ەلەكتروندىق كوممەرتسيا نارىعىنىڭ دەڭگەيى

ساراپشىلار ەەك ءمينيسترىنىڭ مالىمدەمەسى 2016 جىلدان بەرى ايتىلىپ جۇرگەن اڭگىمەنىڭ جالعاسى ەكەنىن ايتادى. سىرتقى الەممەن ساۋدا كەڭىستىگى شەكتەلىپ قالعان رەسەي ويىنشىلارىنىڭ ەندىگى نازارى ءبىزدىڭ ەلگە باعىتتالارى انىق. ءبىزدىڭ نارىقتىڭ دەڭگەيى IT-سالاسى دامىعان ەلدەردىڭ نارىق دەڭگەيىنەن الشاق. ازىرگە ءوز مۇمكىندىگىمىز ەمەس, شەتەلدىك ويىنشىلاردىڭ مۇمكىندىگىنە يەك ارتۋ باسىم. امەريكانىڭ ەلەكتروندى كوممەرتسيا نارىعى شامامەن 150 ملرد دوللارعا باعالانسا, رەسەيدە بۇل كورسەتكىش شامامەن 5 ملرد دوللار. رەسەيدە ينتەرنەت-كوممەرتسيا نارىعىنىڭ كولەمى ءبىر پايدالانۋشىعا شامامەن 100 دوللار, ءبىزدىڭ ەلدە شامامەن 42 دوللاردى قۇرايدى. قىتايداعى ينتەرنەت-دۇكەندەر كورشى رەسەيدىڭ نارىعىن جاۋلاپ, ءداستۇرلى ساۋدانى بىرتىندەپ ىعىستىرا باستاعانى وسىعان دەيىن ايتىلعان. ال ءبىزدىڭ نارىق ازىرگە قىتاي مەن رەسەي دۇكەندەرىنىڭ ىقپالىندا.

ينتەرنەت-كوممەرتسيالىق كومپانيالار قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ارتەم سوكولوۆتىڭ ايتۋىنشا, ترانس­شەكارالىق ساۋدا قىسقاردى, شەتەلدىك كومپانيا­لاردىڭ رەسەي نارىعىنان كەتتى. الەمدىك دەڭگەيدەگى برەندتەردىڭ رەسەيلىك نارىق­تان كەتۋى كاسىپكەرلەردى ەلەكتروندى كوم­­مەرتسيا سەگمەنتىنە بەلسەندى تۇردە ەنۋگە يتەرمەلەدى. كوپتەگەن برەند رەسەي فەدەراتسياسىنا تاۋار جەتكىزۋدەن باس تارتىپ, شەتەلدىك سايتتار رەسەيلىك كارتالاردان تولەم­دەردى قابىلداۋدى توقتاتتى, ال PayPal ەندى رەسەيلىك تۇتىنۋ­شىلارعا قولداۋ كورسەتپەيدى. قىسقاسى وفلاين ساۋدانىڭ كەرى كەتۋى ەلەكتروندى كوممەرتسيا نارىعىنىڭ دامۋىنا جول اشتى. بۇل رەتتە وزبەكستان دا وسال ەمەس. ءساۋىر ايىنىڭ باس كەزىندە الماتىدا وتكەن Retail Central Asia PLUS فورۋمىندا وزبەكستاندىق «Uzum marketplace» باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى اكمال راحيموۆ 2025 جىلعا قاراي وزبەكستانداعى ەلەكتروندى كوممەرتسيا نارىعىنىڭ كولەمى 12 ەسەگە ءوسۋى مۇمكىن ەكەنىن, ءۇش جىلدا بولشەك ساۋدا كولەمى 52,5 ملرد دوللارعا جەتسە, وندا ونلاين ساۋدانىڭ ۇلەسى 13,1% نەمەسە 6,88 ملرد دوللاردى قۇرايتىنىن مالىمدەدى. ا.راحيموۆ سول جيىندا وزبەكستانداعى ەلەكتروندى كوممەرتسيانىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن ىقتيمال پروبلەمالاردى زەرتتەگەنىن دە تەرىپ ءوتىپتى. «بۇگىندە كورشىلەرىمىز 7-10 جىلدا ءوتىپ كەتكەن جولدى الداعى 3-4 جىلدا ەڭسەرۋگە مۇمكىندىگىمىز بار», دەيدى ا.راحيموۆ.

ول سونداي-اق كومپانيانىڭ اۆتو­پاركتى تولىقتىرىپ, قاتىسۋ گەوگرافيا­سىن كەڭەيتۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن, اۆتوپاركتەرىندە 56 ۆاگون بولاتىنىن دا ايتىپ ءوتىپتى. 2023 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تاۋاردى ادرەساتقا جەتكىزەتىن كولىكتەر سانىن 160-قا, ال 2024 جىلى 300-گە جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. تاشكەنت, فەرعانا, نامانگان, ءاندىجان جانە قوقان قالالارىندا تاپسىرىس قابىلداۋ بەكەتتەرى جۇمىس ىستەپ تۇر. جىل سوڭىنا دەيىن سامارقاند, بۇحارا, قارشي جانە ناۋاي قالالارىندا, سونداي-اق تاشكەنت وبلىسىنىڭ, قازاقستاننىڭ تۇركىستان وبلىسىنىڭ بىرنەشە قالاسىندا ساۋدا الاڭدارىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىر.

ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيستر­لى­­گى­نىڭ مالىمەتىندە 2019 جىلى قازاق­ستان­­­داعى ەلەكتروندىق كوممەرتسيا نا­­رى­­­عىنىڭ كولەمى 1,5 ملرد دوللار, 2021 جىلى ول 2,5 ملرد-تان اسىپ, جالپى بولشەك ساۋدانىڭ 9,7 پايىزىن ەڭسەردى. تاۋارلاردىڭ ساپاسى بەلگىلەنگەن تالاپتارعا سايكەس بولۋى, كەدەندىك تولەمدەردىڭ جاسالۋى, ادرەساتقا – جەكە تۇلعالارعا ساتىپ العان تاۋار­دىڭ جىلدام جەتۋىن دە قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى دايىنداعان Onay Bazar جانە HappyFood.kz ەلەكتروندىق پلاتفورمالارى تۇتىنۋشىعا ۇيدەن شىقپاي, تاۋار ساتىپ الۋعا جانە اقشا ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, دەلدالداردىڭ تىزبەگىن ازاي­تۋعا ىقپال ەتەدى. قازىرگى ۋاقىتتا 22 قازاقستاندىق كومپانيا Aliexpress-تە مامىلە جاساسۋدا, وندا ولار جىلدىڭ اياعىنا دەيىن 28 ملن دوللارعا تاۋارلار ساتۋ­دى جوسپارلاپ وتىر, 21 وتاندىق كوم­پانيا ەاەو ەلدەرىنە 594 تاۋار ءتۇرىن Wildberries پلاتفورماسى ارقىلى ساتۋدا جانە ەو كەڭىستىگىنە كىرۋدەن ۇمىتتەنىپ وتىر.

KPMG Caspian ساراپتامالارىندا 2026 جىلى بۇل كوسرەتكىشتىڭ 5 ملرد دوللارعا جەتەتىنى ايتىلادى. «2022 جىلى الەمدە ورىن العان ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۋربۋلەنتتىلىك ەلەكتروندى كوممەرتسيانىڭ دامۋ بولجامىن باسەڭدەتۋى مۇمكىن, سونىمەن قاتار سالانىڭ كورىنىسىن وزگەرتۋى مۇمكىن», دەيدى KPMG Caspian ساراپشىلارى.

شاعىن بيزنەستىڭ الدىندا جاڭا مىن­دەت­­تەر تۇر, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيستر­لىگى­نىڭ مالىمەتىنشە, 2025 جىلى 10 مىڭ­عا جۋىق ينتەرنەت-دۇكەن اشۋ جوسپار­لا­نۋدا. بۇل ەلەكتروندى كوممەرتسيا جانە ونىمەن بايلانىستى سالالاردا قوسىمشا 200 مىڭ جۇمىس ورنىن قۇرۋعا, حالىق­ا­رالىق ساۋدا ۇدەرىسىنە قوسىلۋعا جانە وتاندىق تاۋارلاردى سىرتقى نارىققا شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستانداعى كەڭسە تاۋارلارىن ساتۋعا ارنالعان ءىرى ونلاين-پلاتفورمانىڭ باس ديرەكتورى, Office Expert رۋسلان مۇقاشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ونلاين-ساۋدانى دامىتۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن تاعى ءبىر اسپەكت – شوب ءۇشىن BNPL (قازىر ساتىپ ال, كەيىنىرەك تولە) قىزمەتىنىڭ جوقتىعى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, بۇل نەسيە نەمەسە ءبولىپ تولەۋ جوسپارى بويىنشا ساتىپ الۋ – B2C سەگمەنتىندەگى دامۋدىڭ نەگىزگى قوزعالتقىشى. «ازىرگە قازاق­ستا­ن­دىق كاسىپكەرلەر ءۇشىن تاۋارلاردى نەمەسە قىزمەتتەردى ساتىپ الۋداعى شا­عىن وپەراتسيالىق قاجەتتىلىكتەردى وتەي­تىن «جەڭىل» نەسيە ونىمدەرى جوق. ەگەر نارىقتىڭ وسى سەگمەنتتى اسسور­تي­مەنتتى ءارتاراپتاندىرسا, ەلەكتروندى كوممەرتسيانىڭ ءوسۋى جالعاسادى. اسسور­تي­مەنتتىڭ كەڭەيۋىمەن ەلەكتروندى كوم­مەرتسيا نارىعى الداعى ەكى جىلدا 30 پا­يىز­عا دەيىن ءوسۋى مۇمكىن», دەيدى رۋسلان مۇقا­شەۆ.

شاعىن قالالار مەن اۋىلدارداعى ءوسىم قالاارالىق جىلدام جانە تەگىن جەتكىزۋدىڭ جانە تۇراقتى شەكتەلىپ وتىرعانى وسىعان دەيىن تالاي رەت ايتىلعان.

ر.مۇقاشەۆ ايتىپ وتكەندەي, ەلەكتروندى قۇجات اينالىمى تەك قانا دامىپ كەلەدى. ول شوب سۋبەكتىلەرىنە تەز ارادا كەلىسىمشارتتارعا, جۇكقۇجاتتار مەن تاۋارلاردى الۋعا سەنىمحاتتارعا قول قويۋعا جانە الماسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جالپى, ەلەكتروندى كوممەرتسيا نارىعى تۋرالى ايتا وتىرىپ, رۋسلان مۇقاشەۆ بانكتەردە وۆەردرافت الۋ شارتتارى جەتىلدىرىلمەۋى ەكونوميكانىڭ دامۋى­نا كەدەرگى كەلتىرەتىنىن ايتىپ بەردى. «ەلەكتروندىق كوممەرتسيانىڭ پايدا بولۋىمەن الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك دەڭگەيى كوتەرىلە باستادى. ءبىزدىڭ كليەنتتىك بازامىزدا 25 000 ۇيىم بار. بۇل فاكتور بىزگە كەيبىر اقپاراتتىڭ رەپرەزەنتاتيۆتى ۇلگىسىن جاساۋعا جانە ترەندتەردە كەيبىر وزگەرىستەر بار ەكەنىن جاۋاپكەرشىلىكپەن جاريالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى ر.مۇقاشەۆ.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, نارىق قا­لىپ­­تاستى. ونلاين-ساۋدا جالپى حالىق­تىق­­ سيپات الماسا دا قىزمەتتىڭ بۇل ءتۇرىن قول­­داناتىندار قاتارى كوبەيىپ كەلە جات­قا­نى بايقالادى. سەبەبى تاۋارلارى – ءداس­تۇر­­لى ساۋدا جەلىلەرىندەگى تاۋارلارمەن سا­­لىستىرعاندا ارزان. ىشكى نارىقتا شە­تەل­­­دىك ويىنشىلار باسىم بولسا دا ويىن ءتار­تىبى ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەرەجەسىمەن ءجۇرىپ جا­تىر.

 ەندىگى ترەند مامانداردىڭ بىلىك­تى­لى­گى. «ەلەكتروندى كوممەرتسيا سەكتورى جوو-نىڭ ترەند باعىتتارىنا اسەرىن تي­گىزە باستادى. كەيبىر جەكە-مەنشىكتەگى وقۋ ورىندارىندا وسى باعىتتا مامان­دار دايىنداۋعا نيەتتەنىپ جاتىر. ساۋ­دانىڭ وسى سەگمەنتىنىڭ لوگيستيكا, اقپاراتتى تەحنولوگيامەن ينتەگراتسيالانۋى ماڭىزدى. مىسالى, قحر نەمەسە تۇركياعا تاپسىرىس بەرگەن كليەنت ينتەرنەت ارقىلى تاۋارىنىڭ قانداي ۋاقىتتا قانداي نۇكتەدە كەلە جاتقانىن ءبىلۋى قاجەت» دەيدى ول.

 ەلىمىزدەگى ەلەكتروندىق كوم­مەر­تسيانىڭ نەگىزگى درايۆەرلەرى لوگيستيكا­نى دامىتۋ ەكەنىن, تاسىمالداۋ قۇنى ساتىپ الىنعان ونىمنەن جوعارى بولماۋى ماڭىزدى ەكەنىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتادى. ساتىپ الۋشىنىڭ ونلاين تاپسىرىس­تان العان اسەرى قانشالىقتى جاقسى بولسا, ونىڭ كەلەسى ساتىپ الۋدى ونلاين جاساۋ مۇمكىندىگى سوعۇرلىم جوعارى بولادى.

Finprom.kz ەلدەگى ەلەكتروندى كوممەرتسيا ودان ءارى دامي باستاعانىن, ەندى ەكى جىلدان قازاقستانداعى بولشەك ساۋدانىڭ 15 پايىزىن ەڭسەرۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. تەك 2022 جىلى ەل تۇرعىندارى ينتەرنەتتە كيىم, اياقكيىم جانە ءتۇرلى اكسەسسۋارلاردى ساتىپ الۋعا 423,9 ملرد تەڭگە جۇمساپتى. بۇل 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 17 پايىزعا كوپ. ەلەكتروندى ساۋدا تۋرالى اڭگىمە بولعاندا نارىقتىڭ مۇمكىندىگى مەن تارلىعى كەدەرگىلەردىڭ قاتارىندا ايتىلاتىن. قازىر بۇل ماسەلە كەشەگى كۇننىڭ ەنشىسىندە قالدى. اقپاراتتى تەحنولوگيانىڭ مۇمكىندىگى شەكارانى مويىندامايدى. كورشى قارجى سەكتورىندا ءبىزدىڭ ەلگە تيەسىلى دەيتىن 28 بانكتىڭ ۇشەۋىندە ينتەرنەت پلاتفورمالار بار. كەيبىر ساراپشىلار «Kaspi.kz» باستاعان ەدب نەگىزگى باعىتىنان اۋىسىپ, ينتەرنەت كومپانيالاردىڭ قول سالدى» دەگەندى ءجيى ايتىپ ءجۇر. ال ەكىنشى تاراپ كەرىسىنشە. باسقا كومپانيالاردىڭ جۇمىسىنا قوزعالىس تۋعىزدى دەگەنگە باسىمدىق بەرەدى. ال ءبىز ءوز تاراپىمىزدان قازاقتىڭ ىشكى نارىعىنا ەدب, كازتەلەكوم نەمەسە جەكەلەگەن كومپانيالاردىڭ ءبارى مۇمكىندىكتەرىن بىرىكتىرگەنى ماڭىزدى. ەل تۇرعىندارىنىڭ 20%-ى ينتەرنەت ارقىلى ساۋدا جاساسا عانا «e-commerce» يندۋسترياعا اينالاتىنى وسىعان دەيىن تالاي رەت ايتىلعان. دەمەك ينتەرنەت ساۋ­دانى دامىتۋ ارقىلى عانا ورتا تابىس تۇزاعى دەگەن شىرماۋدان قۇتىلا الامىز.

ALPHALUX Consulting باس ساراپشىسى سەرگەي پولىگالوۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە ينتەرنەت ساۋدا ويىنشىلارىنىڭ الەۋ­­­مەتتىك مارتەبەسى انىقتالماي بۇل ماسە­­لە­نىڭ شەشىلمەيتىنىن ايتادى. نەگىزگى ما­­سەلە تاۋاردى يەسىنە دەر كەزىندە جەت­كىزۋ بولسا, ودان كەيىنگىسى سالىققا كە­لىپ تىرەلەدى. Facebook پەن Instagram ق­وسىم­شا­سىندا ءوز بيزنەسىن دوڭگەلەتىپ كەلگەن بيز­نەسمەندەردىڭ ءبىرازى جەكە كاسىپكەر رەتىن­دە تىركەلسە, ءبىرازى كولەڭكەدە ءجۇر. رەسمي اقپاراتقا سايكەس 500-گە جۋىق ينتەرنەت-دۇكەن جۇمىس ىستەپ تۇر. كولەڭ­كە­دە جۇرگەندەردىڭ قاتارى 1500-2000-نان­­ اسىپ كەتۋى مۇمكىن. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, مەملەكەتتىك تىركەۋى جوق جان­ە سالىق تولەمەيتىن «كاسىپكەرلەردى» قادا­عا­لاۋ دا, ينتەرنەت-دۇكەندەردىڭ قانشا ەكە­نىن انىقتاۋ دا قيىن.

«وسى سەگمەنتتىنىڭ وكىلدەرىنىڭ قۇ­قىق­تىق مارتەبەسى زاڭداستىرىلۋى ين­تەر­نەت-دۇكەندەر سانىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتىپ, شەتەلدىك ەلەكتروندى كوممەرتسيا وكىل­دە­رى­مەن باسەكەلەستىككە تۇسۋىنە مۇم­كىندىك بە­رەدى.

سول كەزدە ولار بيزنەستىڭ ءبىر سۋبەك­تىسى ارقىلى بانكتەردەن نەسيە­ الادى, لوگيستيكالىق مۇمكىندىگىن ءارتا­راپ­تان­دىرادى. قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق تەح­نو­لوگيالىق مۇمكىندىگى ينتەرنەت ساۋدا­نىڭ مۇمكىندىگىن الەمدىك الپاۋىت كومپا­نيا­لارمەن ينتەگراتسيالاۋعا جەتەدى», دەيدى س.پولىگالوۆ.

ساراپشى ايتقان ەكىنشى كەدەرگى – وتان­­دىق­ تاۋار نارىعىنداعى قازاق­­ستاندىق ۇلەس­تىڭ ازدىعى, ويىن­شى­لا­رى­مىزدىڭ شەتەل­دىك تاۋار نارىعىنا دەگەن تاۋەل­دى­لى­گى. ايتالىق, Amazon اقش زاڭى بويىن­شا ول ءونىم قاي جەر­دە ساتىلعانىنا قار­ا­ماستان, ساتۋ سالىعىنان بوساتىلعان. قازاق­ستان­عا ولار سالىق جەڭىلدىكتەرىمەن جۇمىس ىستەيدى. قىتاي زاڭىندا دا ونلاين ساۋدا وكىلدىكتەرىنە جەڭىلدىكتەر قاراس­­تىرىلعان. بىزگە دە جەرگىلىكتى ويىن­شى­لارعا سالىق جەڭىلدىكتەرىن بەرۋدى جان-جاعىمىزداعى ەلدەردىڭ زاڭىمەن ۇيلەستىرەتىن كەز كەلدى. كورشى ەلدەردە اياعىنان تۇرىپ ۇلگەرگەن كومپانيالاردىڭ ءوزى شەتەلدىك ويىنشىلارعا جۇتىلا باستادى. سالىق زاڭدارى ارقىلى ءوز ويىنشىلارىمىزعا باسىمدىق بەرمەسەك, ويىن ەرەجەسى شەتەلدىكتەردىڭ پايداسىنا قاراي بۇرىلىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. «ينتەرنەت-ساۋدانىڭ كورىگىن قىزدىراتىن توپ 16-34 جاس ارالىعىنداعى جاستار ەكەنىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتادى. قازاقستاندا وسى جاستاعى تۇتىنۋ­شىلاردىڭ ۇلەسى 12 پايىزدان اسپاي تۇر. ال كورشى وزبەكستاندا جاستاردىڭ ۇلەسى 27 پايىزدان اسىپ كەتكەن. ەو نەمە­سە­ وڭتۇستىك كورەيا ەكونوميكاسىنىڭ جە­ڭىل يندۋستريا, تۇرمىستىق تەحنيكا سەگ­مەن­تى وزبەكستاننان فيليالدارىن اشىپ جا­تىر. بۇرىننان ساۋداعا بەيىم جانە جە­ڭىل يندۋسترياسىن جولعا قويىپ العان وزبەك ويىنشىلارىنا تاۋارلارىن بىزدەن تو­مەن باعامەن اينالىمعا شىعارۋعا مۇم­كىندىك بار. ال بىزدەگى ارتىقشىلىق – اقپاراتتىق مۇمكىندىك. ە-كوممەرتسيا نارى­عىندا جاڭا ويىنشىلار پايدا بولسا, باسەكە بولادى. باسەكەگە باسىمدىق بەر­گ­ەن ورتادا دامۋعا كەدەرگى جوق», دەپ ءسو­زىن تۇيىندەدى ساراپشى.