىندە. الداعى ەكى جىلدا 700-گە تاياۋ مەديتسينالىق نىسان سالىنادى. سونىمەن قاتار 32 اۋدان­ارالىق مۋل­تيديستسيپلينارلىق اۋرۋحانا جاندانادى. ينفاركت, ينسۋلت سىرقاتتارىنا قاجەتتى جابدىقتار بولادى. انگيوگراف, كت, مرت, ەكسپەرت كلاستاعى ۋلترا دى­بىستىق زەرتتەۋ اناليزاتورلارى, سو­نىڭ بارلىعى اۋىل ازاماتتارىنا قولجەتىم­دى بولماق. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, ۇلتتىق جوبانىڭ ىشىنە جاس مامانداردى تارتۋ دا كىرەدى. وسى تۇستا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تىنباي جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ماماندارعا ۇستەمە اقشا بەرىپ, جاعدايىن جاساپ, جاس ماماندى ۇستاپ قالۋعا تىرىسۋعا ءتيىس.

– كەيىنگى كەزدەرى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى مونيتورينگ جاساۋ كەزىندە «جالعان جازبا» جاساعان مەكەمەلەردى انىقتادى دەگەن اقپا­رات­تى ءجيى كوز شالاتىن بولدى. نەلىكتەن «جالعان جازبا» جاساعان مەديتسينالىق ۇيىمدارعا ايىپپۇلدان بولەك, قاتاڭ جازا قولدانىلمايدى؟

– مەديتسينالىق مەكەمەلەر «جالعان جازبالاردى» ستاندارتقا ساي ەتىپ تولتىرادى. ونى تەك پاتسيەنتتەر شاعىمدانعان كەزدە يا بولماسا ءبىر ادام ءبىر كومەكتى كۇنىنە 5-6 رەت الدى دەپ كورسەتكەندە عانا جۇيەدەن كورە الامىز. ماسەلەن, ءبىر پاتسيەنت توموگرافيانى ءبىر كۇندە 3 رەت ءوتتى دەپ كورسەتەدى. اقشانى دۇرىس پايدالانباي, ونى ماقساتتى باعىتقا جۇمساماعان كەزدە ادامدار قاجەتتى مەديتسينالىق كومەكتى ۇزاق كۇتەدى. پاتسيەنت قابىلداۋعا كەلگەندە «كەشىرىڭىز, بيۋدجەت تاۋسىلىپ قالدى», دەپ سىلتاۋ ايتاتىنى دا وسىدان. كەيىنگى ەكى جىلدا وسىنداي جاعدايلاردىڭ قايتالانعانىن ەسكەرە وتىرىپ, قۇزىرەتتى ورگاندارعا قىلمىستىق ءىس قوزعاۋ ءۇشىن اقپارات جولدادىق. سول سەبەپتى ازاماتتار بارىپ الماعان مەديتسينالىق قىزمەتى كورسەتىلدى دەگەن جازبانى انىقتاعان بويدا قورعا جۇگىنۋ كەرەك. كوپتەگەن ازامات «جالعان قابىلداۋلار» تۋرالى الەۋمەتتىك جەلىگە جازادى. بىراق ونداعى حابارلامالار مەن پىكىرلەر رەسمي تەكسەرۋگە نەگىز بولا المايدى. جالعان قابىلداۋ دەرەگى راستالعان جاعدايدا قور مەديتسينالىق ۇيىمعا ءۇش ەسە مولشەردە ايىپپۇل سالادى. بۇل قاراجات قوردىڭ شوتىنا قايتارىلادى دا, اقشا قايتا­دان ساقتاندىرىلعان ازاماتتارعا, شىن مانىن­دە, كورسەتىلگەن مەديتسينالىق قىز­مەتتەردى تولەۋگە جۇمسالادى.

– وسى كۇنگە دەيىن ۇزبەي تولەم جاساپ, بىراق بىردە-ءبىر رەت ەمحاناعا قا­رال­ماعان ازاماتتارعا اقشاسىن قاي­تارىپ بەرۋ قاراستىرىلعان با؟

– ءمامس جۇيەسى جيناقتاۋشى ەمەس جانە جەكە شوتتاردى قاراستىرمايدى. ول ىنتىماقتاستىق ءپرينتسيپى بويىنشا جۇمىس ىستەيدى, ياعني ءار ساقتاندىرىل­عان ازامات تىركەلگەن جەرى بويىنشا العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك كورسەتەتىن مەديتسينالىق ۇيىمعا جۇگىنگەن كەزدە ءوزىنىڭ اۋرۋى بويىنشا نەمەسە العاشقى دياگنوز قويۋ ءۇشىن – كونسۋلتاتسيالىق-دياگنوستيكالىق قىزمەتتەردەن باستاپ حيرۋرگيالىق ارا­لاسۋعا دەيىن تولەگەن جارناسى مەن مەدي­تسينالىق قىزمەتتەردىڭ قۇنىنا قارا­ماستان قاجەتتى مەديتسينالىق قىز­مەتتەردىڭ بارلىق سپەكترىن الۋعا مۇم­كىندىك الادى.

ەگەر جۇيەدە جەكە شوتتار قاراس­تىرىلعان بولسا, كوپتەگەن ساقتان­دى­رىلعان پاتسيەنتتىڭ الاتىن مەدي­تسينالىق قىزمەتتەر كولەمى شەكتەۋلى بولار ەدى جانە ساپالى جوسپارلى مەدي­تسي­نالىق كومەكتى تولىق كولەمدە الا الماس ەدى. ياعني پاتسيەنتتەردىڭ اۋرۋى اسقىنىپ, ناۋقاستار سوڭىنا دەيىن ەمدەلە الماۋى مۇمكىن.

ءمامس ءۇشىن ۇزبەي تولەم جاساپ كە­لە جاتقان ازاماتتار, ەڭ الدىمەن, زاڭ بو­يىنشا ءوز مىندەتىن ورىندايدى. ساق­­تان­دىرىلعان ازاماتتار ءوز قۇقى­عىن ءبىلىپ, اقىلى قىزمەتتەرگە جۇگىن­بەۋى كەرەك. ال تولەگەن جارنالار زاڭ جۇ­زىندە قايتارىلمايدى. جۇيەنىڭ ماق­ساتى – ىنتىماقتاستىق كومەك بەرۋ. ەگەر ساقتاندىرىلعان ازامات بۇل جارنانى پايدالانباسا, مەديتسينالىق قىز­مەتكە مۇقتاج ادامدارعا جۇمسالادى. مىسالى, قازاقتا بىرىگۋ ماقساتىندا ايتىلاتىن «اسار» ءداستۇرى بار. ءمامس تە اساردىڭ ءبىر ءتۇرى. ويتكەنى ازاماتتاردىڭ تولەيتىن جارنا كولەمى دە ارقالاي. بىراق بارشانىڭ بىردەي مەديتسينالىق كومەك الۋعا قۇقىعى بار.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

ساندىبەك ءاسانالى,

«Egemen Qazaqstan»