تاۋەلسىز قازاقستان ديپلوماتياسىنىڭ وتىز جىلدان اسا تاريحىنا كوز جىبەرسەك, ەل بيلىگى بارىنشا يكەمدى, كوپۆەكتورلى ساياسات ۇستانعاندىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل ديپلوماتيالىق باعىتتىڭ تابىستى بولعاندىعىن اشىق مويىنداۋعا ءتيىسپىز. مۇندا يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ شارتى اياسىندا الەمدەگى الپاۋىت ەلدەردىڭ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تەرريتوريالىق تۇتاستىعىنا كەپىلدىك بەرگەن 1994 جىلعى يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ بۋداپەشت مەموراندۋمىنا قول قويىلدى. ودان سوڭ, 2015 جىلى ارنايى حاتتامامەن راسىمدەلگەن يادرولىق كلۋبتىڭ بەس دەرجاۆاسىنان قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن الدى. وسىلايشا, ەلىمىز قاۋىپسىزدىكتىڭ قوسارلانعان كەپىلدەمەسىنە يە بولدى. بىراق ۋكراينانىڭ بۇگىنگى تاعدىرى ونداي قاعاز جۇزىندەگى كەپىلدىكتەردىڭ ناقتى ومىردە جۇمىس ىستەمەيتىندىگىن كورسەتتى. قازاق ديپلوماتياسىنىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن تابىسى بارلىق كورشى ەلدەرمەن, اسىرەسە الىپ كورشىلەرىمەن شەكارانى تۇپكىلىكتى ايقىنداۋ بولدى. وتكەن وتىز جىلدا قازاقستان بيلىگى ديپلوماتيالىق ساياساتتا يكەمدىلىك تانىتقانىمەن, « ۇلى كورشىلەر رەنجىپ قالماسىن» دەپ شامادان تىس جالتاقتىق تانىتقاندىعىن دا ايتۋعا ءتيىسپىز. جانە سول كورشىلەردىڭ قاس-قاباعىن باعۋدىڭ كەسىرىنەن كەدەن وداعى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قاتارلى بولاشاعى ب ۇلىڭعىر, ساياسي جاقتان قاۋىپتى وداقتارعا وپ-وڭاي كىرىپ كەتتىك.
«قىتاي رەفورماسىنىڭ باس جوبالاۋشىسى» اتانعان دەن ءسياوپيننىڭ «قارسىلاسۋ – دوستىقتان, وداقتاسۋ – ەلدىكتەن ايىرادى» دەگەن اتالى ءسوزى بار. اتالعان وداقتارعا كىرۋدىڭ قاتە بولعاندىعىن كەسىپ ايتۋعا بولعاندىعىن ونداعان جىلعا سوزىلعان وداق اياسىنداعى ەكونوميكالىق جانە ساياسي ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ بەردى. ۇلى ساياساتكەردىڭ وسى تۇجىرىمى بۇدان كەيىن دە ەلىمىز ءۇشىن وزەكتى بولىپ قالا بەرەدى. ەندى قازاق ديپلوماتياسىنىڭ قاتە قادامى بولعان اتالعان وداقتىڭ بىزگە بەرگەنى مەن بەرەرىنە توقتالايىق.
2010 جىلدىڭ ءبىرىنشى قاڭتارىنان باستاپ رەسەي, بەلارۋس, قازاقستان بىرىڭعاي كەدەن وداعىن قۇرىپ, ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتى ارتتىرا تۇسۋگە باعىتتالعان العاشقى قادامىن جاسادى. سول كەزدەگى وداق شارتىنا قول قويۋشىلاردىڭ ءوز حالىقتارىنا ايتقان ۋاجدەرى مەن ءتاتتى قيالدارى بويىنشا ءبىز, قازاقستاندىقتار, ءوز ونىمدەرىمىزدى 170 ملن ادام تۇراتىن الىپ نارىققا ەركىن ساۋدالاي الاتىنداي مۇمكىندىككە يە بولىپپىز. بىلاي قاراعاندا, وداق شارتىنا قول قويۋشىلاردىڭ ۋاجدەرى تىڭدار قۇلاققا قيسىندى سياقتى. مىسالى, قازاقستان بەلگىلى ءبىر تاۋارىن سوناۋ بالتىق ەلدەرىنە جەتكىزبەكشى بولسا, بىرلەسكەن كەدەندىك وداق سىندى ارىپتەستىك بولماسا, تاۋاردىڭ ءار مەملەكەتتىڭ اۋماعىنان وتكىزۋ ءۇشىن بىرنەشە وتكەلەكتەن ءوتىپ, باج سالىعىن الدەنەشە رەت سالۋعا تۋرا كەلەدى ەكەن. وسىدان كەلىپ تاۋاردىڭ باعاسى العاشقى ءوندىرۋشى ەلدەردەن ءۇشىنشى ەلدەرگە جەتكەنگە دەيىن الدەنەشە رەت قىمباتتاپ, باسەكەگە مۇلدە قابىلەتسىز بولىپ قالادى. تەوريالىق تۇرعىدان بۇل ەلىمىز ءۇشىن وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ ەكسپورتتىق سالانىڭ وسۋىنە سەرپىن بولۋى كەرەك. بىراق قازاقستان بيلىگى سول نارىققا قانداي دايىن ونىمدەر ساتا الامىن دەگەن ماسەلەگە باس قاتىرعان جوق. كاسىبي ساراپشىلاردى دا تىڭداپ جارىتپادى. بيلىكتەگىلەر ساراپشىلاردى تىڭداماسا ءبىر ءسارى, بىراق ءومىر شىندىعىنا تۋرا قاراۋعا ءتيىس ەدى. قازاقستاننىڭ كەدەن وداعى ەلدەرى بويىنشا ارىپتەستەرىمەن سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ ارتۋى يمپورتتىڭ ەكسپورتتان اسىپ تۇسۋىنە اكەلىپ سوقتىردى. الايدا وعان كىنالى تەك كەدەن وداعى ەمەس, رەسەيلىك ەكونوميكا اۋقىمى مەن وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ تومەن باسەكەلەستىگى. ماسەلەن, ستاتيستيكالىق اگەنتتىكتىڭ اقپارىنشا, ەگەر قازاقستاننىڭ كەدەن وداعى ەلدەرىنىڭ ارىپتەستەرىمەن ساۋداسى 2012 جىلى 2011 جىلمەن سالىستىرعاندا 1,4%-عا ارتىپ, 24,2 ملرد دوللارعا جەتسە, بۇل رەتتە ەكسپورت 5,9%-عا تومەندەپ, 5,9 ملرد دوللاردى قۇراعان, ال يمپورت 4%-عا ارتىپ, 18,3 ملرد دوللاردى قۇراعان. سوندا قازاقستاننىڭ بەلارۋس جانە رەسەيمەن ساۋداداعى كەرى سالدوسى 12,4 ملرد دوللارعا جەتكەنىن ەسەپتەۋ قيىن ەمەس. دەمەك ءبىز وسى كەدەن وداعىنداعى ارىپتەستەرىمىزگە ءبىر-اق جىلدا 12,4 ملرد دوللاردى ءوز قالتامىزدان ساناپ بەردىك دەگەن ءسوز.
رەسەيدىڭ قازاقستانمەن تاۋار اينالىمىندا ءبىرىنشى ورىندا بولىپ كەلگەنى قۇپيا ەمەس, ارينە. الايدا كرەملدىڭ ينتەگراتسيالىق قورىندا قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋداداعى رەسەي فەدەراتسياسىنداعى ۇلەسى سول جىلدارى بارىنشا تومەندەپ كەتكەندىگىن بايقاۋعا بولادى. 2010 جىلى 19,2%-عا جەتسە, 2011 جىلى 18,9%-عا قىسقارعان, ءبىر جىلدان كەيىن 17,4%-عا قىسقارعان, 2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 17,9%-عا ازداپ كوتەرىلگەن. تەك 2013 جىلى رەسەيلىك يمپورت 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا 4,3%-عا ءوسىپ, 17,7 ملرد دوللاردى قۇراعان, بۇل رەتتە رەسەيگە قازاقستاندىق ەكسپورت 5,4%-عا ءتۇسىپ, 5,8 ملرد دوللاردى قۇراعان. وسىلايشا, قازاقستان مەن رەسەي ساۋداسىنداعى كەرى سالدو 11,9 ملرد دوللارعا جەتتى.
2012 جىلى دا رەسەيگە كەتكەن قازاقستاندىق ەكسپورتتىڭ 12,3%-عا تومەندەگەنى بايقالعان, ال ول ەلدەن كەلگەن يمپورت 10,6%-عا ارتقان. بۇل رەتتە قازاقستان رەسەيگە نەگىزىنەن «مينەرالدى ونىمدەردى» (41,1%), «مەتالدار مەن ولاردان جاسالعان بۇيىمداردى» (24,2%), «حيميا ونەركاسىبىنىڭ ونىمدەرى, كاۋچۋك» (14,1%), «ماشينا, قۇرالدار مەن ترانسپورتتىق قۇرالداردى» (10,3%) ەكسپورتتايدى.
بۇل رەتتە رەسەيدەن كەلەتىن قازاقستاندىق يمپورتتاعى «مينەرالدى ونىمدەر» ۇلەسى تومەندەۋ 29%-دى قۇرايدى, ەسەسىنە «ماشينا, قۇرالدار مەن ترانسپورتتىق قۇرالدار» ۇلەسى 23,7%-عا جەتەدى. ال ول ەلدەن كەلەتىن يمپورتتىڭ تاعى 15,6%-ىن «مەتالدار مەن ودان جاسالاتىن بۇيىمدار» قۇرايدى, 11,2%-ىن «حيميا ونەركاسىبىنىڭ ءونىمى, كاۋچۋك» قۇرايدى.
بىراق ءبىزدىڭ بيلىك وسىنشاما كوزگە ۇرىپ تۇرعان ساۋدانىڭ كەرى سالدوسىنا قاراماستان, كەدەن وداعىنان ءۇمىتىن ۇزبەدى. ءتىپتى 2014 جىلدىڭ 29 مامىرىندا «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارت» دەپ اتالاتىن كەلىسىم جوباسىن زاڭ جۇزىندە ماقۇلداپ جىبەردى. سول كەزدەگى ەل باسشىسىنىڭ باعالاۋىنشا, جاڭا ەكونوميكالىق وداقتىڭ تاعى ءبىر پايداسى قازاقستاندىق ەكونوميكاعا شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ قوسىمشا اعىنى جانە بىرىككەن كاسىپورىندار قۇرۋعا مول مۇمكىندىك تۋادى دەپ ويلادى. سەبەبى قازاقستانداعى قولدانىستاعى زاڭنامالار رەسەي جانە بەلارۋس ەلدەرىنە قاراعاندا يكەمدى جانە سالىقتىق جۇكتەمەلەرى از ەدى. سول سەبەپتى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ بىرىڭعاي نارىعىنا قازاقستان ايقارا اشىلعان تەرەزە بولادى دەپ ارماندادى.
اتالعان ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن قازاقستان بيلىگى ينۆەستورلارعا باعىتتاعان ءوز زاڭنامالارىن ودان ءارى ىزگىلەندىرە ءتۇسۋ ءۇشىن «ينۆەستيتسيالىق كليماتتى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن جەدەل تۇردە ازىرلەپ, قابىلداپ جىبەردى. اتالعان زاڭنامالىق وزگەرىستەرگە قازاقستان تاراپى 2014 جىلدىڭ 12 ماۋسىمىندا قول قويىپ ۇلگەردى. ەسكە سالساق, قۇجاتتا 10 جىلعا كورپوراتيۆتىك تابىس جانە جەر سالىعىنان بوساتۋ, 8 جىلعا قازاقستانداعى ەكونوميكانىڭ الەۋەتتى سەكتورى ءۇشىن قارجى سالۋعا دايىن ينۆەستورلاردى م ۇلىك سالىعىنان بوساتۋ قاراستىرىلعان. بۇل رەتتە نىسانداردى پايدالانۋعا بەرگەننەن كەيىن مەملەكەت كاپيتالدىق شىعىنداردىڭ 30%-ىن وتەيدى جانە ينۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا جانە ونى ىسكە قوسقاننان كەيىنگى ءبىر جىل ىشىندە ەشقانداي شەكتەۋسىز شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋعا رۇقسات ەتەدى. وعان قوسا, ينۆەستورلارعا سالىق رەجىمىنىڭ تۇراقتىلىعىنا كەپىلدىك بەرىلەدى. ءبىر تاڭعالارلىعى, ينۆەستورلارعا وسىنشالىق جەڭىلدىكتەر بەرىلگەنىنە قاراماستان, ءبىزدىڭ وڭدەۋشى ونەركاسىپكە قارجى قۇياتىن ينۆەستورلار ءبىز ارمانداعانداي اعىلىپ كەلە قويمادى. رەسمي ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە جۇگىنسەك, وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا 2015 جىلى – 1,873 ملرد دوللار, 2016 جىلى – 1,423 ملرد دوللار, 2017 جىلى – 3,009 ملرد دوللار, 2018 جىلى – 3,625 ملرد دوللار, 2019 جىلى – 2,615 ملرد دوللار, 2020 جىلى – 2,577 ملرد دوللار, 2021 جىلى 3,638 ملرد دوللاردى قۇرادى. بۇل ساندىق مالىمەتتەردەن شىعاتىن قورىتىندى. ەلىمىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قوسىلعالى بەرى قانشا تىراشتانعانىمىزبەن, دايىن ونىمدەردى شىعاراتىن وڭدەۋشى ونەركاسىبىندەگى نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كوڭىل كونشىتپەيدى. جەتى جىلدا سونشا جالاۋلاتىپ ءجۇرىپ وڭدەۋشى ونەركاسىپكە تارتقان ينۆەستيتسيامىزدىڭ جالپى سوماسى وسى ەكەن. بىردە كوپ, بىردە از دەگەندەي. ال قازاقستان بيلىگى ونداعان ميلليارد دوللاردى بيۋدجەتتىڭ جىرتىعىن جاماۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان سۋىرىپ الىپ ءبىر-اق جىلدا جۇمساپ جىبەرەدى.
ارينە, ماسەلە سالىقتىق جەڭىلدىكتەردە عانا تۇرعان جوق. ينۆەستورلاردى ەڭ باستى قىزىقتىراتىنى – زاڭ سالتانات قۇراتىن كەمەلدى, ورنىقتى, دەموكراتيالىق ساياسي جۇيە. ال ەسكى قازاقستانداعى ساياسي جۇيەمىزدىڭ قانداي بولعانى بارىمىزگە تۇسىنىكتى. سول سەبەپتى ەل بيلىگى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ تۋرالى قانشا ايتقانىمەن, ەكونوميكانىڭ نەگىزگى بولىگى شيكىزاتتىق سيپاتتا بولىپ قالا بەردى. وسىنىڭ كەسىرىنەن ءبىز وداق كولەمىندەگى ەلدەرمەن ساۋدا-ساتتىقتا يمپورت پەن ەكسپورتتىڭ ءوز تەڭگەرىمىنەن ايىرىلۋى سەبەپتى ۇلتتىق ۆاليۋتا جىل وتكەن سايىن قۇنسىزدانا بەردى. قورىتا ايتقاندا, وتاندىق بيزنەس ءبىرتۇتاس نارىقتا ساۋدا ارىپتەسىمىز رەسەيمەن, ءتىپتى بەلارۋستىڭ وزىمەن باسەكەگە دايىن بولماي شىقتىق. قازاقستان جىل وتكەن سايىن ولارعا ءوز پوزيتسياسىن بەرىپ وتىردى. ەگەر ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتان تەز ارادا باس تارتپايتىن بولساق, ەكونوميكالىق قاۋىپ-قاتەر وسە بەرەدى, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ كۇرت قۇنسىزدانۋ قاۋپىنەن ەشقاشان ارىلمايمىز.
وڭدەۋ ونەركاسىبىنە بايلانىستى ماسەلەدە بار كىنانى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا ارتىپ قويۋدان اۋلاقپىز. بۇگىنگى كۇندە قازاقستان ەكونوميكاسى شيكىزاتتىق سالاعا تولىعىمەن تاۋەلدى. تابيعات قازاقستانعا قازبا بايلىقتاردى جومارتتىقپەن سىيلاعان. وسىنداي الەۋەتىمىزدى تولىق پايدالانىپ, وڭدەۋشى ونەركاسىپتى دامىتۋعا مۇمكىندىگىمىز زور ەدى. بىراق ساياسي جۇيەنىڭ مەشەۋلىگى, جەمقورلىق دەڭگەيىنىڭ تىم جوعارىلىعى, تاۋەلسىز سوتتاردىڭ جوقتىعى, مەملەكەتتىك رەتتەۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى, ەكونوميكا مەن ساياساتتاعى مونوپوليالىق ۇردىستەر, وعان قوسا مەملەكەتتىڭ ينۆەستيتسيالىق كليماتتى جاقسارتۋعا دەگەن ۇمتىلىستىڭ قارابايىرلىعى, ينفراقۇرىلىمدىق پروبلەمالار, ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بازالىق شارتتارى الەمدىك نارىقتا وتاندىق كاسىپورىنداردى باسەكەگە قابىلەتسىز ەتەدى. وسىعان قاراماستان ەل بيلىگى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتان باس تارتۋعا تاۋەكەل ەتە الماي وتىر.
بۇل – ماسەلەنىڭ ەكونوميكالىق جاعى عانا. قازاقستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتان ەش پايدا تاپپاعانى بىلاي تۇرسىن, بۇل وداق قازاقستاندى رەسەيگە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە بايلاپ-ماتاپ بەرگەنىمەن, پاراپار تىرلىك بولدى. سونىڭ كەسىرىنەن رەسەي ازاماتتارى قازاقستانعا ەشقانداي شەكتەۋلەرسىز كىرىپ, ەڭبەك نارىعىنداعى جاعدايدى كۇن وتكەن سايىن كۇردەلەندىرىپ جاتىر. وتكەن جىلدىڭ اياعىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى كوشى-قون كوميتەتى توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ءىلياس يسپانوۆتىڭ كەلتىرگەن دەرەگىنە سۇيەنسەك, ءىشىنارا موبيليزاتسيا جاريالانعاننان بەرى قازاقستانعا 837 مىڭ ادام كەلىپ, 780 مىڭ ادام كەتكەن. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە ءتۇرلى سەبەپپەن 298 مىڭعا جۋىق رەسەيلىك ءجۇر. ونىڭ ىشىندە 30 مىڭ ادام كەلىسىمشارتقا سايكەس جۇمىس ىستەيدى, سونىڭ نەگىزىندە ۋاقىتشا تۇرۋعا تىركەلگەن. ەلىمىزدە 20 مىڭعا جۋىق ستۋدەنت وقيدى ەكەن. ال وسىنداي فاكتىلەرگە قاراماستان بىزدەگى ۇلتتىق پاتريوتتار ۆيزاسىز رەجىمنىڭ كەسىرىنەن قىتايلار قاپتاپ كەتەتىن بولدى دەپ شۋ كوتەرۋمەن ءجۇر.
بىزدەگى پارلامەنت «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قابىلداعان كەزدە وبال-ساۋابىنا ونشا ءمان بەرمەگەنگە ۇقسايدى. اتالعان زاڭنىڭ ءبىرىنشى بابىنىڭ ءبىرىنشى تارماعى بىلاي باستالادى: «تاراپتار وسى شارتپەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى (بۇدان ءارى – وداق, ەاەو) قۇرادى, ونىڭ شەڭبەرىندە تاۋارلاردىڭ, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ, كاپيتال مەن جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالىسى, وسى شارتپەن جانە وداق شەڭبەرىندەگى حالىقارالىق شارتتارمەن ايقىندالعان ەكونوميكا سالالارىندا ۇيلەستىرىلگەن, كەلىسىلگەن نەمەسە بىرىڭعاي ساياسات جۇرگىزۋ قامتاماسىز ەتىلەدى». ەندى ءدال وسى جەردە «جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالىسى» دەگەن ۇعىم بار. زاڭدا بەلگىلەنگەن وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءجۇز مىڭداعان رەسەيلىك ەسىگىمىزدى تەۋىپ كىرىپ, ونىڭ سوڭعى ەكى ايدا ون جەتى مىڭى ەلىمىزدە ۋاقىتشا تۇرۋعا رۇقسات الىپ ۇلگەرىپتى. رەسەيگە سالىناتىن سانكتسيالار جۋىق ارادا الىنبايتىن بولسا, الداعى ۋاقىتتا جاعداي ودان بەتەر كۇردەلەنە بەرەدى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتىڭ كىرىسپەسى «2011 جىلعى 18 قاراشاداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا تۋرالى دەكلاراتسيانى نەگىزگە الا وتىرىپ, مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىك تەڭدىگى قاعيداتىن, ادام جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ۇستەمدىگى قاعيداتىن ءسوزسىز ساقتاۋ قاجەتتىگىن باسشىلىققا الا وتىرىپ...» دەپ باستالادى. ارينە, وتە ادەمى, حالىقارالىق شارتتاردىڭ نورمالارى ساقتالعان سياقتى. ال ول ءىس جۇزىندە قالاي جۇمىس ىستەيدى؟ ەندى وسىعان توقتالايىق.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتىڭ 10-بابىنىڭ 1-تارماعىندا «1. جوعارى كەڭەس وداقتىڭ جوعارى ورگانى بولىپ تابىلادى. 2. جوعارى كەڭەستىڭ قۇرامىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى نە, ەگەر ءوز مەملەكەتىنىڭ زاڭناماسىنا سايكەس ولارعا جوعارى كەڭەستىڭ قۇزىرەتىنە كىرەتىن ماسەلەلەر جونىندە شەشىمدەر قابىلداۋعا وكىلەتتىكتەر بەرىلسە, مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەتتەرى باسشىلارى كىرەدى» دەلىنگەن. دەمەك ەڭ نەگىزگى ماسەلەنى جوعارى كەڭەس شەشەدى. كەڭەسكە قاتىساتىندار وداققا مۇشە ەلدەردىڭ ەڭ جوعارى باسشىلارى. وداقتى قۇرعان العاشقى ءۇش مەملەكەتتىڭ ۇشەۋىنىڭ باسشىسى دا الەمگە اتى ءماشھۇر اۆتوريتارلى بيلەۋشىلەر بولدى. ءبىزدىڭ سورىمىز دا ءدال وسى جەردەن باستاۋ الادى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتىڭ كوپتەگەن شيكى تۇسى ەسكى قوجايىندارىنا بەلگىلى دەڭگەيدە تاۋەلدى باسشىلاردىڭ تابانسىزدىعىنان تۋىنداپ وتىر. شارتپەن تولىق تانىسىپ شىققان ادام شارتتاعى شيكىلىكتەردەن ءسۇرىنىپ جىعىلادى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتى مۇقيات تالداۋ ءبىر ماقالانىڭ جۇگى ەمەس.
ءالينا بولاتبەك,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق
ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى
شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنىڭ دوكتورانتى
