كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
الەمدە ۋران وندىرۋدەن دە, ونىڭ قورى بويىنشا دا الدىڭعى قاتارداعى قازاقستان 2018 جىلدان باستاپ ۋران ساتۋ كولەمى بويىنشا دا ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. ەلىمىزدە جىل سايىن 20 مىڭ توننادان استام ۋران وندىرىلەدى ەكەن. بۇل – الەمدەگى ۋران ءوندىرىسى كولەمىنىڭ شامامەن 40 پايىزى. وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە ونەركاسىپ باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبى جانە مەتاللۋرگيا كولەمىنىڭ 98,8%-ى «قازاتومونەركاسىپ» كاسىپورىندارىنا تيەسىلى. تۇركىستان وبلىسىندا وسى سالادا 8 مىڭنان اسا ادام جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ بارلىعى دەرلىك, ياعني 99,0%-عا جۋىعى – ءوڭىردىڭ جەرگىلىكتى ازاماتتارى. «قازاتومونەركاسىپ» كەن ورىندارىن يگەرۋدىڭ ەڭ قاۋىپسىز جانە ەكولوگيالىق تازا ءادىسىن – جەراستى ۇڭعىمالى شايمالاۋ (جۇش) ءادىسىن قولدانادى جانە ءوندىرۋدىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ ەڭ تومەن كورسەتكىشتەرىنىڭ بىرىنە يە. ياعني تابيعي ۋران ەشقاشان اشىق ادىسپەن وندىرىلمەگەن. بۇل جاقتا جەراستى شاحتالارى دا, كارەرلەر دە جوق.
ماماندار جۇش تەحنولوگياسى بويىنشا وندىرىلگەندە ۋران دايىن كۇيىندە جەر بەتىنە شىعارىلمايتىنىن ايتادى. كەن ورنىندا جىبەرۋ ۇڭعىمالارى سالىنىپ, سولار ارقىلى كەندى دەنەلەرگە شايمالاۋ ەرىتىندىسى جىبەرىلەدى. ول كەن كوكجيەگى ارقىلى ءوتىپ, ۋراننىڭ تابيعي قوسىلىستارىن ەرىتەدى, سودان كەيىن قۇرامىندا ۋران بار ەرىتىندى شىعارۋ ۇڭعىمالارى ارقىلى سىرتقا شىعارىلادى. ۋران كەن ورىندارىن شاحتالىق جانە كارەرلىك ادىستەرگە قاراعاندا, ۇڭعىمالى شايمالاۋ ادىسىمەن يگەرۋدىڭ جەر قىرتىسىنا تەرىس اسەرى جوق دەۋگە دە بولادى. سالا ماماندارى ءوندىرىس سالدارىنان جەر شوگىپ, توپىراق بۇزىلمايتىنىن جانە جەر بەتىندە ۇيىندىلەر قالمايتىنىن ايتادى. دەرەكتەرگە قاراعاندا, جەراستى ۇڭعىمالى شايمالاۋ ادىسىمەن يگەرۋگە جارامدى الەمدىك بارلانعان ۋران قورىنىڭ 65 پايىزدان استامى قازاقستان اۋماعىندا ورنالاسقان. «قازاتومونەركاسىپ» ۋران ءوندىرۋدى 100% جۇش ادىسىمەن جۇرگىزەدى. ءوز قىزمەتى قورشاعان ورتاعا, تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا, قاۋىپسىزدىگىنە جانە ءومىرىنىڭ ساپاسىنا اسەر ەتەتىنىن مويىنداپ وتىرعان كومپانيا وڭىردە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, تابيعي ورتانى ساقتاۋ, تابيعي رەسۋرستاردى وڭتايلى پايدالانۋ جانە ەكولوگيالىق اسەردى بارىنشا ازايتۋ بويىنشا بارلىق قاجەتتى ءىس-شارانى قابىلدايتىنىن مالىمدەۋدە. الدىڭعى جىلى «قازاتومونەركاسىپ» قورشاعان ورتانى قورعاۋ بويىنشا ءىس-شارالاردى وتكىزۋگە 964,6 ملن تەڭگە جۇمساپتى.
وبلىس اۋماعىنداعى ۋران ءوندىرۋشى 15 كەنىش جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا قانداي ۇلەس قوسۋدا؟ باسقارمانىڭ دەرەگىنشە, كاسىپورىندار بىرقاتار الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جوبالاردى قارجىلاندىرىپ كەلەدى. مىسالى, 2021 جىلى «قازاتومونەركاسىپ» جەر قويناۋىن پايدالانۋعا ارنالعان كەلىسىمشارتتار بويىنشا مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ شەڭبەرىندە ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا 1,609 ملرد تەڭگە, 2022 جىلى 2,749 ملرد تەڭگە جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە اۋدارعان.
تۇركىستان قالاسىندا بىلتىر قۇنى 1,7 ملرد تەڭگە بولاتىن جەدەل جاردەم ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزىپ, ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ, تۇركىستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ 7 ەلدى مەكەنىندە بالالارعا ارنالعان زاماناۋي ويىن جانە سپورت الاڭدارىن سالۋ سياقتى بىرقاتار الەۋمەتتىك جوبا ىسكە اسىرىلىپ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنا قارجىلاي كومەك كورسەتىلدى. سوزاق اۋدانى اۋماعىندا ورنالاسقان كاسىپورىندار ءىرى الەۋمەتتىك جوبالارعا دەمەۋشىلىك كورسەتىپ, ايماقتىڭ دامۋى ءۇشىن قوماقتى قارجى ءبولىپ, تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردى تۇراقتى تۇردە قولداپ كەلەدى. ماسەلەن, «كاتكو» بك كاسىپورنى تاۋكەنت كەنتىنە اياقجول سالىپ, كوشەنى جارىقتاندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزسە, «قازاتومونەركاسىپ-ساۋران» كاسىپورنى اتومشىلار اللەياسى مەن بالالار ويىن الاڭى, «ستريت ۆوركۋت» الاڭشاسىنا, «بەلسەندى ۇزاق ءومىر جانە تەڭ قوعام» الەۋمەتتىك ورتالىعىنىڭ اشىلۋىنا دەمەۋشىلىك جاسادى. سونداي-اق س.قوجانوۆ اتىنداعى ەسكى مۋزەي عيماراتىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن.
بۇگىندە عيمارات بالالار شىعارماشىلىق ۇيىنە ارنالىپ, قاجەتتى جابدىقتارمەن تولىقتاي قامتىلعان. قىزەمشەك كەنتىندە «اپپاق» جشس-ءنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن ۇلكەن تەننيس الاڭقايىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. «ۆولكوۆگەولوگيا» اق تاراپىنان جۋانتوبە جانە جارتىتوبە اۋىلدىق وكرۋگ تۇرعىندارىن تاۋلىك بويى اۋىز سۋمەن قامتۋ ماقساتىندا قوسىمشا ۇڭعىما قۇدىقتار قازىلدى. ال «زارەچنوە» اق دەمەۋشىلىگىمەن №2 بالالار, جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبىنە سىيىمدىلىعى 45 ادامدىق اۆتوبۋس بەرىلگەن. كاسىپورىن الەۋمەتتىك سالىق جانە كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىن 50 پايىز اۋدانعا, 50 پايىز وبلىسقا تولەيدى. جالپى, 2022 جىلى 495,4 ملن تەڭگە سالىق تولەگەن بولسا, بيىل بۇگىنگە دەيىن 125 ملن تەڭگە تولەگەن. سونداي-اق 360 ادامدى جۇمىسپەن قامتىعان. الەۋمەتتىك از قامتىلعان وتباسىلار دا نازاردان تىس قالمايدى. دەمەۋشىلەر تاراپىنان وتكەن جىلعى قىس مەزگىلىندە از قامتىلعان 927 وتباسىنا, 1550 توننا كومىر تاراتىلىپ بەرىلدى. وسىلايشا, ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ, كومپانيا جىل سايىن اۋداندا 30-عا جۋىق قىسقا جانە ۇزاق مەرزىمدى جوبالارعا كومەك قولىن سوزىپ وتىر.
دەگەنمەن ۋران ءوندىرىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا كەرى اسەرى دە ايتىلىپ ءجۇر. مىسالى, سوزاق اۋدانىندا توزىعى جەتكەن جايىلىمدىق جەرلەردى ءشول جانە شولەيت ايماقتارعا بەيىمدەلگەن وسىمدىكتەر ەگۋ جانە سۋ كوزدەرىن اشۋ ارقىلى قايتادان اينالىمعا قوسۋ ماڭىزدى. بۇل ورايدا ماماندار سوزاق وڭىرىندە 1985 جىلعا دەيىن 1600-دەن استام قۇدىق پەن سكۆاجينالار بولعانىن, 2000-2006 جىلدار ارالىعىندا «ۆولكوۆگەولوگيا» اق تاراپىنان اۋدانداعى ۋران ءوندىرىسى ءجۇرىپ جاتقان ايماقتاعى بۇرىن پايدالانىلىپ كەلگەن 103 قۇدىق پەن ارتەزيان سكۆاجينالارى سۋىنىڭ قۇرامىنان راديونۋكليدتەردىڭ شەكتەلگەن نورمادان تىس اسىپ كەتۋى جاعدايىنىڭ انىقتالۋىنا بايلانىستى جابىلعانىن ايتادى. مىنە, وسىدان كەيىنگى 16 جىلدان استام مەرزىمدە اۋداندا ۋران ءوندىرىسى ونداعان ەسە ارتتى. «اۋدان اۋماعىندا ورنالاسقان شۋ – مويىنقۇم تاۋ-كەن پروۆينتسياسى مەن بەتپاق دالا وڭىرىندە ورنالاسقان تاۋ-كەن پروۆينتسيالارىنا ءوندىرىس ورىندارى قاجەتتىلىگى ءۇشىن سوتكەسىنە 1800 توننا كۇكىرت قىشقىلى مەن ودان باسقا ۋلى حيميالىق قوسپالار (رەاگەنتتەر) جەراستى سكۆاجينالارىنا قۇيىلىپ جاتقاندىعىن ەسكەرسەك, تەك سوڭعى جىلدا جەراستى قاباتىنا 10 ملن توننادان استام ۋلى حيميالىق قوسپالار ۋران ءوندىرۋ ءۇشىن جەراستى قاباتىنا جىبەرىلدى. مىنە, وسى جىلدان بەرگى مەرزىمدە اۋدان كولەمىندە مويىنقۇم مەن بەتپاق وڭىرىندەگى جايىلىمدىق جەرلەردەگى جەراستى سۋلارىنىڭ ىشۋگە جارامدىلىعى تەكسەرىلگەن جوق. جەكەلەگەن ۋران وندىرىسىمەن اينالىسىپ وتىرعان كاسىپورىندار ونىڭ ىشىندە «قازاق-فرانتسۋز «كاتكو» بك جشس تاراپىنان ءوندىرىس ورنى ماڭايىنداعى سكۆاجينالار سۋىن پايدالانۋ قاۋىپسىز ەمەستىگى ەسكەرتىلىپ وسى سۋلاردى پايدالانىپ وتىرعان اۋدان اگروقۇرىلىمدارى ءۇشىن قاۋىپسىز ايماقتان ارتەزيان سكۆاجينالارىن قازىپ بەرۋ جونىندە ۇسىنىس جاسالىپ وتىر», دەيدى سوزاق اۋدانى اكىمدىگى كاسىپكەرلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ق.سۇلتانعازيەۆ.
بۇل ورايدا وسى ماسەلەگە بايلانىستى وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى تاراپىنان «قازاتومونەركاسىپ» ۇاك» اق-نا, وبلىس بويىنشا ەكولوگيا جانە قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ دەپارتامەنتتەرىنە, سوزاق اۋدانى اكىمدىگىنە ارنايى ەسكەرتپە حات جولدانعان. حاتتا ۋران ءوندىرۋ ءۇشىن پايدالانىلىپ وتىرعان ۇڭعىمالىق شايمالاۋ ءادىسى قورشاعان ورتاعا اسەرىن قالدىرماي قويمايتىندىعىن, سونىڭ ىشىندە جەراستى سۋلارىنىڭ لاستانۋ قاۋپى جوعارى ەكەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, وزدىگىنەن اعاتىن ۇڭعىمالاردى جابۋ, ەكولوگيالىق جانە سانيتارلى-ەپيدەميولوگيالىق احۋالدى انىقتاۋعا جانە جەراستى سۋلارىنىڭ قۇرامىنا تۇراقتى مونيتورينگ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءىس-شارالارىن ۇيىمداستىرۋ ۇسىنىلعان. مامانداردىڭ مالىمدەۋىنشە, وسى جاعدايعا بايلانىستى ۋران ءوندىرىسى اۋقىمدى قارقىنمەن جۇرگىزىلىپ جاتقان شۋ – مويىنقۇم تاۋ-كەن پروۆينتسياسى مەن بەتپاق دالا وڭىرىندە ورنالاسقان تاۋ-كەن اۋماعىندا جەراستى سۋلارىنىڭ پايدالانۋعا جارامدىلىعىن انىقتاۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر.
تۇركىستان وبلىسى
