جاسىراتىنى جوق, بۇرىن سۆەردلوۆ قازىرگى بەكەتاي بي مەن قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلى كوشەلەرى بويىنا ورنالاسقان سۋ كولونكالارى جازدا ەكىباستان, ال قىس ايلارىندا قاتىپ قالماۋ ءۇشىن ۇزدىكسىز اعىپ تۇرعان تازا سۋمەن شايىلىپ تۇرعاندىقتان سوردىڭ ءيىسى شىقپايتىن. ال قازىر شە؟
وسى ماڭايدا تۇرعان حالىق بۇل تۇزدى سوردى قادىرلەيتىن. ەم-دوم رەتىندە قىرىق كۇن شىلدە ايىندا سۋىنا جاتىپ ەمدەلەتىن. اسىرەسە, بۋىن اۋرۋىنا بىردەن-ءبىر ەم ەدى. اينالاسى تىزەگە كەلەتىن ەكى ءتۇرلى سوراڭ شوپتەر, كوكپەڭبەك بولىپ ءوسىپ تۇراتىن. مۇنى كوز كورگەندەر بىلەدى. ەندى مىنە, وسى جەردە تسەللوفان قالتالاردىڭ نەشە ءتۇرى, قالدىعى قيمەن ارالاس مالدىڭ قىستايعى جەگەن ءشوبى, ءتىپتى ءيتتىڭ ولىمتىگىنە دەيىن كەزدەسەدى. سونىڭ ءيسى شىعىپ, قولقاڭدى اتادى. قىسقاسى, بۇگىنگى تاڭدا وسى تۇز سوردىڭ اينالاسى لاس-قوقىسقا تولى. اسىرەسە, جاز ايلارىنىڭ ىستىق كۇندەرىندە دەمىكپەسى بارلارعا قيىن.
سوندىقتان اتى اتالعان سوردى قۇرعاتىپ بارىپ, توپىراقپەن كومۋدى ويلاستىرۋ كەرەك. سول سوردى كومۋگە قانشاما ماشينا كوشپەلى قۇم كەتكەنىن دە بىلەمىز. بىراق بۇل سور بولسا, ءبىر كۇندەرى بەتىنە شىقپاي ما؟ دەمەك, ول جەرلەر – سور ەمەس. توبەشىك جەرلەردى قۋالاي اققان جاڭبىردىڭ, قاردىڭ سۋلارى جينالىپ كەلىپ, تاقىر جەردى سورتاڭ قىلعان. مۇنداي جەردىڭ كوكىمانىن ءوز كوزىممەن كورگەنىمدى ايتايىن.
وسى كۇنگى ارال تەمىرجول ستانساسىنىڭ ەكى قاباتتى ءزاۋلىم مەكەمەسى ورنالاسقان جەر كەزىندە سۋ سور بولىپ جاتاتىن. بۇل عيماراتتى اسكەري قۇرىلىس ءبولىمى سالدى. الدىن الا زەرتتەگەن, جوبالاپ ىسكە كىرىسكەندە كورگەن ادامدار تاڭقالدى. ۇزىندىعى 4 مەترلىك, ۇشى ۇشكىر تەمىر-بەتون باعانالاردى قازىق قىلىپ قاعىپ, جەرگە ءسىڭىردى. ونىڭ ءۇستىن بەتون پليتامەن جاۋىپ, كىرپىش ءورىپ تۇرعىزدى. انە, قۇرىلىس دەپ وسىنى ايت. ءبىز بولساق, جەردىڭ ۇستىنە قالىپپەن تسەمەنت ارالاستىرىپ لاي توپىراق قۇيامىز. بولماسا, تىزەگە جەتپەس جەر قازىپ, تاس توگىپ, قۇرىلىس سالامىز. مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن؟ ويتكەنى قازىرگى تاۋەلسىزدىك الاڭىنىڭ ورنى – بۇرىننان بەرى سورى شىعىپ جاتقان شىلقىعان سۋلى جەر. سونى توپىراقپەن كومگەندەي ەتىپ, ورنىنا ساۋدا ورىندارىن, ءتىپتى تويحانا سالىپ ءماز مەيرام بولدىق. حالىقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن ويلاپ جاتقان ەشكىم جوق. ايتپەسە, اسكەري قۇرىلىس ءبولىمى سالعان عيمارات سياقتى باسى ۇشكىر تەمىر-بەتون باعانالارىن جەرگە ءسىڭىرىپ سالعاندا بۇل وي تۋماس ەدى.
تۇزدى سور دەگەندى ەكىگە ءبولىپ قاراۋعا بولادى. تۇزدى دەپ وتىرعانىم – بەتى سور بولعانىمەن استىندا كريستالل تۇزدار. مۇنى مەن اياق بۋىنىم اۋىرعاندا, سورعا تۇسسەڭ جازىلادى دەگەنگە ءبىر-ەكى رەت پارمەن جاساپ كوردىم. كۇن قىزباي تۇرىپ كۇرەك, لوم سياقتى سايمانىمدى الىپ كەلىپ, تۇزدى سورعا دەنەڭ تۇگەل (موينىما دەيىن) باتاتىنداي ەتىپ, وپ-وڭاي ويىق جاساماقشى بولىپ ەدىم, كۇرەگىم باتپادى. سونىمەن نە كەرەك, لوممەن ويىپ, تۇزداردى كۇرەكپەن شىعارىپ, اجەپتەۋىر ورىن دايىندادىم. سۋى دا بەتىنە شىلقىپ شىقتى. مۇزداي ەكەن. جىلىسىن دەپ ەكى-ءۇش ساعاتقا دەيىن ۇيىمە بارىپ كەلسەم, الگىدەگى سۋ تۇبىندە قالعان تۇزدار تاستاي ۇيىسىپ قاتقاندىقتان, ارقاما باتىپ, جاتا المادىم. سوندا عانا تۇز بەتى سور بولعانىمەن, استى كريستالل تۇز ەكەنىن بايقادىم.
تۇزدى سوردىڭ شىعىس جاق بەتكەيىندەگى توبەنىڭ «پياتىي گوست» سونداي-اق «ديىرمەن توبە» دەگەن اتاۋى بولعان. وسى «ديىرمەن توبەدە» 1958 جىلى «ارال تۇز» كومبيناتى بولىپ ۇيىمداستىرىلعانعا دەيىن تۇز ءوندىرۋدىڭ ارتەلى, اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ تۇز تارتاتىن ورنى بولعان. ول كەزدە جۇمىسشىلار كولدىڭ (جاقسىقىلىش) بەتىنەن تۇزدى سىپىرىپ, لوممەن ويىپ, جيناپ, اعاش كابينالى «ومر» ماشيناسىنىڭ قورابىنا كۇرەكپەن تيەپ, وسى جەرگە اكەلىپ تۇسىرەتىن-ءدى. مەن مۇنى ەكىنشى سىنىپتا وقىعانعا دەيىن كوردىم. تاقتايدان تۇرعىزىلعان, توبەسى جابىلعان بۇل ورىننىڭ ىشىندە تۇز تارتاتىن ديىرمەن ورنالاسقان. تارتىلعان تۇزدى قاپ-قابىمەن ىشىنە جينايدى. تەمىرجولعا جاقىن ءارى تۇزدى جۋاتىن تازا سۋ قاسىندا, ياعني «رايىم» سۋ ايداۋ مەكەمەسىنەن كەراميكا – نيكولاي قۇبىرلارى ارقىلى كەلىپ تۇر. تۇز تارتاتىن ديىرمەن كوشىپ كەتكەننەن كەيىن ول پاروۆوزدارعا سۋ بەرەتىن كولونكاعا بەيىمدەلدى. قازىر بۇل دا ءتۇس كورگەندەي جىم-جىلاس. ديىرمەننىڭ جانىندا تۇزدى تازا سۋمەن جۋاتىن ورىن دا بولدى. وسى جەردەن شىققان اعىندى سۋ تۇزىمەن قوسا قازىرگى ى.التىنسارين جانە م.تولەباەۆ كوشەلەرىنىڭ ورتاسىنان تومەنگە قاراي جىلعا جاساپ تاقىر الاڭعا قۇيىلىپ تۇراتىن. مەن كورگەن تۇز ديىرمەنى الدىندا جانە كەيىن نەشە جىل ىستەگەنىن بىلمەيمىن. ايتەۋىر, تەمىرجول ۆوكزالىنىڭ قاق مانداي الدىنداعى تاپ-تاقىر جەردى تۇزدى سورعا اينالدىرىپ جىبەردى.
وسى كەسكىنمەن تۇز سور تۇرا بەرسە, ەندى ون-جيىرما جىلدان كەيىن ءيىستىڭ كوكەسىن كورەتىن شىعارمىز! جان-جاقتان قۇيىلىپ جاتقان تازا تۇششى سۋ جوق, ونىڭ ۇستىنە لاس-قوقىس تاستالماي تۇرمايدى. سوندىقتان دا ءالى دە كەش ەمەس, بۇل تۇزدى سوردىڭ استىن قازىپ, اس تۇزى ەمەس, ياعني تەحنيكالىق تۇز رەتىندە ءىرى قالالارداعى قازاندىقتاردى جۋعا, بولماسا مالدىڭ جەمىنە ارالاستىرۋعا جانە باسقا دا قاجەتتىلىككە پايدالانۋعا بولادى.
امانكەلدى وتكەلباەۆ,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
قىزىلوردا وبلىسى,
ارال قالاسى
