ءومىرى ونەگەلى راحمەت اعا

ماڭعىستاۋ مۇنايىنىڭ اشىلعاندىعىن تاريحتا التىن ارىپتەرمەن جازىپ قالدىرعان 1961 جىلدىڭ 5 شىلدەسى بولاتىن. ءدال وسى كۇنى جەتىباي مۇناي بارلاۋ الاڭىنداعى ن.پەتروۆتىڭ بريگاداسى بۇرعىلاپ جاتقان №6 ۇڭعىدان قۋاتتى مۇناي فونتانى اتقىلادى. وسى جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا وزەن بارلاۋ-بۇرعىلاۋ الاڭىندا ميحايل كۋلەبياكيننىڭ بريگاداسى قازىپ جاتقان №1 ۇڭعىدان دا ۇلكەن مۇناي فونتانى الىندى. ماڭعىستاۋ مۇنايىن تەزىرەك اشىپ, جەدەلدەتىپ حالىق يگىلىگىنە بەرۋ ماقساتىندا 1964 جىلى شىلدە ايىندا وزەن مۇناي-گاز ءوندىرۋ باسقارماسى قۇرىلعان بولاتىن. ونىڭ ءبىرىنشى باسشىسى بولىپ راحمەت وتەسىن ۇلى تاعايىندالعان ەدى. مىنە, سودان بەرى ءدال 50 جىل ۋاقىت ءوتتى. ماڭعىستاۋ مۇناي كەن الاڭدارىنداعى وڭ وزگەرىستەردەن سوڭ باسقارۋدى ۇتىمدى جۇرگىزۋ ءۇشىن «ماڭعىستاۋ مۇناي-گاز بار­لاۋ» ترەسى فورت-شەۆچەنكودان ەراليەۆكە (قۇرىق) كوشىرىلدى. بۇل سول كەزدە قابىلدانعان وتە دۇرىس شەشىم بولدى. ترەستىڭ كوشىرىلۋىنىڭ مۇناي بارلاۋ الاڭدارىندا (جەتىباي, وزەن) جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستاردى جاقىننان باقىلاۋعا, دەر كەزىندە ءتيىستى شەشىم قابىلداۋعا كوپ پايداسى ءتيدى. ترەستىڭ كوشىپ كەلۋىنە بايلانىستى ەراليەۆ ەلدى مەكەنى تەز ارادا مۇناي بارلاۋشىلارىنىڭ بازالىق كەشەنىنە اينالدى. ترەستىڭ پارتيا ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى بولىپ راحمەت وتەسىنوۆتىڭ سايلانۋى وزەن, جەتىباي كەن ورىندارىندا بارلاۋ جۇمىستارى قارقىندى جۇرۋىنە ۇلكەن ىقپال ەتتى. بۇل 1962-1963 جىلدارى بولاتىن. جەتىباي مەن وزەندە بارلاۋ, بۇرعىلاۋ جۇمىستارىنىڭ كولەمى ارتۋىنا بايلانىستى جەتىباي جانە وزەن مۇناي بارلاۋ ەكسپەديتسيالارى قۇرىلدى. 1963 جىلى كسرو مەملەكەتتىك قور كوميتەتى وزەن كەن ورنىنداعى مۇناي مەن گاز قورى جونىندەگى ماتەريالداردى قاراپ, ماڭعىستاۋ تۇبەگىندە مۇناي-گاز ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋعا رەسمي تۇردە رۇقسات بەردى. وسى كەزدە وداقتىڭ مۇناي ءوندىرىسىنىڭ باسشىلارى اسىرەسە ار جاعى باكۋلىك سابيت اتاەۆيچ ورۋجەۆ باستاعان باسشىلار قازاقستان مۇنايشىلارى مۇنداي ۇلكەن مۇناي كەن ورىندارىن ءوز كۇشتەرىمەن يگەرە المايدى, مۇنداي ۇلكەن ىستەردى اتقارۋ قولدارىنان كەلمەيدى, قاۋقارسىز دەگەن جەلەۋمەن ماڭعىستاۋ مۇنايىن يگەرۋ ءىسىن ازەربايجان نەمەسە تۇرىكمەنستان مۇنايشىلارىنا بەرۋدى ءجون كوردى. الايدا, قازاقستان كومپارتيا­سى ورتالىق كوميتەتىنىڭ 1-ءشى حاتشىسى د.قوناەۆ, قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ج.تاشەنوۆ, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.ساتباەۆتىڭ اراشا ءتۇسىپ, قازاق ەلى ءوز مۇنايىن وزدەرى يگەرە الاتىندىعىن ماسكەۋدەگى باسشىلارعا تولىق دالەلدەپ شىعۋىنىڭ ارقاسىندا ماڭعىستاۋ مۇنايىن يگەرۋ قازاق مۇنايشىلارىنا قالدىرىلدى. ماڭعىستاۋ مۇنايىن يگەرۋ جۇمىستارى تەزدەتىپ قولعا الىنا باستادى. ماڭعىستاۋ بايلىعىن يگەرۋ ماقساتىندا 1963 جىلى قاراشا ايىندا «ماڭعىستاۋمۇناي» بىرلەستىگى قۇرىلدى. 1964 جىلى شىلدە ايىندا «وزەنمۇناي» كاسىپشىلىك باسقارماسى قۇرىلدى. باسقارما باستىعى بولىپ راحمەت وتەسىنوۆ تاعايىندالدى. سول جىلى جاڭاوزەن قالاسىنىڭ ىرگەتاسى قالانىپ, ونىڭ العاشقى قازىعىن بۇكىلوداقتىق مۇناي كوميتەتىنىڭ توراعاسى ن.ك. بايباكوۆ, مۇناي-گاز قۇرىلىس ءمينيسترى ا.ن.كورتۋنوۆ جانە راحمەت وتەسىنوۆ قاقتى. قىسقاسى, ماڭعىستاۋدىڭ ميداي دالاسىندا بولاشاق وزەن دەگەن جاڭا قالانىڭ ءبىرىنشى قازىعىن قاققان, ىرگەتاسىن قالاعان راحمەت اعا ەدى. راحمەت اعا وزەن كەن ورنىن يگەرۋ جاۋاپكەرشىلىگى وزىنە تاپسىرىلعاننان كەيىن مۇناي ءوندىرۋدى, ونى حالىق يگىلىگىنە بەرۋدى جەدەلدەتۋ ماقساتىندا, وداقتىق, رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى ورگاندارعا ءتيىستى ماسەلەلەردى دەر كەزىندە شەشۋدى دالەلدى تۇردە ۋاقىتىندا قويا ءبىلدى. سونىڭ ارقاسىندا, 1964 جىلى «مانگىشلاك نەف­تەگازستروي» ترەسى قۇرىلدى. ول وزەن مەن جەتىباي جانە باسقا دا كەن ورىندارىندا وندىرىستىك جانە الەۋمەتتىك قۇرىلىستاردى سالۋعا جەدەلدەتە كىرىستى. 1965 جىلى 10 شىلدەدە راحمەت وتەسىنوۆ باستاعان وزەن مۇنايشىلارى العاشقى ەشالون مۇنايدى تەمىرجولمەن گۋرەۆ (اتىراۋ) مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا جىبەرگەن بولاتىن. بۇل كۇن – وزەن مۇنايشىلارىنىڭ ەسىندە ماڭگى قالاتىن كۇن. 1965-1966 جىلدارى وزەن-جەتىباي-شەۆچەنكو مۇناي قۇبىرى, شەۆچەنكو-وزەن اسفالت جولى, ەلەكتر جەلىسى ىسكە قوسىلدى. سونىمەن قاتار, ساۋىسقان-وزەن اۋىزسۋ قۇبىرى سالىنىپ, سۋ پروبلەماسى دا شەشىلە باستادى. ماڭعىستاۋ مۇنايىن يگەرۋگە كەلگەن وداقتىڭ 40-تان استام ۇلت وكىلدەرىنەن راحمەت اعا وزەننىڭ ينتەرناتسيونالدىق مۇنايشىلار كوللەكتيۆىن قالىپتاستىردى. قۇرىلىس ىستەرى دە تەزدەتىپ قولعا الىندى, مۇنايشىلاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى دە شەشىلە باستادى. وزەن مۇنايى وزىندىك ەرەكشە قاسيەتتەرىمەن دە بەلگىلى. ونىڭ قۇرامىندا پارافين 24 پايىز بولاتىن. وزەننىڭ مۇنايى جازدا 30 گرادۋس ىستىقتا قاتىپ قالاتىن. ونىڭ ۇستىنە وزەن مۇناي كەن ورنىنىڭ مۇنايلى قاباتتارىنىڭ تابيعي قىسىمى وتە تومەن. وداقتا بۇرىن-سوڭدى ماڭعىستاۋدىڭ مۇنايىنداي قۇرامىندا ءپارافينى كوپ كەن ورىندارى سيرەك بولۋىنا بايلانىستى مۇنداي كەن ورىندارىن يگەرۋدىڭ وداقتىق ۇلگىلەرى بولمادى. سول كەزدىڭ وزىندە راحمەت اعا وزەن مۇناي كەن ورنىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋدى بىرقاتار وداقتىڭ بەلگىلى عىلىمي ينستيتۋتتارىنا بەرگەن بولاتىن. بىراق, وكىنىشكە وراي, تەز ارادا بىردە-ءبىر ۇسىنىس بولمادى. سوندىقتان دا, وندىرىلگەن مۇنايدى قۇبىرمەن ايداۋدى ايتپاعاننىڭ وزىندە, ونى جەر بەتىنە شىعارۋدىڭ ءوزى پروب­لەما بولاتىن. وسىنداي كۇردەلى قيىن­دىق­تار­دى شەشۋدى ءوندىرىس باسشىسى رەتىندە راح­مەت اعاعا ءوز موينىنا الۋعا تۋرا كەلدى. راح­مەت اعا وتە ساۋاتتى, بىلىكتى ينجەنەر بولاتىن. سول ءبىر قيىن كەزدەردە راحمەت اعا ءپارافيندى مۇنايدى ءوندىرۋ جونىندە بىرنەشە تەحنيكالىق ۇسىنىستار بەرىپ, ولاردى كەن ورنىندا تاجىريبەدەن وتكىزىپ, بىرقاتارىن وندىرىسكە ەنگىزگەن. مىسالى, ءاربىر مۇناي ۇڭعىلارىنا, توپتىق قوندىرعىلارعا, مۇناي دايىنداۋ تسەحتارىندا, ءتىپتى ماگيسترالدىق مۇناي قۇبىرلارىنىڭ بويىنا مۇناي قىزدىرۋ پەشتەرى قويىلدى. بۇل پەشتەر راحمەت اعانىڭ ۇسىنىستارىنىڭ نەگىزىندە وداقتىڭ ءتيىستى زاۋىتتارىندا جەتىلدىرىلىپ جاسالعان (ۋن-02م, پت-10 ت.ب.) پەشتەر. ءسويتىپ, پارافين پروبلەمالارى دا شەشىلە باستاعان بولاتىن. بۇل ماڭعىستاۋدىڭ ءپارافيندى مۇناي كەن ورىندارىن يگەرۋدەگى راحمەت اعانىڭ قالدىرعان قولتاڭباسى بولاتىن. سول سياقتى, توپتىق قوندىرعىداعى ناسوستاردى, پەشتى پايدالانۋ ارقىلى ۇڭعىعا دەيىنگى قۇبىردى جانە ۇڭعىنىڭ ءىشىن ىسسى مۇنايمەن جۋ جانە ت.ب. ۇسىنىستارىنىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتەرى دالەلدەنگەن. راحمەت وتەسىنوۆ 1965-1966 جىلداردان باستاپ وزەن كەن ورنىندا العاشقى توپتىق قوندىرعىنى ىسكە قوسقاننان باستاپ-اق وزەن مەن جەتىباي كەن ورىندارىندا مۇنايمەن بىرگە كوپ مولشەردە ىلەسپە مۇناي گازىنىڭ بولاتىندىعىن, ول ءۇشىن وزەندە گاز وڭدەۋ زاۋىتىن سالىپ, ىلەسپە گازداردى وڭدەپ, وڭدەلگەن گازدىڭ بىرقاتار مولشەرىن «گازليفت» ءتاسىلى ارقىلى مۇناي وندىرۋگە پايدالانۋ ماسەلەسىن كسرو-نىڭ مۇناي مينيسترلىگىنە بىرنەشە رەت قويعان بولاتىن. راحمەت اعانىڭ ۇسىنىسى مينيسترلىكتە قارالىپ, گاز وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ كەرەكتىگى دالەلدەنگەن. ءسويتىپ, 1971 جىلى گاز وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى جاڭاوزەن قالاسىندا سالىنا باستادى. 1969 جىلى تامىز ايىندا وزەن-قۇلسارى-گۋرەۆ-كۋيبىشەۆ (سامارا) مۇناي قۇبىرىنىڭ العاشقى كەزەگى پايدالانۋعا بەرىلدى. وسىلايشا الەمدە تۇڭعىش رەت جوعارى ءپارافيندى مۇنايدى «ىستىق مۇناي قۇبىرىمەن» الىسقا تاسىمالداۋ العاش رەت ماڭعىستاۋدا جۇزەگە استى. بۇل ۇلكەن ىسكە راحمەت اعا دا بەلسەنە قاتىستى. 1969 جىلى قازان ايىنىڭ 28-ءى كۇنى مۇناي مينيسترلىگىنىڭ شاقىرۋى بويىنشا جينالىسقا قاتىسۋعا اقتاۋ قالاسىنا بارا جاتقان جولداعى كولىك اپاتىنان راحمەت اعا اۋىر جاراقات الادى. جەتى اي اۋرۋحانادا ەمدەلىپ, قول ارباعا وتىراتىنداي جاعدايعا جەتىپ, وزەن قالاسىنداعى ۇيىنە كەلەدى. راحمەت اعا ارباعا وتىرىپ قالسا دا, «ۆولگا» ماشيناسىنا ءمىنىپ الىپ ءجيى-ءجيى وزەننىڭ مۇناي كاسىپشىلىك ورىندارىن ارالاپ, ەڭبەك ادامدارىمەن, ءوندىرىس باسشىلارىمەن كەزدەسىپ اقىل-كەڭەستەرىن بەرەتىن. ءوزىنىڭ وزەن مۇنايىن ءوندىرۋ, جونەلتۋ جونىندە بەرگەن جاڭا ۇسىنىستارىنىڭ وندىرىستىك تاجىريبەدەن ناتيجەلى وتۋلەرىن, ولاردىڭ ۋاقىتىندا وندىرىسكە ەنگىزىلۋىن قاداعالايتىن. راحمەت اعا تەك وندىرىسپەن عانا اينا­لىسقان جوق. مۇنايشىلاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنىڭ دۇرىس شەشىمىن تابۋى جونىندە ءوندىرىس, مەكەمەلەر باسشىلارىنا اقىل-كەڭەسىن بەرىپ وتىراتىن. ماڭعىستاۋ مۇنايىن يگەرەتىن كادرلاردى دايىنداۋ ماقساتىندا (بوزاشىداعى قالامقاس, قاراجانباس كەن ورىندارىن يگەرۋ كەزەڭدەرى) جاڭاوزەن قالاسىنان مۇناي تەحنيكۋمىن, ورتا ءبىلىمدى دەنساۋلىق ساقتاۋ كادرلارىن دايارلايتىن مەدتەحنيكۋمدى اشۋ ءۇشىن وداقتىق, رەسپۋبليكالىق مينيسترلىكتەردىڭ الدىنا ماسەلە دايىنداعان كەزدەردەگى راحمەت اعانىڭ اقىل-كەڭەستەرى پروبلەمالاردى شەشۋدە ۇلكەن كومەك بولعانى ءالى ەسىمىزدە. سول كەزدەگى وبلىستىڭ كەيبىر باسشىلارىنىڭ قارسىلىقتارىنا قاراماي, جاڭاوزەن قالاسىندا مۇناي جانە مەدتەحنيكۋم اشىلعان بولاتىن. بۇل 1984-1985 جىلدار ەدى. سودان بەرى بۇل وقۋ ورىندارى وبلىسقا مىڭداعان كادر دايىنداۋدا. راحمەت اعا – بىرنەشە كىتاپتىڭ اۆتورى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى. ونىڭ سوڭعى جىلدارداعى ارباعا وتىرىپ قالعان كەزدەردەگى عاجايىپ ءومىرى تۋرالى شىعارىلعان ع.شالاحمەتوۆ پەن م.گولدوۆسكايانىڭ «سىناق» اتتى تەلە­فيلمى بار. بۇل فيلم لەيپتسيگتە وتكەن دۇنيەجۇزىلىك كورمەنىڭ التىن مەدالىن السا, فيلم اۆتورلارى بۇكىلوداقتىق لەنين كومسومولىنىڭ سىيلىعىنا يە بولعان. راحمەت اعا «قۇرمەت بەلگىسى» جانە ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى. كسرو-نىڭ قۇرمەتتى مۇنايشىسى, قازاق سسر-نە ەڭبەگى سىڭگەن مۇنايشى اتاندى. راحمەت اعانىڭ مەكتەبىنەن وتكەن ماماندار كەيىن اعانىڭ ىستەگەن ىستەرىن ءساتتى جالعاستىرا ءبىلدى. ولار ا.سترەم­سكي, ا.بۇركىتباەۆ, م.ديماكوۆ, ج.كۋل­چانوۆ, م.باتىرباەۆ, م.سالاماتوۆ, و.گەرش­تان­سكي, ج.جانعازيەۆ, ا.وتەسىنوۆ, م.قۇر­بانباەۆ, تاعى باسقالار. راحمەت اعا ارۋاقىتتا ءوزىنىڭ كوڭىل كۇيىنىڭ جاقسىلىعىن, دەنساۋلىعىنىڭ بىرقالىپتىلىعىن, جەتكەن جەتىستىكتەرىن, جالپى, وتباسىنداعى تاتۋلىقتى ءوزىنىڭ جارى ساقىش اپامەن بايلانىستىرىپ وتىراتىن. ساقىش اپا كوپ جىلدار بويى ارباعا وتىرىپ قالعان سۇيىكتى جولداسىنىڭ جانىنا قىلاۋ تۇسىرمەي, ايالاپ باقتى. ساقىش اپا وسىنداي قيىن جاعدايدا دا جۇمىستان قول ۇزبەدى. راحمەت اعا وزەن مۇ­ناي كەن ورنىنان العاشقى توننا مۇنايدى ءوندىرىپ, جاڭاوزەن قالاسىنىڭ العاشقى قازى­عىن قاعىپ, ورنىن بەلگىلەسە, ساقىش اپا مۇ­نايشىلار قالاسىنىڭ العاشقى ورتا مەكتە­بىنىڭ ديرەكتورى بولدى. جاڭا­وزەن قا­لا­­سىنىڭ قالالىق وقۋ ءبولىمىن ون بەس جىل بويى باسقارىپ «قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ ەڭبەگى سىڭگەن مۇعالىمى» اتاعىن الدى. راحمەت اعا مەن ساقىش اپا ەكى ۇل, ەكى قىز ءوسىرىپ تاربيەلەدى. بالالارىنىڭ ءبارى دە اكە جولىن قۋعان مۇنايشىلار. مەن بۇل ماقالانى كەزىندە قازاق ەلىن مۇنايلى ەل رەتىندە دۇنيەجۇزىنە پاش ەتكەن ماڭعىستاۋ مۇنايىن يگەرۋ ءۇشىن العاشقى «وزەن مۇناي-گاز» ءوندىرۋ باسقارماسىنىڭ قۇرىلعانىنا بيىل شىلدە ايىندا 50 جىل بولۋىنا بايلانىستى, ونىڭ ءبىرىنشى باسشىسى بولعان راحمەت اعانىڭ شاكىرتى رەتىندە اعانى ەسكە الۋ ماقساتىندا جازدىم. راحمەت اعا 85 جاسىنا قاراعان شاعىندا ومىردەن وزدى. راحاڭ قىزمەت ىستەپ, كوپ جىلدار تۇرعان جەرى ماڭعىستاۋداعا «قوشقار اتا» قورىمىنا جەرلەندى. نۇرلىحان بەكبوسىنوۆ, كسرو-نىڭ قۇرمەتتى مۇنايشىسى. ماڭعىستاۋ وبلىسى.