يران, يراك, مىسىر سياقتى شىعىس ەلدەرى دە قولجازبالار قورىمەن, باي مادەنيەتىمەن ەرەكشەلەنەدى. سول سياقتى قىتاي, جاپون ەلدەرىنىڭ قولجازبا ساقتاۋ ءداستۇرى دە بارشاعا ونەگە. اسىرەسە ءبىزدىڭ كونە تاريحىمىزعا قاتىستى قىتايداعى قولجازبا مۇرالار ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. بۇگىندە الىسقا كوز سالىپ, سولاردىڭ تاجىريبەسىنە تامسانىپ جۇرگەندە كەشە عانا ءبىر مەملەكەت قۇرامىندا بولعان رەسەي, وزبەكستان, تاجىكستان, ارمەنيا, تاتارستان سياقتى ەلدەردەگى ءبىزدىڭ تاريحىمىزعا بايلانىستى جازبالاردان جىل وتكەن سايىن الىستاپ بارا جاتقاندايمىز. ۋاقىت وزا كەلە اتالعان جازبالاردى الۋعا جولىمىز جابىلىپ قالماي ما؟ قازىردىڭ وزىندە ماسكەۋ, پەتەربور, قازان, ۋفا, دۋشانبە, اشحاباد, ورىنبور مەن ومبىداعى قولجازبالارعا قول جەتكىزۋ ماتەريالدىق جاعىنان دا, عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ جاعىنان دا قيىندىق تۋعىزىپ وتىر. سول سياقتى «الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى» اتانعان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي بابامىزدىڭ ايگىلى ەڭبەكتەرىن ەلىمىزگە تولىق جەتكىزىپ, ەل يگىلىگىنە اينالدىرا الماي كەلەمىز. حI عاسىرداعى ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىك» شىعارماسى, ونىڭ زامانداسى – ماحمۇد قاشقاريدىڭ «ديۋاني لۇعات ات-تۇرىك» («تۇركى سوزدەرىنىڭ جيناعى») اتتى ەڭبەكتەرىنىڭ دە شەتەل مۇراعاتتارىندا جاتقان قولجازبالارى ءالى تۇگەندەلگەن جوق. مىرزا حايدار ءدۋلاتيدىڭ دە تۇركى تىلىندەگى «جاھانناما» اتتى پوەماسى مەن پارسى تىلىندەگى «تاريح-ي ءراشيديىنىڭ» قولجازبا نۇسقالارى شەتەلدىك مۇراعاتتاردا ساقتاۋلى. مىسالى, «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» بريتانيا مۇراجايىندا, تەگەران ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كىتاپحاناسىندا, تاشكەنتتەگى شىعىستانۋ ينستيتۋتىندا, دۋشانبە جازبا دەرەكتەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبا قورىندا, ماسكەۋ قالاسىنداعى ازيا حالىقتارى ينستيتۋتىنىڭ شىعىس ادەبيەتتەرى بولىمىندە, پەتەربور قالاسىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ قولجازبا قورىندا پارسى جانە تۇركى تىلدەرىندەگى بىرنەشە قولجازبا نۇسقاسى ساقتاۋلى. ال ماحمۇد قاشقاريدىڭ «ديۋاني لۇعات ات-تۇرىك» شىعارماسىنىڭ جالعىز قولجازبا نۇسقاسى ىستانبۇلدىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا تۇر.
تۇركيانىڭ كونە قولجازبالار مەن كىتاپتارعا دەگەن ىقىلاسى ەرەكشە. وندا ءىرى كىتاپحانالار, عىلىمي-مادەني وشاقتار جانە مۋزەيلەردە ونداعان كونە مۇرا ورتالىعى جەمىستى جۇمىس اتقارادى. اسىرەسە ىستانبۇلداعى سۇلەيمانيا مەن بايازيد كىتاپحانالارىنداعى كونە قولجازبالار قورىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى. وسى ەكى كىتاپحانادا تۇركى حالىقتارىنىڭ جۇزدەگەن مىڭ قولجازبا كىتابى ساقتالعان. تۋىسقان وزبەك ەلىندەگى جاعداي دا بىزدەن كوش ىلگەرى. تاشكەنتتەگى ءابۋ رايحان ءال-بيرۋني اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى سيرەك كىتاپتار مەن كونە قولجازبالار قورىن قايتا جاساقتاۋ جولىندا جاڭا ءزاۋلىم عيمارات سالىپ, ول الەمنىڭ ەڭ وزىق تەحنولوگيالىق قۇرالدارىمەن جابدىقتالعان. كونە مۇراعا اۋەستىك تانىتقان شەتەلدىك عالىمدار قازىر تاشكەنتكە قاراي اعىلىپ جاتىر.
جوعارىدا اتالعان ەلدەردە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قىرۋار قاراجات ءبولىنىپ, جەكە كوللەكتسيالارداعى قولجازبالار مەن سيرەك كىتاپتاردى ساتىپ الىپ, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ولاردىڭ كوشىرمەلەرىن الدىرتىپ, تۇركى ەلدەرىنىڭ جازبا مۇراسىنىڭ مول قورىن بايىتا ءتۇستى. كونە قولجازبالاردىڭ قاعازى مەن سياسىنا دەيىن, جازۋ مانەرى مەن قولجازبالاردىڭ تۇپتەلۋ ەرەكشەلىگىنە دەيىن زەرتتەپ, سوعان سايكەس قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جاساپ وتىرادى. قازىر وسى قولجازبالاردىڭ بارلىعى زاماناۋي تەحنولوگياعا سايكەس وڭدەۋدەن وتكىزىلىپ, ساقتالۋ قاۋىپسىزدىگى ء(ورت, سۋ المايتىن, سۋىق قول جەتپەيتىن), جىلۋى مەن ىلعالدىلىعى ولشەمگە سايكەس ورىندا ساقتالادى. بارلىق قولجازبا تسيفرلىق فورماتقا كوشىرىلىپ, ءاربىر شىعارمانىڭ كوديكولوگيالىق عىلىمي سيپاتتاماسى جاسالىپ, تاقىرىپتىق, مازمۇندىق, حرونولوگيالىق كاتالوگتارعا توپتاستىرىلعان. وسى ەلدەردىڭ بارلىعىندا قولجازبالاردىڭ مەملەكەتتىك تۇرعىداعى ءتىزىمى (رەەسترى) جاسالعان, ولار تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش رەتىندە قورعالادى, ءتىپتى ءبىرازى يۋنەسكو تىزىمىنە ەنگىزىلىپ, حالىقارالىق رۋحاني مۇراعا اينالعان.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە سيرەك كىتاپتار مەن قولجازبالار قورى تىكەلەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, العاشقى اكادەميك قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتىڭ بۇيرىعىمەن 1959 جىلى اشىلدى. بۇگىنگى كۇنى تۇپنۇسقالىق قولجازبالاردىڭ نەگىزگى دەنى – م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى مەن ورتالىق عىلىمي كىتاپحانادا, جالپى كولەمى 3650-دەي بۋمادا قازاق, شىعىس تىلدەرىندەگى (اراب, پارسى, شاعاتاي, تاتار, ت.ب.) ەسكى قولجازبالار جيناقتالعان, ولاردىڭ ەڭ كونەلەرىنە 700-800 جىل بولعان. ورتالىق عىلىمي كىتاپحانا قورىندا 2151 بۋما (22 مىڭ ءماتىن) قولجازبا بار. ولاردىڭ ىشىندەگى اسا باعالىلارى: «حاندار شەجىرەسى» (XVIII ع.), «پايعامبارلار جانە قوجالار شەجىرەسى» (XIX ع.), «ابىلاي حاننىڭ ءسىبىر اسكەري شەپتەرىنىڭ قولباسشىسى گەنەرال-پورۋچيك ي.ي.شپرينگەرگە جازعان حاتى (1765-1767)», ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ, ءا.ديۆاەۆتىڭ, جاياۋ مۇسانىڭ قولجازبالارى, ابايدىڭ ءوزىنىڭ جەكە حاتشىسى مۇرسەيىت بىكە ۇلىنىڭ قولىمەن جازىلعان ولەڭدەرى, ەۆرەي حالقىنىڭ ءدىني قولجازباسى «تورا» (XII-XVIII ع.), «شاھنامانىڭ» العاشقى قازاق تىلىندەگى اۋدارماسى, ش.ءۋاليحانوۆ قولجازبالارىنىڭ فوتوكوشىرمەسى, م.اۋەزوۆتىڭ قولجازباسى, ت.ب. ورتالىقتا ءالى جارىققا شىقپاعان, عىلىمي زەرتتەۋگە تۇسپەگەن باسىلىمدار جەتەرلىك. ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى جازبالارىنىڭ بۇگىنگى كۇنى كيريلل قارپىنە كوشىرىلىپ, 20 توم بولىپ جارىق كورۋىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. الايدا ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ بۇدان باسقا تاعى دا 10 تومعا جەتەرلىك جازبالارى بار. بۇل دا ءوز كەزەگىن كۇتىپ جاتىر.
ورتالىق عىلىمي كىتاپحانانىڭ سيرەك كىتاپتار قورى – 150 مىڭعا جۋىق. Cيرەك كەزدەسەتىن ماتەريالداردىڭ ىشىندە «پسالتىر», «ۋلوجەنيە گوسۋداريا الەكسەيا ميحايلوۆيچا» (1649), «اكادەميچەسكيە يزۆەستيا» (1780), پ.ي. رىچكوۆتىڭ «توپوگرافيا ورەنبۋرگسكوي گۋبەرني» (1887), «ترۋدى ارالو-كاسپيسكوي ەكسپەديتسي» (1875), ت.ب. باسقا تىلدەگى ادەبيەتتەر دە بار. قوردا سونىمەن قاتار قازاق حالقىنىڭ تاريحىن, ارحەولوگياسىن, ەتنوگرافياسىن زەرتتەگەن شىعىستانۋشى عالىمدار ا.الەكتوروۆ, ي.ۆەسەلوۆسكي, ۆ.رادلوۆ, پ.پاللاس, ا.لەۆشين, گ.پوتانين, ۆ.بارتولد, ت.ب. ەڭبەكتەرى, ش.ءۋاليحانوۆتىڭ 1904 جىلى شىققان «شىعارمالار جيناعى», ى.ءالتىنساريننىڭ «قازاق بالالارىنا ورىس ءتىلىن ۇيرەتۋدىڭ العاشقى نۇسقاۋلارى» (1879), ت.ب. كىتاپتارى مەن 1917 جىلعا دەيىنگى ورىس تىلىندەگى سيرەك جۋرنالدار ساقتالعان. تاعى ءبىر ەرەكشە ايتاتىنى – باياناۋىل دۋانىنىڭ اعا سۇلتانى بولعان, اعارتۋشى, ەتنوگراف مۇسا شورمان ۇلىنىڭ 1856 جىلى پەتەربوردان اكەلگەن كولەمى وتە ۇلكەن كىتاپ تۋرالى. كىتاپتىڭ سالماعى – 22 كگ, بيىكتىگى – 92 سم, ەنىنىڭ ۇزىندىعى – 68 سم, 106 بەتتەن تۇراتىن, پاريجدە 150 دانامەن عانا شىعارىلعان الىپ كىتاپ. سونىڭ ءبىر داناسى وسى ورتالىقتا ساقتالۋى دا عاجاپ. بۇل كىتاپ II الەكساندردىڭ تاققا وتىرۋىنا الەم بويىنشا 8 مىڭ ادام ء(تىزىمى بار, پاتشالار مەن حانزادالار, ەلشىلەر, ت.ب.) كەلگەندىگىن دارىپتەۋمەن قاتار, سونىڭ ءبىرى مۇسا شورمان ۇلىنىڭ قازاق حالقىنىڭ «قۇس سالۋ» ءداستۇرىن سيپاتتايتىن ماتەريالى دا ەنگەندىگىمەن ەرەكشەلەنەدى.
بۇل ورتالىقتا سونىمەن قوسا, XVI-XX عاسىرلارى باسىلعان لاتىن, نەمىس, فرانتسۋز, اعىلشىن, قىتاي, يتاليان, ت.ب. تىلدەردەگى 500-دەن اسا كىتاپ جيناقتالعان. قوردا اراب, پارسى, تاجىك, وزبەك, ازەربايجان, تاتار, قىتاي, ت.ب. شىعىس تىلدەرىندەگى كىتاپتار مەن قولجازبا ەڭبەكتەر, سونداي-اق, 300-دەن اسا قۇران مەن ءتاپسىر دە بار. الايدا ولاردى ساقتاۋ مەن زەرتتەۋگە بايلانىستى قوردالانعان ماسەلەلەر شاش-ەتەكتەن.
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبا قورىندا 500 000-نان استام اتاۋدان تۇراتىن 1500-دەي بۋمادا قازاق, شىعىس تىلدەرىندەگى (اراب, پارسى, شاعاتاي, تاتار, ت.ب.) ەسكى قولجازبالار جيناقتالعان. ءحىح عاسىر مەن حح عاسىر باسىندا جارىق كورگەن قازاق مادەنيەتى مەن تاريحىنا قاتىستى ليتوگرافيالىق كىتاپتار, سونداي-اق جالپى ۇزىندىعى 700 شاقىرىمداي بولاتىن 300-گە جۋىق اۋديوتاسپا مەن ميكروفيلم, ميكروفيشا بار. جازبا جادىگەرلەر اراسىندا بۇقار جىراۋ, اقتامبەردى, شالكيىز, جيەمبەت جىراۋ, اباي, نۇرجان, ابۋباكىر كەردەرى, دۋلات, مۇرات, شورتانباي, ءماشھۇر ءجۇسىپ, نارمانبەت, البان اسان سىندى حV-حح عاسىر باسىندا ءومىر سۇرگەن اقىن-جىراۋلار شىعارمالارىنىڭ فوتوكوشىرمەلەرى مەن قولجازبالارى, سونداي-اق م.بايجانوۆتىڭ, ت.ىزتىلەۋوۆتىڭ, ش.جاڭگىروۆتىڭ, س.شورمانوۆتىڭ اۆتورلىق قولتاڭبالارى بار. بۇدان باسقا قازان توڭكەرىسىنە دەيىن جازىلىپ الىنعان, باسىلىپ شىققان فولكلورلىق تۋىندىلاردىڭ قازان, ۋفا, سانكت-پەتەربۋرگ, تاشكەنت, ت.ب. قالالاردا اراب قارپىندە جارىق كورگەن باسىلىمدارى جيناقتالعان. ۋاقىت وتكەن سايىن قولجازبالاردىڭ قاعازى سارعايىپ, سياسى ۇشىپ, ءارتۇرلى باكتەريالىق اۋرۋلارعا ۇشىراپ, بۇزىلا باستايدى. سولاردى «ەمدەۋ» (دەزينفەكتسيا جاساۋ), قالپىنا كەلتىرۋ (رەستاۆراتسيا) قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. سونداي-اق اسا قۇندى جادىگەرلەردىڭ كوشىرمەسىن (مۋلياج) جاساپ وتىرۋ قاجەت. ەلىمىزدە بۇل سالا بويىنشا ماماندار دايارلانۋى جوققا ءتان. قولدا بار بىرەن-ساران مامان الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالماعان, ولاردىڭ ەڭبەگىن ىنتالاندىرۋدىڭ تەتىكتەرى جاسالماعان. كونە مۇرالاردى ساقتاۋمەن بىرگە, ولاردى زاماناۋي ۇلگىدەگى ساندىق مۇراعاتقا (Digital Archive) جۇكتەپ وتىرۋ – بۇگىنگى زاماننىڭ باستى تالابى. ولاردىڭ كوشىرمەلەرىن الىپ, ساندىق مۇراعاتقا جۇكتەمەسە, جويىلىپ كەتۋ قاۋپى جوعارى. ول ءۇشىن ءار قولجازبانىڭ عىلىمي سيپاتتاماسىن جاساپ, شاڭ باسقان مۇرالاردى تازارتىپ, جاڭا تەحنولوگيالىق قۇرالمەن ساندىق مۇراعاتقا جۇكتەۋ قاجەت. بىزدەگى بۇل جۇمىستاردى جۇرگىزۋ تەتىگى عىلىمي گرانتتىڭ ەنشىسىنە بايلانعان. گرانتتى ۇتىپ السا عانا, قاراجات بولىنەدى. وكىنىشكە قاراي, قولجازبالاردىڭ عىلىمي سيپاتتاماسىن جاساۋ, ساندىق مۇراعاتقا جۇكتەۋگە قاتىستى جوبالار ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس تاراپىنان قولداۋ تابادى دەپ ايتۋ قيىن. مۇنداي ۇلتتىق جوبالاردى شەتەلدىك ساراپشىلار دا قولداي قويمايدى. سونىمەن بىرگە ەلىمىزدە كوديكولوگيا (قولجازبانى زەرتتەيتىن) بويىنشا ماماندار دا دايارلانبايدى. سوندىقتان دا قولجازبانى تۇپنۇسقا نە اسىلنۇسقادان وقيتىن ماماندار دا تاپشى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قورىندا ساقتالعان مىڭداعان قولجازبانى ساناۋلى عانا مامان ماردىمسىز جالاقىعا عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرىپ كەلەدى. سونىڭ نەگىزىندە, ءجۇز تومدىق «بابالار ءسوزى», جيىرما تومدىق «ادەبي جادىگەرلەر», ون تومدىق «دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسى», ءۇش تومدىق « ۇلى دالانىڭ كونە سارىندارى», ون ەكى تومدىق «قازاق قولجازبالارىنىڭ عىلىمي سيپاتتاماسى» سياقتى ەڭبەكتەردىڭ جارىق كورگەندىگىن اتاپ ايتقان ءجون. ودان بولەك, كونەكوز قاريالاردىڭ سىرلى ساندىقتارىندا دا ءالى كۇنگە سارعايىپ جاتقان نەمەسە «قۇران» رەتىندە قۇرمەتتەلىپ, توردە ءىلىنىپ تۇرعان بەيمالىم قولجازبالار ەل اراسىندا ءالى دە بار. ونداي جەكەلەگەن ازاماتتار «اتامۇرا» رەتىندە ساقتاپ وتىرعان مۇرالاردىڭ ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزگە قاتىستى جازبا مۇرا بولىپ شىعۋى ابدەن مۇمكىن.
وسى سالاداعى قوردالانعان ماسەلەگە بايلانىستى قۇزىرلى ورىندارعا دەپۋتاتتىق ساۋال دا جولداعانبىز. جاقىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاريحي قۇجاتتاردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسىمەن تانىسقانىندا: «ارحيۆ دەگەن – ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ نەگىزى. سوندىقتان ءتيىستى قۇجاتتاردى دۇرىستاپ ساقتاۋىمىز كەرەك. بۇل ەل ءۇشىن كەرەك», دەپ ايتقانى كوڭىلىمىزگە سەنىم ۇيالاتتى.
جوعارىدا جازىلعانداردى ساراپتاي كەلىپ, قولجازبالار مەن سيرەك كىتاپتاردى ساقتاۋ جانە قاستەرلەۋدىڭ الەمدىك تاجىريبەسى, ءوز ەلىمىزدەگى قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ «تسيفرلىق كىتاپحاناسىن» قۇرۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇسىنىسىن جۇزەگە اسىرۋ جولىندا مىناداي شۇعىل ءىس-شارالار قابىلداۋ قاجەت دەپ سانايمىز: بىرىنشىدەن, ەلىمىزدەگى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىكتەرىنە قاراستى بىرنەشە ۇيىم مەن مەكەمەدە ساقتالعان قولجازبا مۇرانىڭ مەملەكەتتىك ءتىزىمىن, ياعني رەەسترىن جاساپ, ولاردىڭ بىرەگەي ەلەكتروندى بازاسىن قۇرىپ, ورتاق جۇيە جاساۋ; تولىقتاي تسيفرلىق جۇيەگە كوشىرۋ, كاتالوگتەرىن شىعارۋ, تيپولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ارقىلى عىلىمي جولعا قويۋ قاجەت.
ەكىنشىدەن, اتالعان قورلاردا دۇنيە جۇزىندە جوق قۇندى جادىگەرلەر بار ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردى الدىمەن كيريلل قارپىندەگى قازاق تىلىنە, سوسىن ورىس, اعىلشىن تىلدەرىنە اۋدارىپ, الەمدىك عىلىمي اينالىسقا ءتۇسىرۋ كەرەك. كونە تۇركى, شاعاتاي, اراپ ءالىپبيى (قادىم, ءجاديت, توتە) جازۋلارىنداعى تاڭبالاردى ەركىن وقيتىن, ولاردى كوديكولوگيالىق تۇرعىدان زەردەلەي الاتىن عالىم-ماماندار دايارلاۋدى ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە جۇكتەگەن دۇرىس. وسى جازۋ-گرافيكالارىن بىلەتىن ەلگە ورالعان عالىمداردى بۇل ىسكە تارتۋدى دا ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. بار مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن تۇركيا, يران, قىتاي سياقتى قولجازبا تانۋ سالاسى دامىعان ەلدەرگە تالىمگەرلىككە جىبەرۋ قاجەت.
ۇشىنشىدەن, قولجازبالار مەن كونە كىتاپتاردىڭ قورىن تولىقتىرۋ ءۇشىن الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ەجەلگى تاريحىمىزعا قاتىستى دەرەكتەردى ەلگە بارىنشا جيناقتاۋدى قولعا الۋ, ارنايى ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرۋدى قايتادان جانداندىرۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە جەكە ازاماتتاردىڭ ساندىقتارىندا جاتقان كىتاپتار مەن قولجازبالاردى ساتىپ الۋ ماسەلەسىن دە قاراستىرعان ابزال.
تورتىنشىدەن, قولجازبالاردىڭ قۇندىلىعىن انىقتايتىن ساراپتامالىق كەڭەس قۇرىپ, ونىڭ زاڭدىلىق مارتەبەسىن بەكىتۋ, قولجازبا يەسىنىڭ اۆتورلىق قۇقىعى مەن يەلىك قۇقىعىن رەتتەيتىن زاڭنامالىق ەرەجەلەردى دە بەكىتۋ جولدارىن قاراستىرعان ءجون.
وسى كوتەرىلگەن ماسەلەلەردە م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى مەن ورتالىق عىلىمي كىتاپحانادان باسقا, ەلورداداعى قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعى, ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا, الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانا, ورتالىق مەملەكەتتىك مۋزەي, سەمەيدەگى اباي مۋزەيى, ت.ب. اتسالىساتىنى ءسوزسىز. جالپى, ۇلتتىق قۇندىلىق دەڭگەيىندەگى وزەكتى ماسەلە بولعاندىقتان, مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىپ, ارنايى باعدارلاما قابىلدانىپ, اتالعان ۇيىمداردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايىن زاماناۋي وزىق قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىپ, ءتيىستى قاراجات ءبولىنۋىن قاراستىرۋ كەرەك.
التىنبەك نۋح ۇلى,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى
